ەجەلگى قازاقستان تاريحى, قازاق حالقىنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتى الەمدىك تاريحتا بىرەگەي وركەنيەت رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا قازاق دالاسىنداعى ۇلى جەتىستىكتەردىڭ سىرتتان كەلمەگەندىگىن, كەرىسىنشە قازاق دالاسىندا پايدا بولىپ, شارتاراپقا تاراعاندىعى اتاپ وتىلگەن بولاتىن. سول ۇلى ونەردىڭ ءبىر پاراسى – قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ۇلەسى.
بىلعارى ءىسى ەجەلگى ونەر ساناتىندا. كەيىن كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقانىمەن, قايتا جاڭعىرىپ, ءورىس جايۋدا. كەز كەلگەن ونەردىڭ ءورىسى ارينە, شىن بەرىلگەن شىنايى شەبەرلەردىڭ ۋىسىندا. كوكشەتاۋلىق قاراپايىم ۇستا رۋستام ياكوۆلەۆ وسىنداي ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ازاماتتىڭ ءبىرى. سۇيىكتى ىسىمەن 2014 جىلدان بەرى اينالىسۋدا. ادەيىلەپ ىزدەپ باردىق. العاش حابارلاسقانىمىزدا ۋاقىتىنىڭ جوقتىعىن ايتقان. تاپسىرىس الىپتى. ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن. اقشاعا قىزىققاننان ەمەس, قىزىعۋشىلىعى ەندى ويانىپ كەلە جاتقان جەرلەستەرىنىڭ بەتىن قايتارۋعا باتپاعان.
كوپقاباتتى ءۇيدىڭ شاعىن عانا پاتەرى. ات اينالعىسىز بولمە. شەبەرحانا ىسپەتتى. جۇمىس ۇستەلىنىڭ ءۇستى سانالۋان قۇرال-سايماندارعا تولى, قابىرعادا سامساپ ءىلۋلى تۇرعاندارى قانشاما. ساپاسى ءارتۇرلى, قالىڭدىعى دا ارقيلى بىلعارى كەسىندىلەرى. دايىن بۇيىمدارى دا بار ەكەن. بىرىڭعاي ۇلتتىق ناقىشتا, تازا بىلعارىدان جاسالعان الگى بۇيىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن كوز قىزىقتىرادى.
قالا بالاسى رۋستامنىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرتە ويانعان ەكەن. وبلىس ورتالىعىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. بەينەلەۋ ونەرى مەن سىزۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى قالاداعى ءبىلىم وشاقتارىندا جۇمىس ىستەپتى. كەيىن ءبىرجولا وسى كاسىپكە بەت بۇرعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە سەگىزىنشى سىنىپقا ارنالعان «ەڭبەك» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى ەكەن. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى حالىقارالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ, ءتاۋىر باعاسىن العان.
– تۇتىنۋشىلاردىڭ تالابىنان شىعۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس, – دەيدى ءوزى. – كونە زامانداعى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ قانداي زات جاساعانىن, قالاي جاساعانىن, قانداي بۇيىمداردى پايدالانعانىن زەردەلەي زەرتتەۋگە تۋرا كەلەدى. اسىرەسە, اتاقتى عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ مۇراسىنان ءداستۇرلى ونەر تۋرالى دەرەكتەردى كوپ كەزدەستىردىم. ءوز باسىم وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىرۋعا تىرىسامىن. بۇل دەگەنىڭىز قاراپايىم زات ەمەس, تۇنىپ تۇرعان تاريح ەمەس پە؟ ورحون ەنيسەي رۋنيكالىق جازبالارىن ەرەكشە باعالايمىن. جاسايتىن بۇيىمدارىم تاريحي دەرەكتەردى سويلەتىپ تۇرعاندىقتان, وسى جازۋلاردى ءجيى پايدالانۋعا تىرىسامىن.
ايتپاقشى, رۋستام بوس ۋاقىتىندا ۆارگاندا ويناۋدى ۇناتادى ەكەن. ۇنىندە تىلسىم كۇش بار دەيدى. سيقىرلى سازعا ەلىتىپ, قورعاسىنداي بالقىعاندا, كونە دۇنيەنىڭ كومبەسىنە ەنبەك. جان دۇنيەسىمەن وتكەننىڭ ەلەسىن سەزىنبەك.
جۇمىسقا كوپتەگەن تەحنينى پايدالاندى ەكەن. ونىڭ ىشىندە جازۋ, ورنەكتەۋ, قالىپتاۋ, ءتىپتى, پيروگرافيا دا بار. ءوز بويىنداعى قابىلەتتى ۇشتاعان ۇستازى رۇستەم ءشارىپوۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالايدى. قازىر دە بايلانىسىن ۇزبەگەن. بۇيىمدارىنداعى زەرگەرلىك زاتتاردىڭ ءبارىن ۇستازى جاسايدى. ىلكىمدى ىزدەنىس تە, مۇرات-ماقسات تا ءبىر.
– ورتا عاسىرداعى جاۋىنگەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارىن دايارلاۋمەن جانە قايتا جوندەۋمەن اينالىسامىز, – دەيدى شەبەر. – بەس قارۋدىڭ تولىق جيىنتىعى مەن ساۋىتىن جاساپ بولساڭ, ەرلىكتىڭ ءباسىن بىلەسىڭ.
قولونەر شەبەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ەش ۋاقىتتا ۇمىتىلمايتىندىعىنا بەك سەنىمدى. ويتكەنى اتا-بابا تاريحى قاشاندا مىزعىماس ىرگەتاس ىسپەتتى.
كوكشەتاۋ