سارسەنبى, 24 ءساۋىر 2013 2:37
«نۇر وتان» حدپ فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس پەن ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى «مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق ساياساتى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپپەن بىرلەسكەن وتىرىس وتكىزدى. وندا ەلىمىزدە قالىپتاسقان دەموگرافيالىق احۋال جان-جاقتى ءسوز بولدى.
سارسەنبى, 24 ءساۋىر 2013 2:37
«نۇر وتان» حدپ فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس پەن ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى «مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق ساياساتى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپپەن بىرلەسكەن وتىرىس وتكىزدى. وندا ەلىمىزدە قالىپتاسقان دەموگرافيالىق احۋال جان-جاقتى ءسوز بولدى.
اتالعان كەڭەسكە دەپۋتاتتاردان وزگە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. وتىرىستى كىرىسپە سوزبەن اشقان «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسى جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەستىڭ ءتورايىمى ايتكۇل ساماقوۆا بۇل ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دا ەرەكشە اتاپ وتىلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
مەملەكەتتىڭ ايرىقشا نازارى ارقاسىندا دەموگرافيالىق جاعدايىمىز جاقسارىپ, سوڭعى بەس جىلدا تۋ كورسەتكىشى 11 پايىزعا ارتىپ, تابيعي ءوسىم 37 پايىزدى قۇراپتى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە 379 مىڭ نارەستە دۇنيەگە كەلسە, بۇل وسىدان توعىز جىلعىمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە كوپ ەكەن. جالپى, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قازاقستاندا 6 ميلليون نارەستە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان. انا مەن بالا ءولىمى تومەندەپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارعان.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ءار 100 ەركەككە 107 ايەلدەن كەلەتىن كورىنەدى. ال تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى 30 جاستان باستالىپ, زەينەت جاسىنا جەتكەندە 100 ەركەككە 140 ايەلدەن كەلەدى ەكەن. «بۇل ايەل مەن ەركەكتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى اراسىندا 9,5 جاس ايىرماشىلىق بار ەكەنىن بىلدىرەدى. بۇل – سودان تۋىنداپ وتىرعان ۇلكەن ايىرماشىلىق. وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايعا ءوز اسەرىن تيگىزەدى», – دەدى ايتكۇل بايعازىقىزى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتiنiڭ جانىنداعى ايەلدەر iستەرi جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكو, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ايدا قۇرمانعاليەۆا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەرىك ءبايجۇنىسوۆ, ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ جانە افپنر اتقارۋشى ديرەكتورى رامون سان پاسكۋال دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردەن بەلگىلى بولعانىنداي, 2013 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا قاراعان كۇنى ەلىمىز تۇرعىندارىنىڭ سانى 16 953,9 مىڭ ادامعا جەتكەن. ونىڭ 9 291,5 مىڭى (54,8 پايىزى) قالالاردا شوعىرلانسا, 7 662,4 مىڭى (45,2 پايىزى) اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ جاتقانى ءمالىم بولدى. سونداي-اق ءبىر قۋانارلىعى, سوڭعى ون جىل ىشىندە تۋ 1,5 ەسەگە ارتقاندىعى. ەگەر 2003 جىلى 247,9 مىڭ ءسابي ومىرگە كەلسە, 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى بۇل كورسەتكىش 379,1 مىڭعا دەيىن ءوسىپتى. تۋ كوەففيتسيەنتى ءاربىر 1000 ادامعا شاققاندا 22,58 قۇراعان. سونىمەن, 2002-2012 جىلدارى تابيعي ءوسىم 2,7 ەسەگە ارتىپ, ءاربىر 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 2002 جىلعى 5,2-ءنىڭ ورنىنا 14,17-ءنى كورسەتكەن.
الايدا, ءولىم دەڭگەيى ءالى تومەندەي قويماپتى. نەگىزگى سەبەپتەر قاتارىندا قان اينالىمى, ىسىكتەر, جازىم, جاراقات جانە ۋلانۋ ايتىلدى. ماسەلەن, قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارىنان ەڭبەككە قابىلەتتى (20-64 جاس) ادامدار قايتىس بولسا, سولاردىڭ 64 پايىزى ەر ادامدار ەكەن. جازىم, جاراقات الۋ مەن ۋلانۋ جاعدايلارىندا قازا بولعانداردىڭ 80 پايىزى ەرلەر ەكەنى دە ءمالىم بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ەڭبەككە قابىلەتتى ەرلەردىڭ قازا تابۋى وسى جاستاعى ايەلدەرگە قاراعاندا 3 ەسەگە كوپ بولىپ شىققان.
ۇيلەنۋ مەن اجىراسۋ كورسەتكىشتەرى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا 21,6 مىڭ نەكە تىركەلسە, بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 0,9 پايىزعا تومەن. ال اجىراسۋشىلار قاتارى 8,2 مىڭعا جەتسە, بۇل 9,3 پايىزعا ارتقاندىعىن كورسەتەدى. ايتسە دە ميگراتسيالىق كورسەتكىشتە وڭ ناتيجە بار ەكەن, كەتۋشىلەرگە قاراعاندا كەلۋشىلەر 559 ادامعا ارتىپتى.
تمد ەلدەرى ىشىندە قازاقستان تۇرعىلىقتى حالقىنىڭ سانى بويىنشا رەسەي, ۋكراينا جانە وزبەكستاننان كەيىنگى ءتورتىنشى ورىندا كەلەدى. الايدا, قازاقستان الەم مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە ءبىر شارشى كيلومەترگە 6 ادامنان كەلەتىن حالقى تىعىز ورنالاسپاعان ەلدەر قاتارىندا. ەل تۇرعىندارىنىڭ تىعىز ورنالاسپاۋى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىندىگى دە ايتىلماي قالعان جوق. دەپۋتات ە.تاراسەنكو بىزدە ءالى دە نەكەگە كۇشتەپ وتىرعىزۋ, ايەلدەردى زابىرلەۋ سياقتى كەلەڭسىزدىكتەر تىيىلماي كەلە جاتقاندىعىنا نازار اۋداردى. سوندىقتان دا «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭنىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرىن وزگەرتۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, ەرلەردىڭ بەلسىزدىككە ۇشىراۋى مەن ايەلدەردىڭ بالا كوتەرە الماۋى سەبەپ-سالدارى مەن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ بارىسى دا ءسوز ەتىلدى. وسى رەتتە ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايعا اسەر ەتەتىن فاكتور رەتىندە بەدەۋلىكتى تەگىن ەمدەۋ جايى قىركۇيەكتە وتەتىن وتىرىس بارىسىندا تالقىعا سالىنارى دا بەلگىلى بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان رەسمي دەموگرافيالىق بولجاممەن اينالىسپايتىندىعى دا كولدەنەڭ تارتىلدى. ۇكىمەتتىڭ ءوزى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قاجەتتىگىن مويىنداپتى. مۇنداي ورتالىقتى اشۋ بيۋدجەتتەن قاراجات قاجەت ەتەتىندىكتەن, بۇل ماسەلە تاعى ءبىر پىسىقتاۋدان وتكىزىلەتىن بولىپ شەشىلدى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرلەسكەن وتىرىس ۇسىنىمدارىنىڭ جوباسى ءازىرلەندى. وندا مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, وتباسىن نىعايتۋ سياقتى بىرقاتار ۇتىمدى ۇستانىمدار كورىنىس تاپقان.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».