*بىردە...
ىعايلار مەن سىعايلار
بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين اڭقىلداپ قالعان اق جۇرەكتى جان. دۇركىرەپ تۇرعان ءبىر ەلدىڭ پاتشاسىسىڭ با, جوق الدە اۋلا تازالايتىن سىپىرۋشىسىڭ با, وعان ءبارىبىر, تەرەزەسى تەڭ ادامشا سويلەسە بەرەدى. بىردە الماتىدا وزبەكستاننىڭ باۋىرلاس قازاق جەرىندە ونەر جانە ادەبيەت كۇندەرى ءوتىپ, ونى تۋىستاس مەملەكەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى باستاپ كەلسە كەرەك. مادەنيەت كۇندەرى ادەتتەگىدەي دۇرىلدەپ ءوتىپ, سوڭى بانكەتكە جالعاسادى. وزبەك اعايىنداردىڭ ادەبيەت جانە ونەر كۇندەرىندە باستان-اياق جۇرگەن «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ايان نىسانالين, ارينە, وڭشەڭ ىعايلار مەن سىعايلار قاتىسقان ۇلكەن قوناقاسىعا دا قاتىسادى. بانكەت تارايتىن تۇستا ءسال شالقىپ العان اياكەڭ وزبەكستان پرەمەر-مينيسترىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ قالادى. ول مارتەبەلى قوناقپەن كۇندەلىكتى ارالاسىپ جۇرگەن جورا-جولداستارى سياقتى ەركىن امانداسىپ, «باۋىرىم, جاعدايىڭ قالاي؟ مەنەن قاريموۆقا سالەم ايت» دەپ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ارقاسىنان قاعىپ-قاعىپ قويادى.
– راقمەت, راقمەت, – دەيدى كىشىپەيىل وزبەك اعايىن, – عافۋ ەتەرسىز, كىمنەن سالەم ايتايىن.
ومىرىندە ساسپايتىن ايان بۇل جولى دا بىلق ەتپەيدى.
– ايان ايتتى دەرسىڭ, ءوزى بىلەدى, – دەپ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ارقاسىنان ءبىر قاعىپ, ءوز جونىنە جۇرە بەرىپتى.
يت ءيتتى جۇمسايدى
ارقادا نۇرلىباي وماروۆ دەگەن ازامات بار. ءوزى ءبىر اڭقىلداپ قالعان جىگىت, اۋزىن اشسا, كومەكەيى كورىنىپ تۇرادى. نەگىزگى ماماندىعى جۋرناليست بولسا دا شاپقىلاعاننان-شاپقىلاپ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى سياقتى تالاي-تالاي قىزمەتتەردى اتقارىپ تاستاعان ادام. ءبىر كۇنى ءوزى تۇراتىن اۋدانى قىسقارىپ, نۇرلىباي قىزمەتسىز قالادى.
شىنىندا دا, «كۇلشەلى بالا سۇيكىمدى» دەگەن راس ەكەن. بايقايدى, سوڭعى كۇندەرى ءوز شاڭىراعىندا بەدەلى ونشا بولماي بارادى. قاتىنى كۇڭكىلدەي, بالالارى قىڭقىلداي بەرگەن سوڭ, نۇرلىباي ء«بىر رەتى كەلەر» دەپ كوپ ويلانباستان الماتىعا تارتىپ كەتەدى. ول پويىزدان تۇسىسىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە باقاڭداي التى جىل بىرگە وقىعان دوسى, «الماتى اقشامى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ەسەنالى ەراليەۆكە سوعادى. – قينالاتىن تۇگى جوق, باسىڭ امان بولسىن. ءبىر امالىن تابارمىز. ايتپاقشى, ەستىگەن بولارسىڭ, قاسىم ءازىمحان دوسىمىز جاقىندا عانا رەسپۋبليكالىق «زاڭ» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. كەشە اقمولا وبلىسى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشى كەرەك دەپ وتىرعان, ءالى ەشكىمدى الا قويماعان شىعار, – دەپ قاسىمنىڭ تەلەفون ءنومىرىن تەرە باستايدى. قۇداي ءساتىن سالدى دەگەن وسى, باس رەداكتور قىزمەت ورنىندا بولىپ شىعادى. نۇرلىبايدىڭ ىزدەگەنى كوكتەن تۇسكەندەي بولىپ سول كۇنى-اق «زاڭ» گازەتىنىڭ اقمولاداعى ءتىلشىسى بولىپ شىعا كەلەدى.
كوپ جىلدار بويى باستىق بولىپ, قالامى ءسال قارايىڭقىراپ قالعان نۇرلىباي تىلشىلىك قىزمەتتى بىردەن دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە جاعدايى كەلمەسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, اكەسى ناۋقاستانىپ قالىپ, ءبىر-ەكى اي بويى حابار-وشار جازباي, تىم-تىرىس جاتىپ الادى. باس رەداكتور جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەدى مە دەگەن قاۋىپپەن اقمولاداعى وبلىستىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ ىستەيتىن ءبادۋان دەگەن دوسىنا تەلەفون قوڭىراۋلاتىپ, جاعدايىن ايتادى. ءبادۋان «الماتى اقشامىنداعى» ەسەنالىگە تەلەفون سوعىپ, نۇرلىبايدىڭ «قيىن جاعدايىن» جەتكىزەدى. ءدال وسى كەزدە «زاڭ» گازەتى جاڭا قونىسقا كوشىپ كەتىپ, ەسەنالى باس رەداكتوردىڭ ءوزىن دە تاپپاي, كەڭسەسىن دە تاپپاي, ءبىراز اۋرەگە تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە, اياق استىنان ورالعا جول ساپارعا جۇرەتىن بولىپ, نۇرلىبايدىڭ قيىن جاعدايىن رەداكتسياعا قاڭعالاقتاپ كەلىپ قالعان وسى جولداردىڭ اۆتورىنا پىسىقتاپ ايتىپ, تەز جەتكىزۋىن وتىنەدى.
دوقاڭ سول كۇنى-اق قاسىمنىڭ پاتەرىنە تەلەفون سوعىپ, نۇرلىبايدىڭ جاعدايىن مايىن تامىزىپ جەتكىزەدى.
– ە, – دەپتى سوندا قاسىم. – «يت ءيتتى جۇمسايدى, يت قۇيرىعىن جۇمسايدى» دەگەن – وسى. قۇيرىق ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ ايتتى. مەن ءتۇسىندىم. ەندى «يتىڭە» سالەم ايتا بار, – دەيدى.
دوقتىرحان تۇرلىبەك
الماتى
وي مەن توي
– ءاي, جارلىباي,
بۇگىن بارلىبايعا جولىقتىم,
سەن الپىسقا تولىپسىڭ!..
ءوزىڭ دىم دەمەيسىڭ,
ءومىرى ۇندەمەيسىڭ.
ايتايىن توتەسىن,
قاشان اتاپ وتەسىڭ؟
قالادا تويحانا جەتەدى...
بار بولعانى بىرنەشە ميلليون,
اتاپ وتۋىڭە كەتەدى.
بولماسا,
مەن سەكىلدى درۋگپەن,
تىم ۋزكي كرۋگپەن,
تاڭ اتقانشا تويلايمىز با؟!
كونياك-سونياك ءىشىپ وتىرىپ,
ء«ۇش كارتا» وينايمىز با؟!
– ءاي, تويشىباي,
«تالابىڭ» وتە ورىندى,
بىراق, قولدىڭ قىسقالىعى,
قايناتىپ تۇر عوي سورىمدى.
ءيا, بىرەۋ تەرەڭ ويدا جۇرەدى,
بىرەۋدىڭ ويى تويدا جۇرەدى...
بار ما, جوق پا,
اش پا, توق پا,
ەلەمەيتىندەر تابىلىپ قالادى,
ءسال «پەرەرىۆ» بولسا,
ساۋىق-سايراندى ساعىنىپ قالادى.
بايلىقتىڭ رەتتىك كەستەسى
ء بىرىنشى بايلىق – مول اقشا,
دوللار, باسقا سوم اقشا...
دەنساۋلىق پەن باسقانى,
شەشەدى ءبارىن سول اقشا...
ەكىنشى بايلىق – كەڭ ساراي,
ەڭسەلى بيىك ەڭ ساراي.
بايدىكى مەن باسقادان,
بولماۋى كەرەك كەڭ ساراي!
بولماۋ كەرەك «يت» كولىك,
ءۇشىنشى بايلىق دجيپ كولىك.
بەلگىلى بۇل بۇگىندە,
ينوماركا – «حيت» كولىك.
ەمەس بۇل جالعان جورامال,
ءتورتىنشى بايلىق – ورامال.
ۇلدە مەنەن بۇلدەگە,
ۇيلەنگىڭ كەلسە وراپ ال!
ايتپەسە...
بەسىنشى بايلىق – باسقالار,
باسقالار سوسىن باستالار...
بايلىعىڭ مەن بارىڭدى,
باكس قانا باسقارار...
قازىبەك اشىربەك ۇلى
قىزىلوردا
دەنەسiنە ءشوپ وسكەن ادامدى كوردiڭiز بە؟..
تۇنiمەن iشiم ءبۇرiپ كوز iلە الماي شىققان سوڭ, تاڭەرتەڭ مىقتىگۇلدiڭ اقىلىمەن سۇيرەتiلiپ ەمحاناعا كەلدiم. ارقانشا سوزىلعان ۇزىننان-ۇزاق كەزەكتiڭ سوڭىنان iلiگiپ, ايتەۋiر ءتۇس اۋا دارiگەردiڭ دە توبەسiن كوردiم-اۋ. مەنiڭ ۇسقىنىما كوڭiلi تولمادى-اۋ دەيمiن, كوزاينەكتiڭ ۇستiنەن سۇزiلە قاراعان دارiگەر مىرزا تiل قاتۋعا دا ەرiنiپ, نە عىپ جۇرگەن ادامسىڭ دەگەندەي جاي عانا يەك قاقتى.
– مەن... ەپتەپ اسقازانىم اۋىرىپ.., – دەپ باستادىم باتىلسىزداۋ.
– تاك, اسقازان, زناچيت. نە جەپ ەدiڭiز؟
– قارا شاي, سودان كەيiن ازداپ قارا نان...
– مىنانىڭ ءسوزiن قارا! – دەدi دارiگەر جانىنداعى مەدبيكەگە بۇرىلىپ, – قارا شاي, قارا نان دەيدi. سiز ەرiگiپ جۇرگەن ادامسىز عوي دەيمiن, ءا؟ قارا شاي, قارا نان... ۇيالساڭىزشى ايتۋعا! بiزدە قانداي ادامدار جاتقانىن بiلەسiز بە ءوزiڭiز؟
– جوق, بiلمەدiم...
– ارينە, بiلمەيسiز! بiلسەڭiز كەلمەس ەدiڭiز مۇندا! ءجۇرiڭiز, كورسەتەيiن.
امالسىزدان دارiگەردiڭ سوڭىنان ەردiم. شەتكەرگi بiر پالاتانىڭ ەسiگiن اشىپ ەدi, قارنى شەڭبiرەك اتىپ كەتكەن, دەنەسi كوگالا قويداي سiلەيiپ جاتقان بiرەۋدi كوردiم.
– مىنا ادامنىڭ دا اسقازانى اۋىرادى, بiلەسiز بە نە جەگەنiن؟ – دەدi دارiگەر ناۋقاستى قولمەن نۇسقاپ.
– جوق, بiلمەدiم...
– ارينە, بiلمەيسiز. بۇل اقشا جەگەن. جەگەندە دە اناۋ-مىناۋ ەمەس, ميلليونداپ, ميللياردتاپ جەگەن. جانە بiزدiڭ دە اقشا ەمەس, شەتەل ۆاليۋتاسى, دوللار, ەۋرو! شەتەل اقشاسىن جەگەندەردi ەمدەۋ وتە قيىن. جاتىر مiنە ەس-ءتۇسسiز.
– سۇمدىق ەكەن!
– بۇل ەشتەڭە ەمەس, ءجۇرiڭiز باسقاسىن كورسەتەم.
كەلەسi پالاتاعا كiرسەك, دەنەسi قارا قوشقىلدانىپ كەتكەن بiرەۋ كەرەۋەتتە ءارi-بەرi اۋناپ, ساندىراقتاپ جاتىر ەكەن. دەنەسiنiڭ ءار جەرiنە كادiمگiدەي ءشوپ شىعىپ كەتiپتi. عۇمىرىمدا دەنەسiنە ءشوپ وسكەن ادامدى بiرiنشi كورۋiم, زارەم ۇشتى.
– ال ايتىڭىزشى, بۇل ادام نە جەگەن دەپ ويلايسىز؟ – دەدi دارiگەر ماساتتانعان كەيiپپەن.
– بiلمەدiم...
– بۇل مىقتىمىز جەر جەپ قويعان. جەر بولعاندا دا بiرنەشە ءجۇز گەكتار. جانە دالانىڭ دا جەرi ەمەس, استانا مەن الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان جەگەن. ونىڭ قورىتىلۋى قيىن بولادى. جاتىر مiنە, ولەيiن دەپ ەندi...
– استاپىراللا!
– ءجۇرiڭiز, كەلەسi پالاتاعا!
كەلەسi پالاتانىڭ بوساعاسىن اتتاۋىمىز مۇڭ ەكەن, جەرماي يiسi الىپ كەتتi. دەنەسi قاپ-قارا بولعان بiرەۋ تىنىمسىز دوڭبەكشiپ جاتىر. تiپتi استىنا توسەگەن اقجايماسىنا دەيiن قاپ-قارا بولىپ كەتiپتi.
– ال مىنانى نە جەگەن دەپ ويلايسىز؟ – دەدi دارiگەر سالتاناتتى تۇردە.
مەن ءۇن-ءتۇنسiز باسىمدى شايقادىم.
– سولاي ما؟! – دەدi مەنiڭ ساسقانىما ابدەن ريزا بولعان دارiگەر. – بۇل ادام اسفالت جەگەن.
– اسفالت؟..
– ءيا, كادiمگi جولعا توسەيتiن اسفالت بار عوي, سونى جەگەن.
– قۇداي ساقتاسىن! قانشا جەگەن سوندا؟
– ءاي, ايتشى, قانشا جەدiڭ؟ – دەدi دارiگەر ىڭىرسىپ جاتقان سىرقاتقا بۇرىلىپ.
– جۇز ەلۋ شاقىرىمداي بولادى عوي دەيمiن... – دەدi الگi داۋسى قىرىلداپ.
شىنىندا دا, اسفالت جەگەن جامان بولادى عوي دەيمiن, الگi بايعۇس مەرتiككەن سيىر قۇساپ ىڭقىلداي بەرەدi.
– تاك, ەندi كەلەسi پالاتاعا بارايىق, – دەدi وزiنە-ءوزi ابدەن ريزا بولعان دارiگەر.
– جو-جوق, راقمەت, مەن كەتەم, ۇيگە بارام, قازiر اسقازانىم تiپتi اۋىرىپ تۇرعان جوق.
– بولمايدى, كورiپ كەتiڭiز, – دەگەن دارiگەر, مەنi ەركىمە قويماي جەتەلەپ كەلەسi پالاتاعا الا جونەلدi.
كiرسەك, تەمiر توردىڭ ار جاعىندا ەكi كوزi الاق-جۇلاق ەتكەن بiرەۋ وتىر. تەرەزەنi اشىپ قويعانمەن, جانارمايدىڭ يiسiنەن باس اينالادى. بiزدi كورگەن سىرقات جالما-جان توردان باسىن شىعارىپ:
– اينالايىن, دارiگەر, بiر ستاقان بەنزين بەرشi, باسىم اۋىرىپ ءولiپ بارام, سەكسەنiنشi ماركالى بولسا دا جارايدى, – دەپ جالىنعاندا, الگi بايعۇستى جامان اياپ كەتتiم.
– بۇل نە جەگەن؟ – دەيمiن اقىرىن دارiگەردi ءتۇرتiپ.
– بۇل ما, بۇل مۇناي جەگەن, انىعىراق ايتقاندا iشiپ قويعان. جۇزدەگەن توننا! بىلايشا ايتقاندا, مۇنايدىڭ القاشى. قازiر ەمدەلiپ جاتىر. كۇنiنە 10-15 ليتر بەنزين iشپەسە ۇيىقتاي المايدى. بiز مۇنى جەكە قاماپ ۇستايمىز. ايتپەسە بiرەۋ-مiرەۋ بۇل جەردە بايقاماي شىرپى جاقسا, بiتتi, بۇكiل ەمحانامىزدىڭ كۇلi كوككە ۇشادى.
شىنىمدى ايتسام, جانىم باقايىمنىڭ ۇشىنا باردى:
– دارiگەرجان, قۇداي ءۇشiن كەتەيiكشi بۇل جەردەن! ەندi بۇل اراعا ولسەم دە كەلمەيمiن!
– ءا, سولاي ما؟! كوزiڭiز جەتتi عوي ەندi, كiمدەر ەمدەلiپ جاتقانىنا؟
– جەتتi, جەتتi...
– ەمدەلۋگە قالمايسىز با؟
– اتاماڭىز, قۇرىسىن!
ەمحانادان قالاي اتىپ شىققانىمدى بiلمەيمiن. ەسiمدi ۇيiمە جەتكەندە بiر-اق جينادىم. ماڭدايىمنىڭ تەرiن ءسۇرتiپ, iشiمدi ءارi-بەرi سيپاپ بايقاسام, ەشقانداي اۋىرعانى دا بiلiنبەيدi. قارا شاي مەن قارا ناننىڭ ارقاسى شىعار. ءتاۋبا دەدiم iشتەي.
سايلاۋ بايبوسىن
اقمولا وبلىسى
اكە-بالا ءاجىڭ-گۇجىڭى
ديۆاندا تەلەديدار قاراپ وتىرعان اكەسىنە بالاسى:
– اكە, اي نەگە جۇلدىزداردان ۇلكەن؟
– ءيتىم ءبىلىپ پە...
– كۇن نەگە جاپ-جارىق؟
– ءيتىم ءبىلىپ پە؟
– جەر, شىنىمەن دومالاق پا؟
– ءيتىم ءبىلىپ پە؟
– اكە, مەن ءسىزدى سۇراقتارمەن شارشاتىپ جىبەرگەن جوقپىن با؟
– سۇراي بەر بالام, مەنەن باسقا كىم ساعان وسىنىڭ ءبارىن ءتۇسىندىرىپ بەرەدى؟!
***
اكەسى بالاسىنا:
بالام, ەكىلىكتەرىڭدى قاشان بەسكە تۇزەيسىڭ؟– وي, اكە, سىنىپ جەتەكشىسى جۋرنالدى ۇنەمى قولتىعىنا قىسىپ جۇرەدى, تۇك رەتى كەلمەي تۇر...
***
اكەسى جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, جۇمىسقا ورنالاسقان بالاسىنا: – بالام, سەن ۇلكەن جىگىت بولدىڭ, ەندى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرىپ, تەمەكى تارتساڭ دا قارسى بولمايمىن.
– اكە, مەن تەمەكىنى قويعالى ەكى جىل بولدى عوي...
***
تۇتقيىلدان جاۋ شاۋىپ, اكەسى بالاسىن ارتىنا مىنگەستىرىپ قاشادى. تاۋ, تاستى اسىپ قاشىپ قۇتىلدىق-اۋ دەگەندە اكەسى بالاسىنا سىناي:
– مەن بولماعاندا قايتەر ەدىڭ؟ – دەسە, بالاسى:
– سەن بولماعاندا ەرگە وتىرار ەدىم, – دەپتى.
Múıisti júrgizetin Berik SADYR