سارسەنبى, 27 اقپان 2013 7:53
قاي كەزدە دە بەيبىتشىلىكسۇيگىش ساياساتىمەن تانىلىپ كەلگەن قازاقستان كەزەكتى رەت جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلەنى مامىلەگە كەلتىرۋگە مۇرىندىق بولۋدا. بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن تالقىلاۋعا قازاقستان كەزدەيسوق تاڭداپ الىنعان جوق. ءبىر جاعىنان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدا كورسەتكەن ۇلگىسى مەن ءۇردىسى بار, كەلەسى جاعىنان ارانداتۋدان ادا بەيتاراپ باعىت ۇستاپ وتىرعان قازاقستاندا باسقوسۋ قاي تاراپقا بولماسىن ءتيىمدى ەكەندىگى باسى اشىق جايت.
سارسەنبى, 27 اقپان 2013 7:53
قاي كەزدە دە بەيبىتشىلىكسۇيگىش ساياساتىمەن تانىلىپ كەلگەن قازاقستان كەزەكتى رەت جاھاندىق ماڭىزى بار ماسەلەنى مامىلەگە كەلتىرۋگە مۇرىندىق بولۋدا. بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن تالقىلاۋعا قازاقستان كەزدەيسوق تاڭداپ الىنعان جوق. ءبىر جاعىنان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدا كورسەتكەن ۇلگىسى مەن ءۇردىسى بار, كەلەسى جاعىنان ارانداتۋدان ادا بەيتاراپ باعىت ۇستاپ وتىرعان قازاقستاندا باسقوسۋ قاي تاراپقا بولماسىن ءتيىمدى ەكەندىگى باسى اشىق جايت.
وسىلايشا, الماتى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى كەزەڭى وتكىزىلىپ جاتقان ىمىرا الاڭىنا اينالدى. ۋران بايىتۋدى تەك بەيبىت تىرلىككە قىزمەت ەتكىزۋگە دەلدال بولىپ جۇرگەن التى مەملەكەتتىڭ اۋزى دۋالى دەلەگاتسياسى بەلگىلى ءبىر ماقساتقا قول جەتكىزە الا ما؟ كەشە كۇننىڭ جارتىسى اۋعاندا دا بۇل ماسەلەنىڭ باسى اشىق قالا بەردى. دەگەنمەن, ادامزاتتىڭ مۇنان كەيىنگى احۋالىن انىقتاۋدا وراسان زور ءمانى بار وسىناۋ كەلىسسوزدەر بارىسىنا كۇللى الەم قۇلاعىن تۇرۋدە.
الدىن الا ءمالىم بولعانىنداي, بۇل كۇندەرى كەلىسسوزدەر بارىسىن كۇللى الەمگە تاراتۋ ءۇشىن قازاقستاندا تىركەلگەن 100-گە تارتا جۋرناليسكە قوسا الەمنىڭ 200-گە تارتا جەتەكشى باق وكىلدەرى الماتىدا تۇراقتاپ تۇر.
ە3/EU+3 تۇرپاتىنداعى يران كەلىسسوزدەرىن جۇرگىزۋگە ەۋروپالىق وداق اتىنان ەو-نىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتون قاتىسۋدا. ال يران تاراپىنىڭ ءسوزىن يران ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جوعارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسى سايد دجاليلي ايتۋ ۇستىندە.
ارااعايىندىقتا جۇرگەن ەلدەردىڭ دەلەگاتسيالارىنىڭ باسىندا ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى سايمون گاسس, گەرمانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى ديرەكتورى حانس-ديتەر لۋكاس, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى ما چجاوسيۋي, رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي ريابكوۆ, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ساياسي ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى ۋەندي شەرمان, فرانتسيانىڭ وكىلەتتى كەڭەسشىسى جانە فرانتسيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساياسي جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى باس ديرەكتورى جاك وديبەر بار.
سونىمەن, قازاقستانداعى جوسپارلى كەلىسسوزدەردىڭ تۇسكە دەيىنگى كەزەڭىنىڭ جاي-جاپسارىن بىلاي سۋرەتتەۋگە بولادى. ارينە, شەتەلدەن ارنايى كەلگەن 200-گە تارتا جۋرناليست, قازاقستاننىڭ وزىنەن تىركەلگەن 100 شاقتى باق وكىلدەرى قۇلاعىن قانشا ءتۇرىپ وتىرسا دا, كەزدەسۋلەر جابىق ەسىك جاعدايىندا ءجۇرىپ جاتتى. ناقتى دەرەك كوزدەرى «التىلىقپەن» ءوز مۇددەسىن تالقىلاۋعا كەلگەن يران تارابى باستاپقىدا قول الىسۋعا يكەم بىلدىرگەندەي بولعانىمەن, ءار قادامى اڭدۋلى دەلەگاتسيا قول الىسۋ راسىمىنە راي بىلدىرە قويماعان. سوندىقتان اڭگىمە رايى قالاي بولاتىندىعىن كەسىپ-ءپىشۋ دە قيىن ەدى.
سول سياقتى يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ءسوز ايتۋعا كەلگەندە, بۇل كۇندە ەڭ كورەگەن ساياساتكەردىڭ ءوزى قانداي دا ءبىر ساۋەگەيلىك ايتا المايدى. اينالاسىنا ءبىر شوقىپ, ەكى رەت قارايتىن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ قاي تارابى بولسا دا ءار سوزىنە اباي.
سوندىقتان, قازاقستان جەرىندە قانداي دا ءبىر كەسىمدى ءسوز, شەشىمدى پىكىر ايتىلعانشا اڭگىمە باسىنا ورالا تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ تاريحى قاي تۇستان باستالماق؟
قىسقاسى, قازاقستانداعى بۇل باسقوسۋ اتالمىش تاقىرىپتاعى كەلىسسوزدەردىڭ باسى ەمەس. بۇعان دەيىن دە 2012 جىلى تەھران مەن قۇرامىنا رەسەي, اقش, قىتاي, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا كىرەتىن «التىلىق» ىستامبۇلدا (14 ءساۋىر), باعداتتا (23-24 مامىر) جانە ماسكەۋدە (18-19 ماۋسىم) كەلىسسوزدەردىڭ ءۇش كەزەڭىن وتكىزگەن-ءدى. بۇل كەزدەسۋلەردىڭ ەشقايسىسى دا جوندەم ناتيجە كورسەتكەن جوق. وسىدان كەيىن «التىلىق» پەن يراننىڭ كەلىسسوزدەرى جىلدان استام ۋاقىت بويى سايابىر تاۋىپ قالعانداي-تىن.
اقش پەن باتىس ەلدەرى جانە يزرايل يران ۋراندى بەيبىت ماقساتتا ءوندىرۋدى جەلەۋ ەتىپ, يادرولىق قارۋ جاساۋعا ۇمتىلىپ جاتىر دەسە, تەھران ءوزىنىڭ يادرولىق باعدارلاماسى ەلدىڭ ەلەكتر قۋاتىنا تاپشىلىعىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن باعىتتالعان دەپ مالىمدەۋدە.
يران اتوم باعدارلاماسى اينالاسىنداعى جاعداي الاي-بۇلاي بولىپ تۇرعان كەزدە 90-جىلداردىڭ باسىندا يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان مەن وزگە دە ەلدەر ادامزات قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن يادرولىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قارسى شىققان-دى. دەگەنمەن, بۇل باستاما ءبىر بولەك, يران يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى قوردالانعان اڭگىمە ءبىر بولەك ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن بۇكىل دۇنيە ءبىلىپ وتىر. ون جىلعا جۋىقتاعان داۋدىڭ نۇكتەسى قويىلماۋىنا ءمۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعان مەملەكەتتەر دە بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس.
وعان قوسا, وسى ماقساتتا 1996 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا قانداي دا ءبىر يادرولىق سىناقتاردى ءجۇرگىزۋگە قارسى باعىتتالعان كەلىسىمگە قول قويىلعانىن كوزى اشىق ادامدار بىلەدى. سونىڭ ءىلكىمدى ءبىر ناتيجەسى – 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.
الايدا, يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
ال يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى 1957 جىلدان باستاۋ الادى. وسىلايشا, بۇل ەل كەلەر جىلى-اق ماگاتە مۇشەلىگىنە ءوتىپ, 60-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق بەيبىت اتوم باعدارلاماسىن, ياعني جابىق يادرولىق وتىن تسيكلىن قۇرۋ مەن 23 يادرولىق رەاكتوردىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋدى باستايدى. دەگەنمەن, يسلام توڭكەرىسى يران يادرولىق باعدارلاماسىن توقىراۋعا ۇشىراتقان ەدى.
يران ءوز يادرولىق باعدارلاماسىن قايتا جاڭعىرتۋعا تەك 1989 جىلى قول جەتكىزەدى. نەگىزگى قۇرىلىس ىرگەتاسى 1970 جىلى قالانعان بۋشەردەگى اەس بولاتىن. الايدا, 1980-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي جىك شىعىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىق يران يادرولىق قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتتى بۇزۋدا دەپ ايىپتاي باستاعانى ايان.
قىسقاسى, يران يادرولىق قارۋ جاساۋعا ارەكەت ەتۋدە دەگەن مالىمدەمەلەر جەلدەي ەستى.
يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى (ياب) اينالاسىنداعى اڭگىمە 2002 جىلعا قاراي تىم ۋشىعىپ كەتتى دەۋگە بولادى. يراننىڭ سوناۋ 1974 جىلى ماگاتە-مەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارتقا قاتىستى ونى ورىنداماۋشىلىق ورىن العانى انىقتالعانداي بولعان ەدى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە تەھران جوعارىداعىداي نىسانداردىڭ بار ەكەنىن العا تارتىپ, ماگاتە ينسپەكتورلارىن شاقىرادى. وسىلايشا ماگاتە باسشىسى 2003 جىلى يراندىق نىسانداردى ارالاپ شىعىپ, يادرولىق تەحنولوگيالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن اتاي وتىرىپ, ءوز بايانداماسىندا 18 جىل بويى يران بۇل اگەنتتىكتەن وزدەرىنىڭ يادرولىق باعدارلامالارىنىڭ بىرقاتار اسپەكتىلەرىن جاسىرىپ كەلگەنىن كەلتىرەدى.
ناتيجەسىندە يران وسى جىلى يادرولىق قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ تۋرالى قوسىمشا حاتتاماعا قول قويىپ, ۋراندى بايىتۋعا ەرىكتى تۇردە موراتوري جاريالاعان ەدى. 2004 جىلى «ەۋروپالىق ۇشتىك» (فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا) ءبىرىنشى رەت يرانمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, يراننان تەك قانا بەيبىت ماقساتتا يادرولىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە كەپىلدىكتى بەرۋىن تالاپ ەتەتىن ارنايى كەلىسىمگە قول قويعىزادى. ماسەلە مۇنىمەن مارەگە جەتە قويماعانى تاعى بەلگىلى. ماگاتە يران ءوزىنىڭ مىندەتتەمەسىن تولىق ورىنداماي وتىر دەگەن ايىپتاۋلارىن جالعاستىرا بەردى. وسىعان بايلانىستى 2006 جىلى بۇل اگەنتتىك ءوزىنىڭ كەزەكتەن تىس وتىرىسىندا يران ءىسى بويىنشا قارار دايىنداپ, بۇل ماسەلەنى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە شىعارۋعا ۇسىنىس جاسادى. يران دا قاراپ قالماي, ەگەر اگەنتتىك ءوز مالىمەتتەرىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە بەرەتىن بولسا, ماگاتە-مەن ارىپتەستىكتەن عانا ەمەس, بۇل داۋدى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ ارەكەتىنەن دە باس تارتاتىنىن ءمالىم ەتكەن ەدى. وسىعان قاراماستان, ماگاتە يرانعا قاتىستى يادرولىق ماعلۇماتتاردى بۇۇ-عا بەرىپ تىندى.
ءوز كەزەگىندە يران دا قاراپ قالماي, قوسىمشا حاتتاما تالاپتارىن ورىنداۋدى توقتاتىپ, 2006 جىلى ۋراندى بايىتۋ ءىسىن قايتا جالعاستىردى. كەلەر جىلى ۋراندى وندىرىستىك تۇرعىدا بايىتۋعا كوشسە, 2010 جىلى 20 پايىزعا دەيىن بايىتۋعا قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. ال 2011 جىلى يادرولىق وتىن ءوندىرىسى تسيكلىن تولىق جولعا قويدى.
سوڭعى جىلدارى ياب اياسىنداعى جاعداي تەھراننىڭ ماگاتە ينسپەكتورلارىن وسى ەلدەگى نىسانداردىڭ بىرىنە جىبەرۋدەن باس تارتقاننان كەيىن-اق تىم ۋشىعىپ كەتتى. اگەنتتىك ول نىساندا يادرولىق قارۋ جاساۋعا قاجەتتى سىناقتار جۇرگىزۋگە ارنالعان قۇرال-جابدىقتار بار دەگەن ۇيعارىمعا كەلگەن ەدى. قىسقاسى, سوڭعى جىلدارداعى ماگاتە-ءنىڭ باياندامالارى بىلاي قورىتىندى جاسايدى. يران ماگاتە باسقارۋشى كەڭەسى مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىنا قايشى كەلەتىن ۋران بايىتۋعا قاتىستى قىزمەتىن توقتاتقان جوق, يادرولىق قارۋ-جاراق جاساپ جاتۋى دا عاجاپ ەمەس. ماگاتە ءمالىم ەتىپ وتىرعانداي, «اگەنتتىكتىڭ بەيمالىم يادرولىق ماتەريالداردىڭ جوقتىعىن راستايتىن جانە سەنىمدى تۇردە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بەرەتىن, ناتيجەسىندە يران يادرولىق ماتەريالداردى تەك بەيبىت ماقساتتا قولدانىپ وتىر دەگەن قورىتىندى جاساۋىنا مۇمكىندىگى جوق».
وسى سەبەپتى 2006-2011 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى يران بويىنشا قاتارىنان التى رەت ءتيىستى قارارلار قابىلدادى. وسى قارارلار ارقىلى بۇۇ يرانعا قاتىستى سانكتسيالىق شارالار قابىلداپ, تەھرانعا تەز ارادا ماگاتە-مەن تولىق ىنتىماقتاستىققا بارۋعا قادامدار جاساۋدى مىندەتتەدى. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كەپىلدەمەلەردى ەشقانداي ءۋاجسىز ورىنداپ, قوسىمشا حاتتاما ەرەجەلەرىنە سايكەس ارەكەت ەتۋگە شاقىردى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ماگاتە-ءنىڭ باسقارۋشى كەڭەسى ءوز كەزەگىندە يرانعا قاتىستى 12 بىردەي قارار قابىلدادى. مۇنىڭ ءبارى قانداي دا ءبىر يادرولىق قارۋدىڭ جوقتىعىن راستاۋ ءۇشىن يراندى اشىق ارىپتەستىككە شاقىرىپ, بۇل ەلدىڭ يادرولىق ينفراقۇرىلىمىنداعى بارلىق نىساندارىنا جول اشىپ بەرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇعان قوسا وتكەن جىلى عانا اقش پەن ەو يرانعا قاتىستى مۇناي مەن گازدى يمپورتتاۋعا جانە ونى تاسىمالداۋ وپەراتسيالارىن ساقتاندىرۋعا, يراننىڭ ورتالىق بانكتەرىمەن قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋگە, تاعىسىن تاعى ءبىر جاقتى شەكتەۋلەر قابىلداعانىن تاعى بىلەمىز.
ەندى نە بولماق؟ جوعارىدا اتالعان كەلىسسوزدەر حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كوڭىلىن كونشىتە قويمادى. «ر5+1» پىشىنىندە وتكەن باستاپقى ەكى كەلىسسوزدە دەلدال تاراپتار يراندى شەشۋشى تالاپتاردى ورىنداتۋعا ارەكەت جاساپ باقتى. «التىلىقتىڭ» تەھراننان 20 پايىزعا دەيىن ۋران بايىتۋدى توقتاتۋ جانە «فوردو» ۋران بايىتۋ زاۋىتىن جابۋ تۋرالى تالاپتارىن ورىنداتۋ ارەكەتى قازىرشە ناتيجەسىز دەۋگە دە بولادى. ەگەر بۇل تالاپتار ورىندالار بولسا, وندا «التىلىق» بۇعان ايىرباس رەتىندە جاڭا سانكتسيالىق شارالاردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرمەيتىنىن العا تارتىپ, ساۋدا-ساتتىقتاعى قىسىمدى ازايتىپ, سونداي-اق «ر5+1» توبىنىڭ وڭدەلگەن يادرولىق ماتەريالداردى شەتەلگە جىبەرۋ تۋرالى تالابىن توقتاتاتىنىن ۇسىنۋدا. الايدا, تەھران بۇل ۇسىنىستار تەڭدەستىرىلمەگەن دەپ تاۋىپ, ونى قايتا قاراۋعا شاقىرىپ كەلەدى.
كەلىسسوزدەردىڭ العاشقى كۇنىندە بىردە-ءبىر دەلەگاتسيا تاراپىنان دا, يران جاعىنان دا رەسمي مالىمدەمە ايتىلا قويعان جوق. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارعى وكىلى كەترين ەشتوننىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى مايكل مانن تولتىرىپ كورۋگە ۇمتىلىس تانىتتى. بىراق كۇنى بويى كۇتكەنىمىزدە قىسقا قايىرىلعان ءباسپاسوز بريفينگى يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى الماتىداعى كەلىسسوزدەردە يران جاقسى ءبىر مامىلەگە كەلسە يگى دەگەن ءۇمىت وتىن تۇتاندىرۋمەن عانا ءتۇندى بولدىردى.
بۇگىن, سارسەنبى كۇنى, كەلىسسوزدەر جالعاسىن تابادى. يران يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى ماسەلە قازاق جەرىندە تۇپكىلىكتى شەشىلمەسە دە, ادامزات بالاسىن ىزگىلىككە جەتەلەيتىن ىلكىمدى وقيعالارعا ورىن تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
–––––––––––––––––––––––
سۋرەتتى تۇسىرگەن
يۋري بەككەر.