ەكونوميكالىق ساياسات قايتا سارالانۋى ءتيىس

پرەزيدەنت ەكونوميكالىق وسىمگە اسەر ەتەتىن فاكتور تۋرا­لى دا ايتتى. شىن مانىندە ەلىمىزگە ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قا­رايتىن كەز كەلدى. بۇل ءۇشىن ونى جوسپارلى ەكونوميكاعا ەمەس, نارىقتىڭ قا­جەتتىلىگىنە ساي يكەم­دەيىك. بۇگىنگە دەيىن جۇرگىزىلىپ كەلگەن ساياسات ءوزىن ءوزى اقتادى.

يندۋستريالاندىرۋ باع­دار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جىلدارىندا 4 ترلن تەڭگەنىڭ 961 جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 90,6 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان ەكەن. ايتسە دە 2011 جىلدان بەرى ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ رەس­مي كورسەتكىشى 5 پايىزدان كە­مىمەي تۇر. رەسمي ستاتيستيكا «قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ءۇش-اق پايىزى ورىندالمادى, بۇل – قالىپتى جاعداي» دەگەن ءۋاج ايتادى. «شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسقان جوبالارعا اسا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەت» دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. 2008-2018 جىلدار ارا­سىن­دا قارجىلاندىرىلعان جوبالاردا شە­تەل­دىك ينۆەس­تور­لاردىڭ ۇلەسىنىڭ قانشا بول­عانى تۋرالى دەرەككوزدەر ەندى جاريا­لانىپ جاتىر. شەتەلدىك ينۆەس­تورلار مۇنداي كەلىسىمشارتقا قول قويعان كەزدە بارلىق تاۋەكەلدى ەسكەرەدى. جوبا كۇيرەگەن جاعدايدا قازاقستان تاراپىنان بەرىلەتىن وتەماقى كولەمى دە الدىن الا زاڭ­داستىرىلادى. 2008 جىلدان بەرى شەتەلدىك ينۆەستورلار قار­جىلاندىرىپ, توقتاپ قالعان جوبا ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تولەگەن وتەم­اقىسى قانداي جولمەن قايتا­رىلعانى دا قۇپيا.

 ايتپاقشى, ماقتا كلاستەرىنە بايلانىستى «ماقتا وزىمىزدە وسەدى. ءبىز نەگە جەڭىل يندۋستريانى دامىتا الماي وتىر­مىز» دەگەن وك­پە-ناز ءجيى ايتىلادى. ۇكىمەتتىڭ سايتىندا ماقتا كلاستەرىن دا­مىتۋعا بولگەن قارجىسى 1 ملرد اقش دول­لارىنان اسىپ كەتتى دە­گەن مالىمەتتى كەز­دەستىردىك. ءبىز بۇل سالانى نەگە دامىتا الماي وتىرمىز؟ سەبەبى جەڭىل ونەر­­كاسىپتى جالعىز ماقتامەن دامىتا ال­مايمىز. جوعارى سۇ­رىپ­تى ماقتا تال­شىعى 100 كۇندە عانا ءپىسىپ جەتىلەدى. ون­داي مۇمكىن­دىك كانادا, ءۇندىستان جانە تاجىك­ستاندا بار. وزبەكستاندا وسكەن ماق­تا تالشىعى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە وسكەن ماق­تامەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا ساپالى. بۇل ونىڭ كيىم تىگۋگە جارايتىنىن بىلدىرەدى. ال بىزدە تۇركىستان وبلى­سىندا وسكەن ماقتا 50-60 كۇننەن كەيىن قولدان كەپتىرىلىپ, جينالادى. وندى­رىسكە تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەمەس, ءوزىمىز ءۇشىن شىنداپ مويىن بۇرساق. جا­ڭا جوبالاردى قارجىلاندىرعان كەزدە ونىمدەردى  قاي تاراپقا وتكىزۋ جانە تا­ۋار­لاردىڭ وتىمدىلىگى عانا ەمەس, ونىمدەرگە قولداناتىن شيكىزات كوزىنىڭ قايدان الىناتىنى دا زەرتتەلۋى كەرەك.

2015-2018 جىلدارى مەملەكەت باس­ش­ى­سىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلەكوپىر كەزىندە قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا ءبىر-بىرىنە كورشى قونعان اۋدانداردا ءبىر ءونىم شىعاراتىن زاۋىت پەن كاسىپ­ورىنداردىڭ تۇساۋى كەسىلگەنى حابارلاندى. بۇل جوعارى جاققا جۇمىسسىزداردىڭ سانىن قىسقارتتىق دەپ ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كە­رەك. قازىرگى تەحنولوگيا ءتىلىن بىلمەي ءوندىرىستى باسقارا المايسىڭ. كەز كەلگەن كاسىپ­ورىن مەن زاۋىتقا جوعارى بىلىكتى ما­مان كەرەك. سول تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن بى­لە­تىن مامانداردى وزىمىزدە دايىنداۋدى قولعا الماساق, ءوندىرىس العا جىلجىماي­دى.

الەۋمەتتىك تەڭدىك دەگەنىمىز – اركىمنىڭ قوسقان ۇلەسىنە سايكەس تابىس تابۋىن ايتامىز. ەكونوميكا جۇزەگە اسۋى ءۇشىن 4 ءتۇرلى رەسۋرس قولدانىلۋى قاجەت: جەر, كاپيتال, ەڭبەك جانە كاسىپكەرلىك رەسۋرسى. وسىعان ساي ءار قوعامدا 4 ءتۇرلى العاشقى تابىس تۇزىلەدى: جەرگە رەنتا, كاپيتالعا پايىز, ەڭبەككە جالاقى, كاسىپكەرلىككە پايدا. سو­نىمەن قاتار مەملەكەت الەۋمەتتىك سايا­ساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسى 4 ءتۇر­لى تابىسقا سالىق سالادى. ونى كەلەسى قاي­تا ءبولۋ بارىسىندا ترانسفەرتتىك تولەم­دەرگە, جاردەماقىعا, جەڭىلدىكتەرگە, ت.ب. جۇم­سايدى. اركىم ءوز قوسقان رەسۋرسىنا سايكەس تابىس تابادى. ماسەلە, باستاپ­قى ەكى رەسۋرس كىمنىڭ قولىنا قانداي جول­مەن كەلدى دەگەن جايت. بۇل جەردە ەش­قاشان ەشقانداي ادىلەتتىلىك بولعان ەمەس. «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» دەگەن قاعيدا دۇرىس-اۋ, بىراق ەكو­نوميكادا ءبىز كۇتكەن قۇرىلىمدىق وڭ وزگەرىستەر ورىن العان جوق. كەرىسىنشە, ەكونوميكا سىڭارجاق شيكىزات ەكونوميكاسىنا اينالىپ كەتتى. ءبىر عانا مىسال, 1999 جىلى ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 27 پا­يىز بولسا, 2010 جىلى 6 پا­يىزعا قىسقاردى. ونەركاسىپ 1990 جىلى 45 پايىز ۇلەستە بولسا, 2010 جىلى 38 پايىزعا قىسقاردى. الايدا, وسى 38 پايىزدىڭ 80 پايىزى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋدىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. ال 1990 جى­لى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 8 پا­يىزىن دا قۇراعان جوق ەدى. ساۋدا-ساتتىقتاعى قۇنى ميللياردتارعا باعالانعان كورسەتكىشتەردى ماق­تانىش كورۋ كەشەگى كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى. الەمدىك ترەند: ء«بىز جان-جاعىمىزداعى ەلدەرگە قانداي دايىن ءونىم ساتتىق» دەگەن كوزقاراسقا باسىمدىق بەرىپ جاتىر. مەملەكەتارالىق تاۋار اينالىمىندا يمپورتتىڭ ۇلەسى كوبەيگەن سايىن ۇلتتىق ۆاليۋ­تامىزدىڭ پوزيتسياسى السىرەي بەرەتىنى بەلگىلى. ەاەو-عا بىزبەن ءبىر مەزگىلدە مۇشە بولعان رەسەي مەن بەلارۋس ەكونوميكاسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسىمەن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ولار وداقتىڭ تابالدىرىعىن دايىن ونىمدەردى يمپورتتاۋشى ەل مارتەبەسىندە اتتادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە 2010-2014 جىلدارعا ار­نال­عان «يمپورتتى تاۋارلاردى الماس­تىرۋ» باعدارلاماسى بار ەكەنىن ۇكى­مەت مۇشەلەرىنىڭ ءوزى ۇمىتىپ كەتكەن سياق­تى. اتال­عان قۇجاتتى بىزبەن بىردەي قا­بىلداعان رەسەيدە بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوي­عان جوق. الداعى ۋاقىتتاعى ەكو­نوميكالىق وسىمگە اسەر ەتەتىن فاكتور رەتىندە يمپورتتى الماس­تىرۋ باعدارلاماسى قايتا قولعا الىناتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سەنات توراعاسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە ءجيى ايتتى.

قازىنا قارجىسىن ۇنەمدەۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ اقشاسىن ءتيىم­دى پايدالانۋعا بولادى. بىز­دە دامۋدىڭ سالالىق جانە تەر­ري­توريالىق اسپەكتىلەرىن ۇي­لەستىرۋمەن اينالىساتىن ورتا­لىق جوق. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2013 جىلى سترا­تەگيا­لىق جوسپارلاۋ اگەنتتىگىن قايتا اشىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياسات بويىنشا بارلىق شەشىم­دەردى قابىلداۋعا ىقپال ەتەتىن باس ورتالىققا اينالدىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. پرە­زيدەنت پارمەنىنىڭ وزدەرىنە ءتيىستى تۇستارىن العا جىلجىتۋعا داعدى­لانىپ قالعان كەيبىر توپ بۇل ۇسىنىستى قاعابەرىس قالدىر­دى. ال مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تىڭ اتقارىلۋى جونىندەگى ەسەپ كومي­تەتىنىڭ وكىلەتتىلىگى ازايىپ, مينيسترلەر جۇرە تىڭدايتىن قۇرىلىمعا اينالدى. ەكونوميكاداعى كوپ ماسەلەنىڭ كۇردەلەنىپ كەتۋىنە بۇل دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.

قازىرگى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بەتالىسى پرەزيدەنتكە ۇلكەن سىناق بولىپ تۇر. باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە باعىتتالعان ساياساتىنىڭ بەتى قاتتى. ءبىزدىڭ ەلدە رە­سەي­دىڭ كومپانيالارى, جوبالارى جەتكى­لىكتى. كوپ كوڭىلىندە «ەگەر ولارعا سانك­تسيا سالىنسا, قازاقستان قانداي شەشىم قا­بىلدايدى؟» دەگەن كۇمان بار. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا ساياسي جانە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ مۇمكىندىگىن قولدانار ءسات ەندى كەلدى.

جانكەلدى شىمشىقوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

الماتى