شوقان وسكەن قۇسمۇرىن ءوڭىرى قىراتىمەن, ساي-جىراسىمەن كورىكتى. شىڭعىس تورە ءۇيىن تىكتى دەگەن قايىڭ توعايى جازدا نازىك جاسىل جەلەڭ جامىلىپ, كۇزگە قاراي عافۋ اقىن ايتقان «ەلتىنجال» كوركىنە اۋىسادى.
قايىڭ توعايى تەك قۇسمۇرىندا عانا ەمەس, ءار جەردەن-اق الدىڭنان شىعادى. ال توبىل-تورعاي بويىنداعى جالعىز قاندىاعاش توعايى دا قۇسمۇرىندى تاڭداعانداي. جاعاسى جار, تەرەڭ سايداعى تۇتاسا وسكەن بيىك اعاشتار الىستان زورايىپ, قاراۋىتىپ, جاقىننان توقجاسىل بولىپ كورىنەدى. ال توعايدىڭ ءىشى كادىمگىدەي قاراكولەڭكە, اسپانمەن تالاسىپ, ۇشار باسىنا قاراعان ادامنىڭ تاقياسى تۇسەتىن قاندىاعاشتىڭ قالىڭ جاپىراعىنان كۇن ساۋلەسى سەبەزگىلەپ تۇرادى. ءبىر قىزىعى, سايدىڭ ورتاسىنا قاراي قاندىاعاشتار تىرەلىپ تۇر دا, ال سايدى جاعالاي تەرەك وسكەن. ىلعالدىڭ مولدىعىنان بولۋى كەرەك, ولار دا اسپانعا شانشىلعان بيىك, جاپىراعى جەلگە قويعان قالاقتاي دامىلسىز سۋدىرايدى.
– قاندىاعاش ازايىپ بارا جاتقان سوڭ, توعايدى تەرەك كومكەرىپ, قورعاپ تۇرعان سياقتى عوي. تابيعاتتا قاتەلىك بولمايدى, ءبارى دۇرىس, – دەيدى جولسەرىگىمىز ەرمەك كەنجەباەۆ. سوڭعى جىلدارى قاندىاعاش قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» كىردى. بۇل جەردەگى اتالعان توعاي مەملەكەتتىك تابيعات ەسكەرتكىشى سانالادى دا, ونى «سەميوزەر» ورماندى جانە جانۋارلاردى قورعاۋ مەملەكەتتىك مەكەمەسى كۇزەتەدى. توعايلى ساي «قۇسمۇرىن كولىنىڭ جانىنداعى قاندىاعاشتار – قارااعاش شاتقالى» دەپ اتالادى. شوقان سۋىن ىشكەن ورتا بۇلاق تا سول سايدا اعىپ جاتىر.
بيولوگ اندرەي اندريۋششەنكو قاندىاعاشتى وسىدان 10-12 جىل بۇرىنعى توبىل وڭىرىندەگى سىڭسىعان تايگادان قالعان جادىگەر دەيدى.
– قاندىاعاش توعىزاق وزەنىنىڭ بويىندا ءبىر-ەكى جەردە جانە مەڭدىعارا اۋدانىنداعى ۆۆەدەن اۋىلىنىڭ اينالاسىندا كەزدەسەدى. وندا دا ءار جەردە ءبىر ءتۇپ اعاشتى كورۋگە بولادى. قاندىاعاش بۇلاققا جاقىن وسەدى, ول جەرلەردە جەراستى تۇششى سۋلارى الىس بولماسا كەرەك. سۋدىڭ ساپاسى ادام تۇگىل, اعاشقا دا جاعادى ەكەن, قاندىاعاش 120-150 جىل جاسايدى. ءتىپتى 300 جىل جاساعان اعاش تۋرالى دا جازادى بيولوگتار, ونىڭ ۇزىندىعى 35 مەترگە جەتەدى, – دەيدى اندرەي.
جانىمىزعا ەرگەن جولسەرىكتىڭ ءبىرى جاۋھار عابدۋلينا وسىنداعى قازاقتار بۇل اعاشتى قاسيەتتى ساناعاندىعىن ايتتى.
– ونى كەسكەندە دىڭىنەن شىعاتىن شىرىننىڭ ءتۇسى قان سياقتى قىزىل كورىنەدى. «ەرتەدە اقساقالدار «قاندىاعاشتى كەسپەڭدەر, ونى كەسۋ – ادام ولتىرگەنمەن بىردەي» دەپ, بالتا جۇمساۋعا تىيىم سالاتىن ەدى» دەگەنىن اۋىلدىڭ ۇلكەن كىسىلەرىنەن ەستىپ ەدىم, – دەيدى جاۋھار.
مۇنىڭ سىرىن وبلىستاعى ايگىلى اعاش شەبەرى تاڭاتقان بوجاقوۆتىڭ اڭگىمەسى اشا ءتۇستى. قاندىاعاشتىڭ بۇلاق بار جەردە وسەتىنىن ول دا ايتتى.
– ورىس حالقىنىڭ اعاش شەبەرلەرى ەرتەدە قاندىاعاشتى «حامەلەون اعاش» دەپ اتاعان. سەبەبى كەسكەندە, قابىعىن ارشىعاندا شىرىنى ءتۇرلى-ءتۇستى بولادى, اراسىندا قىزعىلت ءتۇس تە كەزدەسەدى. ولار مۇنان جيھاز, ىدىس جاساعان. ءبىزدىڭ جەردە كەزدەسەتىن قاندىاعاشتىڭ ءدىڭى سۇرعىلتقوڭىر, ال رەسەيدىڭ سولتۇستىگىنە قاراي وسەتىندەرىنىڭ ءدىڭى قاراقوڭىر بولادى. مەن اعاشتى كوبىنە رەسەيدەن اكەلەمىن عوي. ءبىزدىڭ دالادا سيرەك كەزدەسەتىنى راس. ءوزىم قاندىاعاشتان ءشومىش پەن قاسىق جاساعانمىن, وتە ادەمى, سۇلۋ شىققان ەدى, – دەيدى تاڭاتقان اعاي.
ءبىز قاندىاعاش توعايىنان شىققاندا كۇن ەڭكەيىپ قالعان ەدى, كولەڭكە ءتىپتى ۇزارىپ كەتىپتى.
قوستاناي وبلىسى,
اۋليەكول اۋدانى