ەل تاريحىندا ءومىرىن وزىنە ەمەس, «ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭ ءۇشىن» دەپ حالقىنىڭ بولاشاعىنا ارناعان تۇلعالاردى ساۋساقپەن ساناپ الۋعا بولاتىن شىعار. احمەت بايتۇرسىن ۇلى سول ساناۋلىنىڭ قاتارىنان, بار عۇمىرىن ۇلتىنا قالتقىسىز قىزمەتكە جۇمساعان بىرەگەي جان ەدى.
بىلتىر كۇزدە بۇكىل ينتەرنەت شۋ ەتكەن. ورىنبوردان احاڭنىڭ ءوز داۋسىمەن جازىلعان سوڭعى حاتى تابىلىپتى, ونى دوسى, تورعايلىق فايزوللا ساتىبالدى ۇلىنا ارناعان ەكەن, ء«سۇيىنشى, الاش ارىسىنىڭ داۋىسىن تىڭدايىق» دەگەن ءۇنجازبا كۇللى قازاق دالاسىن شارلاپ كەتكەن. بىراق ول جاڭساق حابار ەدى. مۇلدە بايتۇرسىن ۇلىنىڭ داۋسى ەمەس, ورىنداۋشى بۇگىنگى زامانداستارىڭىز – ابزال ناعاشىباي ۇلى, ال پوەمانىڭ اتى «قانشەڭگەل», ول تورعايلىق اقىن حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ تۋىندىسى دەپ ابزال ناعاشىباي ۇلى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, ينتەرنەتكە سالعان سوڭ ەل ساباسىنا تۇسكەن. الايدا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ, «قانشەڭگەلگە» قاتىستى داۋ قۋراعان قاۋعا تۇسكەن ورتتەي لاپ ەتكەن. داۋلاۋشى ۇزاق جىل بانك سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن, زەينەت جاسىنا جەتكەندە ولكەتانۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن كەڭەسبەك ماۋلەتوۆ بولاتىن.
مەنىڭ قولىمدا احاڭنىڭ ءوزى جازعان پوەماسىنان ءۇزىندى 40 شۋماعى بار, ال كەيىن سونىڭ اراسىنا اقىن ح.مۇساباەۆ سىنالاپ جاڭا شۋماقتار ەنگىزىپ, 93 اۋىزدان تۇراتىن «قانشەڭگەل» دەگەن پوەما جازدىم دەيدى, احاڭ مۇراسىنا ادالدىق تانىتايىق, دەگەن مازمۇنداعى ماقالاسىن جاريا ەتىپ, ول تەك الەۋمەتتىك جەلىلەردە عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە جارىق كورگەن.
* * *
ءدال وسى «قانشەڭگەلگە» قاتىستى داۋلى اڭگىمە سوناۋ 90-جىلدارى باستالىپ بارىپ, كوپ ۋاقىت وزباي تىنشىعان ەدى. ونىڭ باستالۋىنا دا, ءوربىپ, ورشىمەي تۇرىپ توقتاتۋىنا دا مارقۇم سابىرجان شۇكىروۆ سەبەپشى بولعان. العاشىندا ءوزى رەداكتورلىق ەتكەن «سۇحبات» گازەتىندە (№2, 16.01.1991) «بۇل ەڭبەكتى رەداكتسياعا تورعاي وبلىستىق سوۆەتى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى, ەكونوميست كەڭەسبەك ماۋلەتوۆ دەگەن ازامات تاپسىردى. ول سول وبلىستىڭ جانگەلدين اۋدانى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى ساۋلە اياشەۆانىڭ ارحيۆىنەن الىپتى. ماشينكاعا باسىلعان بەس بەتتىڭ جوعارعى جاعىندا «احمەت بايتۇرسىنوۆ 1937 جىلى 4-ءشى رەت تۇرمەگە تۇسەدى, سوندا جاتىپ امانگەلدى اۋدانىنىڭ ازاماتى فايزوللا ساتىبالدى ۇلىنا حات جازادى. بۇل سوڭعى حاتى» دەگەن ءسوز بار. ولەڭ «احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ مونولوگى. پوەما 1» دەپ اتالعان. سوعان قاراعاندا, بۇل ولەڭدى احاڭنىڭ حاتى نەمەسە ءومىربايانى نەگىزىندە فايزوللا اقىن جازعان بولدى ما دەگەن وي كەلەدى. قالاي دا احاڭا بايلانىستى دەرەك بولعاندىقتان جاريالاۋدى ءجون كوردىك. بۇل جونىندە ماعلۇماتى بار كىسىلەر بولسا, حابارلاسار دەپ كۇتەمىز», دەپ باسىلىپ, كوپ ۇزاماي تورعاي مۋزەيلەرىن تابانىنان توزىپ ءجۇرىپ اشقان, تورعايلىق قادىرلى ازامات عازەز ءامىرحانوۆتىڭ حاتىن جاريالاپ, شىعارمانىڭ حاميتبەك مۇساباەۆتىكى ەكەنى انىقتالعانى تۋرالى جازادى. وسى جەردە اسا ءبىر ءمان بەرەتىن تۇس بار. عازەز اقساقال ول حاتتا 1988 جىلى 51 جىلدان كەيىن حالقىمەن قايتا تابىسقان احاڭ جايىندا اۋداندا ۇلكەن جيىن وتكەنىن, سوندا وزىنە ءسوز تيگەندە الدىندا كورشى امانگەلدى اۋدانىنان حاتپەن كەلگەن, ءالى سياسى دا كەۋىپ ۇلگەرمەگەن جىردى وقىعانىن, كوپشىلىكتىڭ تولقىپ, كەيبىرەۋلەر احاڭنىڭ ءوزى جازعان شىعار دەپ ويلاپ قالسا كەرەك, مەنەن كىم جازدى دەپ سۇراپ تا جاتتى. شىندىعىندا بۇل پوەمانىڭ اۆتورى قازىرگى «اقجول» گازەتىنىڭ رەداكتورى حاميتبەك مۇساباەۆ بولاتىن» دەپ ءوز بايانداماسىنىڭ اياعىندا پوەمانى وقىپ بەرگەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ايقىندايدى. داۋلى ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ, ونىڭ ۇستىنە تۋرا سوزگە كەلگەندە مىناۋ جاقىنىم ەدى دەپ بۇرمايتىن سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ ءۋاجدى ءسوزى كوپشىلىككە توقتاۋ سالعانداي بولعان.
* * *
وتكەندە استاناداعى وقۋشىلار سارايىندا «رۋحانيات الاڭى» عىلىمي-تانىمدىق پىكىرتالاس كلۋبىنىڭ ءبىر وتىرىسى ارنايى وسى پوەمانىڭ اۆتورىن انىقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالىپ «قانشەڭگەل» پوەماسى: اۆتورى كىم؟ دەرەكتى بۇرمالاۋ – تاريحقا ادالدىق پا؟» اتتى تاقىرىپتا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلگە ءبىر-بىرىنە داۋ ايتار قوس تاراپ پەن عالىمدار جانە بايتۇرسىن ۇلى مۇراسىنا جاناشىر قاۋىم جينالدى.
پوەمانى احاڭنىڭ ءتول تۋىندىسى دەيتىن باستى بايانداماشى كەڭەسبەك ماۋلەتوۆ «1989 جىلدان بەرى بىرنەشە مارتە جارىق كورگەن. بىراق ءار كەزدە كولەمى ءار قيلى شىققان, اراسىنا قولاپايسىز سىنالاپ ەنگىزگەن شۋماقتاردان ارشىساڭىز بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قۋاتىن تانيسىز», دەگەن. سونداي-اق پوەمانىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىكى ەكەنىنە دəلەل رەتىندە «حاميتبەك مۇساباەۆ 1989 جىلى جازدىم دەسە, 1986 جىلى ماشينكادا باسىلعان نۇسقاسى بار. ونى اتامىز قابىل مەن ارميادا جۇرگەندە سالىپ جىبەرگەن ەكەن. ول حات قولىمىزدا ساقتاۋلى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن اتالاس تۋىس قايرات قابىلوۆ قىزۋلانا سويلەگەن.
ال حاميتبەك مۇساباەۆ بولسا, 1989 جىلى امانگەلدى اۋداندىق «تىڭ شۇعىلاسى» گازەتىنىڭ سارعايا باستاعان قيىندىسىن كورسەتىپ (20 يۋل, 1989 جىل, №87 (6280), شىعارما اۆتورى ءوزى ەكەندىگىن, العاشىندا گازەتكە تولىق باسىلماۋىنىڭ سەبەپتەرىن ايتقان. ول ۋاقىتتا احاڭ اقتالعانىمەن الاش جايلى ايتۋعا بولمايتىن. سوندىقتان دا پوەماداعى الاشقا قاتىستى بولىكتى الىپ قالىپ, تەك احاڭ بار تۇسى عانا جاريالاندى. نەگىزىندە بايتۇرسىن ۇلىنىڭ فايزوللاعا جازعان حاتى مۇلدە بولماعان. ءتىپتى ەكەۋىنىڭ اينىماس دوستىعى تۋرالى دا دەرەك جوق, بۇل مەنىڭ شىعارماشىلىق قيالىم, جالپى پوەمانىڭ اۆتورلىعى جايىندا بوگدە وي بولۋى ءتيىس ەمەس», دەگەن.
* * *
جينالعان عالىمدار قاۋىمى نە دەدى؟
داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى: 1999 جىلى ايبەك قاليەۆ دوسىم «فايزوللا دوسىم, اسا قىمباتتىم» دەپ باستالاتىن ۇزاق تولعاۋدى تورعايلىق ناعاشىباي الپىسوۆ اعامىزدىڭ ورىنداۋىنان جاتتاپ, بىزگە ايتىپ بەرىپ, بالعىنبەك ەكەۋمىز ماقامىنا قىزىعىپ باسىن جاتتاعان ەدىك. كەيىن ناعاشىباي اعانىڭ ۇلى, قۇرداسىمىز ابزال الپىسوۆتان تولىق نۇسقاسىن تىڭداعانبىز. ءبىز «مەنىڭ əكەم احمەت بايتۇرسىن ۇلى» دەيتىن رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ شاكىرتتەرىمىز. «الاش ۇراندى əدەبيەت» دەيتىن تەرمين قالىپتاستىرعان رىمعالي اعانىڭ «قاز ەدىك قاتار ۇشىپ قاڭقىلداعان» دەپ اتالاتىن كولەمدى عىلىمي ماقالاسىندا احاڭنىڭ سوڭعى مونولوگى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. بۇل «احاڭنىڭ تولعاۋى» دەمەگەن... قازۇۋ-دە ساباق بەرگەن احمەتتانۋشى عالىم ءومىرحان Əبديمانوۆ اعامىز دا بۇل شىعارمانى احاڭا تەلىمەگەن ەدى. بۇل داۋدى سوزا بەرۋدىڭ ەش پايداسى جوق. پوەمانىڭ مۇساباەۆتىڭ تۋىندىسى ەكەنىنە تالاس تۋماۋى ءتيىس» دەيدى.
ايبەك قاليەۆ: «اقىن, əدەبيەتتانۋشى, تورعاي اقىندارىن زەرتتەۋشى رەتىندە ايتارىم بۇل پوەمانىڭ ءستيلى 30-جىلدارداعى قازاق پوەزياسىنا دا, احاڭ ستيلىنە دە جات. ستيلدىك تۇرعىدان العاندا, بۇل 80-جىلداردىڭ اياعىندا جازىلعان پوەما. وعان اۋىلداس, جەرلەس اعام تەرمەشى, جىرشى ناعاشىباي الپىسوۆ əۋەن شىعارىپ ەل اراسىندا ايتىلىپ جۇرگەن, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا كەزىندە تورعاي وبلىسى ايماعىندا حيتقا اينالىپ كەتكەن. ال «احاڭنىڭ ءوز داۋسى تابىلدى» دەگەن شۋعا كەلەر بولساق, نەگىزى ول داۋىس مەنىڭ سىنىپتاسىم, ناعاشىباي الپىسوۆتىڭ ۇلى ابزال الپىستىڭ داۋسى. كۇنى كەشەگى مəسەلەنىڭ, اۆتورى ءتىرى پوەمانىڭ اقيقاتى ايتىلۋى كەرەك. تالاسسىز پوەما – حاميتبەك مۇساباەۆتىكى», دەيدى.
قايىربەك كەمەڭگەر: «مەنىڭ بىلۋىمشە بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى 30-40 ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ادەبيەتتانۋشىلار اراسىندا ءار كەزەڭنىڭ سوزدىگىن جاساۋ كەرەك دەگەن اڭگىمە ايتىلعانىمەن ءالى كۇنگە دەيىن الاش بوزداقتارىنان قالعان تەكستولوگيانى قاراعان, ءماتىنىن تالداعان, اۆتورلىعى انىقتالىپ داۋ تۋدىرمايتىن, بۇركەنشىك ەسىمدەردى ناقتىلايتىن شىعارمالار جيناعى شىعىپ بولمادى. بەلگىلى ءبىر ماقالا, شىعارما بىرنەشە اۆتورعا تەلىنىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ادەبي-تەوريالىق, كوركەمدىك-ستيلدىك, تاريحي-تەكستولوگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا, «قانشەڭگەل» شىعارماسىنىڭ اۆتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەمەس. تۋىندى ءماتىنى حح عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى جازىلعانعا, احاڭنىڭ ءسوز ساپتاۋىنا, ولەڭ جازۋ ۇلگىسىنە كەلمەيدى», دەگەن.
* * *
1986 جىلى اسكەردەگى نەمەرەسىنە قابىل اقساقال جىبەرگەن حات جايىندا بىرەر ءسوز.
بۇل حات تۇگەلدەي ەمەس, تەك پوەما جازىلعان تۇسى قابىل نەمەرەسى تالعات فازىل ۇلىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى. وندا بىلاي دەلىنگەن «قۇرمەتتى جەرلەستەر! ءسوز سوڭىندا مەن احاڭنىڭ 1937 جىلى سوڭعى تۇرمەگە تۇسكەننەن كەيىن قازىرگى امانگەلدى اۋدانىنىڭ ازاماتى قادىرلەس جولداسى, ءىنىسى بولعان فايزوللا ساتىبالدى ۇلىنا شاعىنىپ, باسىنا تۇسكەن اۋىر ءومىر, اقتاڭداق جىلداردىڭ زورلىعىمەن قورلىعىن كورسەتىپ, بىراق ءوزىنىڭ ۇستانعان جولى مەن باعىتىنىڭ دۇرىستىعىن ەرتەلى-كەش ەڭبەگىنىڭ جارىق كورەتىنىنە, بولاشاققا سەنىممەن قاراپ جازعان پوەماسىنان ءۇزىندى» دەلىنىپ, 40 شۋماق پوەما ءماتىنى كەلتىرىلەدى دە, ەڭ اياعىنا حاميتبەك مۇساباەۆ دەپ جازىلىپ تۇر. بۇدان بايقالاتىنى, قابىل اقساقال جىبەرگەن ءماتىننىڭ ءبىر جيىندا بايانداماشى اۋزىنان وقىلعانى. ال 1986 جىلى جانە ونىڭ ارعى جاعىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەسىمى اشىق ايتىلىپ, ونىڭ بولاشاققا سەنىممەن قاراعانى جايىندا جيىندا بايانداما جاسالماق تۇگىلى جەكە ادامداردىڭ ەسىك-تەرەزەنى جاۋىپ قويىپ, جاسىرىن ءسوز ەتەتىن كەزى ەدى. سوعان قاراعاندا, حات 1986 جىلى ەمەس, ودان كەيىنىرەك, جوعارىدا عازەز ءامىرحانوۆ احاڭ اقتالعاندا كوپشىلىك الدىندا وقىعان باياندامادان الىنعان ءتارىزدى. جانە ەگەر وسى 40 شۋماققا كەڭەسبەك ماۋلەتوۆ ايتقانداي حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ ەش قاتىسى بولماسا, وندا قابىل اقساقال بولاشاقتا ءوزى تانىمايتىن ادامنىڭ پوەما جازاتىنىن بىلەتىندەي كورىپكەل بولعانى عوي. ال احمەت پەن فايزوللا ەكەۋىنىڭ ارالاس-قۇرالاستىعى مەنىڭ قيالىمنان تۋعان دەگەن مۇساباەۆ ءسوزىنىڭ دە انىق-قانىعىن, جالپى تەكستولوگياسىنا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋدى قالىڭ جۇرتشىلىق عالىمداردان كۇتەدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, جالپى احمەتتانۋشى عالىمداردان كەلەلى ءسوز, بايلامدى زەرتتەۋ ايتىلۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.