الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا اسەرى

قۇرىلىستا اقشا بار

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لى­گىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا قۇرىلىس سالاسىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 11,1%-عا كوبەيىپ, 1 ترلن 433,9 ملرد تەڭگە بولدى. ال قاڭتار-ءساۋىر اراسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ءۇي سانى دا ايتارلىقتاي ءوسىپ, 3,5 ملن شارشى مەترگە جەتىپ وتىر. بۇل تاريحي ەڭ جوعارى كورسەتكىش رەتىندە تىركەلدى. وسىلايشا, سالا­­عا سالىنعان ينۆەستيتسيا دا, وسى ارالىقتا پايدالانۋعا بەرىل­گەن ءۇي كولەمى دە رەكوردتىق دەڭ­گەي­گە جەتتى.

جالپى, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن رەسپۋبليكا بويىنشا 13,1 ملن شارشى مەتر ءۇي سالۋ جوسپارلانعان. وتكەن جىلعى جوسپار 12,1 ملن شارشى مەتر بولعا­نىمەن, جىل قورىتىندىسى بويىن­شا كورسەتكىش 12,5 ملن شارشى مەترگە جەتكەن ەدى. بيىل دا قۇرىلىسشىلار جوس­پاردى ارتىعىمەن ورىندايتىنعا ۇق­سايدى.

مەملەكەتتىك يپوتەكا سۇرانىستى ارتتىردى

دەگەنمەن, سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ قارقىنى كوبەيگەنىمەن, سۇرانىستىڭ دا قارقىندى ءوسىپ بارا جاتقانى بەل­گىلى. سۇرا­نىس­تىڭ ارتۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, مەم­لە­كەت­تىك قار­جى­لاندىرۋ ارقىلى قول­جە­تىمدى باسپانانىڭ كوپتەپ سالىنۋى. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايى­نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاق­ستاندىقتاردىڭ موينىنداعى يپو­تە­كالىق قارىز كولەمى بىلتىرعى ساۋى­ر­دە­گىدەن 24,8 پايىزعا ۇلعايىپ, 1,4 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ال 2018 جىلدىڭ سوڭىندا كورسەتكىش 1,3 ترلن تەڭگە بولعان ەدى. جالپى, 2017 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىڭ باسپانا نارىعىنداعى باعدارلامالارى ءالسىز بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. ونى 2014 جىلى يپوتەكالىق نەسيەنىڭ 919,2 ملرد تەڭگە بولىپ, 2015-2016 جىلدارى كورسەتكىشتىڭ تيىسىنشە 916,9 ملرد تەڭگە جانە 870,5 ملرد تەڭگەگە ازايىپ كەتۋىنەن بايقايمىز. ال 2017 جىلدان باستاپ يپوتەكالىق قارىزدار كولەمى جىلىنا 20 پايىز­دان ارتىق ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى.

يپوتەكالىق نەسيەنىڭ ارتۋى­نا تۇرتكى بولعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ەڭ باستىسى «7-20-25» ەكەنى انىق. اتالعان باعدارلامامەن 2019 جىلدىڭ 30 مامىرىنداعى مالىمەت بويىنشا, جالپى كولەمى 91,4 ملرد تەڭگەگە 7,9 مىڭ ءوتىنىم بەرىلگەن ەكەن. «7-20-25» باعدار­لا­ماسى قۇرىلىس كومپانيالارىن تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرى تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باسەكەلەستىككە دە وڭ اسەر ەتىپ, قۇرىلىسقا دا پايداسىن تيگىزىپ وتىر.

باعانىڭ قىمباتتاۋىنا يپوتەكا نارى­عىنىڭ قايتا جاندان­عا­نى ىقپال ەتكەن بولۋى ىقتي­مال. ويتكەنى ستاتيستيكا كومي­تەتىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىل­عى ماۋسىمداعى تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋدىڭ تىركەلگەن مامى­لەلەرىنىڭ سانى 29 543 مىڭ­دى قۇراپ, وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا 7,4 %-عا ارتقان. ال قاڭتار-ماۋسىمداعى تۇر­عىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامى­لە­لە­رى­نىڭ سانى وتكەن جىلعى ءتيىستى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 21,2% ۇلعايعان.

سونىڭ ىشىندە ساۋدا ەڭ قارقىندى كو­بەي­گەن ايماق – الماتى قالاسى. وڭتۇستىك مەگاپوليستەگى ءۇي ساۋداسى بىل­تىرعى العاشقى بەس ايمەن سالىس­تىر­عاندا بيىلعى بەس ايدا 49 پايىزعا كوبەيسە, ەكىنشى ورىندا جامبىل وبلىسىندا 27 پايىزعا, ودان كەيىن پاۆلودار مەن اتىراۋ وبلىستارىندا تيىسىنشە 25,7 جانە 23,6 پايىزعا وسكەن.

سۇرانىستىڭ ارتۋى باعانى كوتەردى

سۇرانىستىڭ ارتۋى مەن ساۋدانىڭ كۇشەيۋى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتكەنى انىق. بىلتىردان بەرى مەگاپوليستەر مەن وبلىس ورتالىقتارىندا ءۇي باعاسى ايى­نا ورتا ەسەپپەن 2-3 پايىزدان قىم­بات­تاپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە جاڭا ۇيلەر­دىڭ باعاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتسە, جاڭا ۇيلەردىڭ قىمباتتاۋى قايتالاما نارىق­تا­عى ۇيلەرگە دە جاناما اسەر ەتىپ, «ەسكى» ۇيلەردىڭ دە باعاسى ازداپ بولسا دا تۇراق­تى ءوسىم كورسەتۋدە.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­­لىگى ستا­تيس­­تيكا كومي­تە­­تىنىڭ مالى­مەتىنشە, 2019 جىل­عى ماۋ­سىمدا وتكەن ايمەن سا­لىس­تىرعاندا ابات­تان­دى­رىل­ما­عان تۇرعىن ۇيلەردى الىپ ساتۋ باعالارى – 0,6%, ابات­تاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەر­دى الىپ ساتۋ – 0,5%, جاڭا تۇرعىن ۇيلەردى ساتۋ 0,1%-عا ءوستى. ناقتىراق ايتار بولساق, جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنى 2018 جىلعى جەلتوقسانداعىمەن سالىستىرعاندا بيىل ماۋسىم ايىن­دا 2,4 پايىزعا وسكەن.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2016 جىلى 3,6 پايىزعا ارزانداعاننان كەيىن, جەكە ۇيلەردىڭ باعاسى ءۇشىنشى جىل قاتارىنان قىمباتتاپ كەلەدى. ال اباتتاندىرىلعان تۇر­عىن ۇيلەردىڭ قۇنى بىل­تىر­عى جەلتوقسانداعىمەن سالىس­تىر­عاندا بيىل ماۋسىم ايىندا 2,4 پايىز قىمباتتادى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اباتتاندىرىلعان ءۇيدىڭ قۇنى 2016-2017 جىلدارى ارزانداپ, بىلتىردان باستاپ قانا قايتا وسە باستادى. جالپى بىلتىرعى قاڭتار-ماۋسىممەن سالىستىرعاندا بيىلعى العاشقى التى ايدا جاڭا ءۇي باعاسى 3,1 پايىزعا, اباتتاندىرىلعان ۇيلەر مەن اباتتاندىرىلماعان ءۇي باعاسى 2,9 پايىزعا قىمباتتادى.

قۇرىلىس زاتتارىنىڭ ارزانداۋى باعاعا اسەر ەتە الار ەمەس

ءبىر قىزىعى, قۇرىلىس زاتتارى جىل باسىنان بەرى ارزانداپ جاتقانىنا قاراماستان, ءۇي باعاسى قىمباتتاۋىن توقتاتار ەمەس. ماسەلەن, 2019 جىلعى ماۋسىمدا وتكەن جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا قۇرىلىستاعى باعا 0,7%, ماشينالار مەن جابدىقتارعا – 3,2%, وزگە دە جۇمىستار مەن شىعىندارعا – 2,7% ءوستى, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنا – 0,3% تومەندەدى. جىل باسىنداعى التى ايدا مۇناي جول بيتۋمدارىنىڭ باعاسى 4,7%, قىش تاقتايشالار مەن تاقتالار – 4,5%, تسەمەنت – 3,4%, شاعىل – 2,3%, قۇم – 1,3%, قيىرشىقتاس 1%-عا ءوستى. ال اك پەن عانىش 5,9%, بوياۋلار مەن ەمالدار – 4,2%, قۇرىلىس ەرتىندىلەرى – 2,9%, لاكتار 1,3%-عا ارزانداپتى.

قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى بىل­تىر­عى قاراشا ايىنان بەرى تۇراقتى ارزان­داپ كەلە جاتسا, ماشينا مەن جاب­دىق­تار ەكىنشى اي قاتارىنان قىمبات­تاپ كەلەدى, ال وزگە دە جۇمىستار مەن شى­عىندار بيىلعى اقپاننان بەرى ارزان­داۋ ۇستىندە. جالپى, قۇرىلىستاعى باعا يندەكسى بىلتىرعى قاراشادان بەرى تومەن­دەگەنىمەن, سوڭعى ءۇش اي وزگەرىسسىز ساق­تالۋدا.

جىل سوڭىنا دەيىن باعا قالاي وزگەرەدى؟

قازىر ءۇيدىڭ باعاسىنا سۇرا­نىس قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. ال سۇرانىستى مەملە­كەت­تىك يپوتە­كالىق باعدارلامالار كۇشەيت­تى. قۇرىلىس زاتتارىنىڭ ارزانداۋى مەن سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كوبەيۋى نەگىزىنەن قۇرىلىستىڭ وزىندىك قۇنىن ازاي­تاتاتىن فاكتور بولعانىمەن, باعا­نىڭ اي سايىن تۇراقتى تۇردە 2-3 پا­يىز­عا دەيىن كوتەرىلۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە, نارىقتاعى تاپشى­­لىقپەن بايلانىستى. ياعني, حالىق­تىڭ سۇرانىسى قۇرىلىس كومپا­نيا­لا­رىنىڭ ءۇي باعاسىن كوتەرۋىنە ىقپال ەتتى.

جوعارىدا ايتىلعانداي, ۇكى­مەت­تىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى ءوز كەزەگىندە جەڭىلدەتىلگەن باع­دار­لا­ما­لار­دى كوبەيتتى. «7-20-25» باعدارلاماسى جاڭا ۇي­لەر­دىڭ كوپتەپ سالىنۋىنا جول اشسا, «باسپانا حيت» باعدار­لا­ماسى قايتال­اما نارىققا قان جۇگىرتتى. بۇدان بولەك, «اسكەري باس­پانا» سەكىلدى سالا­لىق باع­دار­لامالار مەن الەۋمەتتىك توپتاعى ازاماتتار ءۇشىن اشىلعان 2 پايىزدىق باسپانا ەلدىڭ جاپپاي ءۇي ىزدەۋىنە تۇرتكى بولدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەت قاراجاتىمەن سۋبسيديالاناتىن باعدارلامالار. مۇنداي كەزدە بانكتەر دە يپوتەكا بەرۋگە قورىقپايدى. ويتكەنى مەملەكەت كەپىلدىك بەرىپ وتىر. دەمەك, جاز ايلارىنداعى ماۋسىمدىق قىمباتشىلىقتى بىلاي قوي­عاندا, «مەملەكەتتىك باسپانالار» جىل سوڭىنا دەيىن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باعانى كوتەرە بەرەدى دەگەن ءسوز.

قورىتا ايتار بولساق, قازىرگى ءۇي باعاسى ء«وزىن ءوزى» اقتا­ماي­دى.بۇل جاپپاي يپوتەكالىق قارجىلان­دى­رۋدان تۋىن­داپ وتىر. ەگەر الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ بۇل سالاداعى ساياساتى وزگە­رىپ, قۇرىلىسقا بولىنگەن سۋبسيديا كەسى­لەتىن بولسا نەمەسە جەڭىل­دە­تىلگەن نەسيە الۋشىلار ازا­يىپ كەتسە, ءۇي باعاسى «ساباسىنا تۇسەدى». الايدا الداعى بىرەر جىلدا ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى حالىقتى ۇيمەن قامتۋ بولىپ قالا بەرەتىنى دە انىق. بەلگىلىسى, قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءۇيدى ءوز باعاسىنان اسىرا قىمباتقا ساتىپ جاتقانى.