«زامانا وزگەرىپ, ۋاقىت زىمىراپ جاتقاندا ۇلتتىق ءداستۇر ەكىنشى قاتارعا شىعىپ قالعانداي بولادى. جەڭىل-جەلپى حابارلار كوبەيىپ بارادى» دەپ كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندەگى كۇپتى ءسوزىن جاسىرا الماعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆ اعامىز جاھاندانۋ كەزەڭىندە رۋحانياتىمىزدى ساقتاپ قالۋداعى قازاق راديوسىنىڭ كۇش-قۋاتى, قابىلەت-قارىمىمەن اتقارىپ جاتقان شارۋاسى عيبراتتى دەيدى. قازاق حالقى تابيعاتىنان بەيبىتشىل, تاتۋ-تاتتىلىكتى ۋاعىزدايتىن, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتە بىلەتىن, تاريحى عاسىرلار قويناۋىنان باستالاتىن ۇلاعاتتى ۇلت ەكەنىن ء«ىنجۋ-مارجان» حابارىنىڭ ءون بويىنان كورەمىز. وسى تۇرعىدان العاندا اتى ايتىپ تۇرعانداي, ۇلتتىڭ ءىنجۋ-مارجانىن, كوركەم دۇنيەسىن, كەستەلى ءسوزىن, زەردەلى پايىمىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزىپ, دارىپتەۋدەگى حاباردىڭ ماڭىزى جوعارى.
بۇگىندە ميلليونداعان اۋديتوريانىڭ ۇنجارعىسىنا اينالعان قازاق راديوسىنان تارالاتىن ء«ىنجۋ-مارجان» قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە, وتكەن تاريحىنا, بۇگىنگى اقيقاتى مەن بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىن قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ بىرەگەيى, دەيدى اقىن-دراماتۋرگ نۇرلان ورازالين اعامىز. «قازاقتىڭ رۋحىن ايعاقتايتىن حابارلاردىڭ كوپ بولعانى عانيبەت قوي. قاشان دا قاناتتى حابارلارىمەن ەرەكشەلەنەتىن ء«ىنجۋ-مارجان» قازاقتىڭ تۇتاستىعىنا, ەلدىگىنە قىزمەت ەتۋىمەن قاتار ءاربىر ۇلتجاندى ازاماتقا رۋح بەرەرى ءسوزسىز. ۇلت تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەردەگى اتقارعان ۇلى ىستەرىن ناسيحاتتاۋ, رۋحتى سۋسىنداتۋدى ماقسات ەتەتىن حابار ەفيردە عانا ەمەس, التىن قورىمىزدى تولىقتىرۋداعى مازمۇنى تەرەڭدەي تۇسەتىنى انىق.
ءيا, ەفيردىڭ قۇدىرەتى دە بولمىسى دا دارا. ءبىزدىڭ تەمىرقازىعىمىز – ۇلتتىق رۋح دەيتىن بولساق, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرىن» تانىتۋدا ەل تارحىنداعى ءاز تاۋكە حان, بەيبارىس, كەنەسارى, ابىلاي سياقتى بەلگىلى تۇلعالارمەن قاتار تاريح تورىندەگى اتاقتى باھادۇرلەر, قولباسشىلار, بيلەر, شەشەندەردىڭ ەل بيلەۋدەگى ونەرى, قاھارماندىق ەڭبەگىمەن قاتار دالا تاعدىرىن, ءتىل تاعدىرىن ويلاعان جانكەشتى ەڭبەگى حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. ۇلى دالا دەرەكتەرىن, ۇلتتىق رۋحتى سويلەتەتىن ء«ىنجۋ-مارجان» قۇلاعىنىڭ قۇرىشى قانىپ, جانى راحاتتانا تىڭدايتىن تىڭدارمان ءۇشىن ەفيردىڭ ەپوپەياسىنا اينالعان حابار بولدى, دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.
ال قازاق راديوسىنىڭ الماتى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى باقىت جاعىپار ۇلى «قوشەكەڭ كەن ىزدەگەن كەنشىدەي قازاق دالاسىنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل شارلادى. شەجىرە, تاريح, ادەبيەت پەن ونەر حاقىن الۋان ءتۇرلى اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتىپ, قوشەكەڭنىڭ قوڭىر ءۇنى تولقىنداعى توراپتان تاراپ ءبۇتىن بولمىسىڭدى باۋراپ الادى» دەگەن جۇرەكجاردى پىكىرىمەن ءبولىسىپ, ء«ىنجۋ-مارجان» تاريحىنان ءبىراز ماعۇلماتتار بەرىپ ءوتتى.
– ء«ىنجۋ-مارجان» دەپ ايدار تاققان حابارىنىڭ الىپپەسىن بار قازاققا ورتاق تۇلعا ايگىلى قابان جىراۋمەن اشقان ەدى. قابان جىراۋ جايلى تولعاي-تولعاي سىر ايتىپ, داڭقتى جىراۋدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن قوپارىپ, قۇم ىشىنەن اشۋ تاس ارشىعانداي جىر-داستاندارىن جينادى. ونى بۇگىنگى جىرشىلارعا ايتقىزىپ, «التىن قورىمىزدى» 400-دەن استام ەرەكشە حابارلارمەن تولىقتىردى. قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «كونەنىڭ تاريحى بولىپ قوڭىراۋلاتىپ, قۇلاققا جاعىمدى قوبىز سارىنىنداي جىراۋلىق ءداستۇردىڭ, جىرشىلىق-تەرمەشىلىك ونەرى ءجىپ يىرگەن ۇرشىقتاي دوڭگەلەنىپ, ءححى عاسىرعا دا يەك ارتتى. بۇگىندە قىر مەن دالانىڭ ەمەس, جىر-تەرمە دەيتىن سالانىڭ اگرونومىنا اينالعان بىلگىر ماماننىڭ جەمىستەرى قازاق ونەرىنىڭ باقشاسىندا جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە جايقالىپ تۇراتىنى انىق. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى ايتقانىنداي, قويشىعۇل زارليەۆ قازاق راديوسىنىڭ ايتامانىنا اينالدى, – دەيدى باقىت جاعىپار ۇلى.
ال قوشان مۇستافا ۇلى «ادەبي سازدى» باعدارلامالار رەداكتسياسىنان تارايتىن ء«ىنجۋ-مارجان», «تەرمە» حابارلارىنىڭ قازاقتىڭ كونە جىرشىلىق-جىراۋلىق پوەزياسىن, باتىرلار جىرىن, ءداستۇرىن جانە جىر ورىنداۋشىلارىن ناسيحاتتاۋ مەن حالقىمىزدىڭ اسىل مارجان سوزدەرىن, دانا بي-شەشەندەرىمىزدىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان وسيەتiن تىڭدارمان نازارىنا جەتكىزۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ, تاريحي جانە جىراۋلىق پوەزياعا بارىنشا ءمان بەرەتىن حابارلاردىڭ سانىن مىڭعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتەدى. بابالار مۇراسىن حالىققا جەتكىزىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرسەم دەگەن ۇستانىمدى جانىنا جالاۋ ەتكەن اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى «حابار جاساۋ بارىسىندا مەنىڭ كوزىمنىڭ جەتكەنى جۇبان اقىننىڭ «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» دەگەن سوزىمەن مەنىڭ كوزقاراسىم سايكەس كەلەدى ەكەن. كەشەگى حاندار, بي-شەشەندەر مەن باتىرلاردىڭ ءومىر جولىندا جاساعان دۇنيەلەرىنە قاراپ وتىرساق, سوقىر كوزدەن جاس شىعادى» دەپ تولعانادى.
ءيا, عىلىمي-اقپاراتتىق, مادەني-تانىمدىق باعىتتاعى ءار حاباردى زەر سالا تىڭداعاندا شاعىن ۇجىمنىڭ زەرتتەۋ ىسىمەن اينالاسىپ جاتقانداي اسەردە بولاسىز. ۇلت تۇلعالارىنىڭ تاعدىر-تالايىنا قاتىستى تىڭ دا جاڭا تۇرپاتتى حابارلاردىڭ ارقايسىسىنان ۇجىمنىڭ تولاسسىز ەڭبەگىن كورەسىز.
حابار اۆتورىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ماماندانىپ, كەيىننەن وركەستردە ءان سالعانىن, سونداي-اق كەزىندە جالعاسبەك بەگەندىكوۆ, كۇيشى ساميعوللا اندارباەۆتان ءتالىم العانىن, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ «زاوچنيگى» اتانعانى تۋرالى اڭگىمە قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ تاريحىنا ەنگەن. «قازاقفيلمنىڭ» قورجىنىندا دا قوشەكەڭ سومداعان رولدەر جاتىر. ستسەناريىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جازعان جامبىلدىڭ جاستىق شاعى تۋرالى فيلمدە سارباس اقىننىڭ بەينەسىن سومدادى. تىپتەن, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق اكادەمياسىندا اتقارعان قىزمەت جولى ەڭبەك كىتاپشاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. ال تاستا عانا ءىزى قالعان, بۇگىنگى كۇننەن الىستاپ كەتكەن كونە الەمدى قوپارىپ, سوڭىنان شام الىپ تۇسۋگە دەگەن قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ قۇشتارلىعى بۇگىنگى بيىگىنە شىعاردى.
ءيا, «كوشكەن ساعىمداي مۇنارتقان, باعزى زامان تاريحىنان قوزعالىپ, ەل بولۋدى كوكسەپ, تەبىنگىنى تەرگە ءشىرىتىپ, تەرلىگىن مايداي ەرىتىپ, ات ۇستىندە كۇن كەشىپ, ەل بىرلىگىنىڭ بۇتىندىگىنە قىزمەت جاساعان, ەل بيلەگەن كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, پەيىلدىڭ مۇحيتىنان وي مەن ءسوزدىڭ لاعىل دۇرلەرى توگىلگەن دارا دا دانا بيلەرگە ارنالادى» دەپ كەستەلى كوركەم سوزدەرىمەن كومكەرىلە ورىلگەن قوڭىر داۋىس راديو تولقىنىنان ء«ىنجۋ-مارجان» بولىپ شارتاراپقا شاشىراپ بارادى.
الماتى