الىپساتارلاردىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر
بيلەت تاپشىلىعىنىڭ مۇڭ-زارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بارىنشا جاريالانىپ-اق جاتىر. بيلەت تاپپاعانداردىڭ الدى پرەزيدەنتكە ارىزدانا باستادى. ماسەلەن, داستان قادىرجانوۆ ەسىمدى الماتىلىق ازامات الاكولگە بارۋ ءۇشىن 45 كۇننەن اسا بيلەت تاپپاي سەندەلگەنىن ايتا كەلە, كۋرورتتى ايماقتارعا كوزقاراس ءالى دە تۇزەلمەگەنىنە ناليدى. فەيسبۋك جەلىسىندە 20 شىلدە كۇنى جاريالاعان جازباسىندا د.قادىرجانوۆ: «تەمىر جول بيلەتتەرىن مامىر ايىنان باستاپ ىزدەستىرە باستادىم. سول كەزدە كاسسانىڭ وزىندە بيلەت بولمادى. مەن 45 كۇن بۇرىن سۇراۋ سالعانمىن. بىراق الداعى كۋرورتتىق ماۋسىمدا الاكولگە قوسىمشا پويىزدار شىعارىلار دەگەن ويىما بالاشا الدانىپپىن. و, اڭقاۋ باسىم(!). كەيىن اۋپىرىمدەپ الىپساتارلاردان بيلەت تاۋىپ, پويىزعا مىنسەم, جانىمداعى جولاۋشىلاردىڭ 90 پايىزى بيلەتتى «قولدان» العانىن ءبىلدىم. بيلەتتى ءبىر دە بىرەۋى قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا الماعان. ماسقارا», دەپتى. بۇل, ارينە, بىزدەر ۇمتىلىپ ءجۇرگەن وركەنيەتكە جات ءۇردىس ەكەنى داۋسىز. ەڭ باستىسى, بيلەت تاپپاعان داستاننىڭ تاعدىرلاستارى جەتەرلىك.
وسى ورايدا, «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق جاۋاپتى قىزمەتكەرى دياس-احمەت ءشارىپ بيلەت تاپشىلىعىنا تىكەلەي جەكە كاسسالارمەن سىبايلاسقان الىپساتارلاردىڭ كىنالى ەكەنىن ايتادى.
– بيلەت تاپشىلىعىنا باستى كىنالى – الىپساتارلار. نەگىزى ءبىزدىڭ «جولاۋشىلار تاسىمالى» اكتسيونەرلىك قوعامىنا قاراستى 233 كاسسا بار. ولاردىڭ بارلىعى ۇزدىكسىز باقىلاۋدا – ءاربىر كاسسا بولمەسى بەينەباقىلاۋ كامەرالارىمەن جابدىقتالعان. ال ەلىمىز بويىنشا جەكە كاسسالاردىڭ سانى 4,5 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. ولاردىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋ ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا جاتپايدى. مىنە, وسى جەردە الىپساتارلار ءوز دوستارىنىڭ, تۋىسقاندارىنىڭ, جورا-جولداستارىنىڭ اتىنا الدىن الا 20-30 بيلەت ساتىپ الادى. سوسىن ۆوكزالداردى ارالاپ ساتىپ الۋشى ىزدەستىرەدى. مىسالى, الاكولگە دەيىن بيلەت باعاسى 5 مىڭ تەڭگە بولسا, ولار بيلەت تاپپاي سەندەلگەندەردىڭ ىشىنەن 50 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الۋشىنى تاۋىپ, جەكە كاسساعا اپارادى. سول بويدا سىبايلاستار بۇرىنعى الىنعان بيلەتتى وتكىزىپ, ءبىر ساتتە كومپيۋتەردىڭ تەتىگىن 1000 رەت باسىپ, جاڭاعى بيلەتتى جۇيەدەن قايتادان قاعىپ الىپ, ەكىنشى بىرەۋگە راسىمدەپ بەرەدى. ال ۇستىندەگى پايدانى الىپساتار مەن جەكە كاسسا كاسسيرى قىلداي ءبولىپ الادى, – دەيدى د.ءشارىپ.
بۇل كەلەڭسىزدىكپەن كۇرەسۋ ماقساتىندا جۋىردا ەلەكتروندى تەمىر جول بيلەتتەرىن ساتۋدىڭ جەتىلدىرىلگەن جۇيەسى ىسكە قوسىلعان. جاڭا جۇيە – «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق-نىڭ بيلەت الىپ-ساتارلارىنا توسقاۋىل قويۋعا باعىتتالعان ارەكەتى.
– بۇل جۇيە بوس بيلەتتەردى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا عانا ساتىلىمعا تۇسىرەدى. ونىڭ ۋاقىت الگوريتمىن اۆتوماتيكا ءوزى ەسەپتەپ شىعارادى. ەگەر كاسسير 30 سەكۋند ءبىر ءتيپتى 5 سۇرانىس جاساسا, وندا جۇيە ونى بۇعاتتاپ تاستايدى. ەگەر ءبىر مەزەتتە 3 بىردەي سۇرانىس جاساسا, وندا وعان «جۇيە 5 مينۋتقا بۇعاتتالادى» دەگەن حابار تۇسەدى. ياعني, بۇل جۇيە بوس بيلەتتەردى «ۇستاۋعا» قارسى باعىتتالعان دەدى, – د.ءشارىپ.
نەگىزى قۇزىرلى ورىنداردىڭ الىپ-ساتارلارمەن كۇرەستە دارمەنسىزدىك تانىتۋلارى – بوس اۋرەشىلىك. ويتكەنى «ادال جول» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى يسلامبەك مايشەكين ءسوز اراسىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۆوكزالدار باقىلاۋدىڭ قاتاڭدىعىنان دەلدالداردان تازاردى دەپ قالدى. دەمەك, قالاسا, قولدارىنان كەلەدى. ال باسقا وڭىرلەردەگى دەلدالدارمەن كۇرەسكە كىم كەدەرگى؟ دەلدالدار تسيفرلى داۋىرگە دەيىن دە بولدى, قازىر دە بار. ال ەرتەڭگە دە سوزىلار بولسا, بۇل – جۇيەلىك دەرت بولعانى. ادەتتە وبىر جايلاعان جەردى دارىگەرلەر تۇبىرىمەن كەسىپ الىپ تاستايتىنىن بىلەمىز.
«كۇتۋ پاراقشاسىن» كۇتەمىز بە؟
ادەتتە «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق تاراپىنان جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىن ساپارعا شىعاردان 45 كۇن بۇرىن الۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتىلىپ كەلەدى. بىراق قازىردىڭ وزىندە ەلوردادان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ءوڭىرلەرىنە سول 45 كۇن بۇرىن بيلەت الۋ ءمۇمكىن بولا بەرمەيدى. البەتتە, مىناۋ ءدۇنيەاۋي تىرشىلىك اناۋ-مىناۋ جوسپارعا كونبەستىگى ايان. جولعا شىعۋ ۋاقىتى دا كوبىنە كوپ ادامنىڭ ىرقىنا باعىنا قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە حالقىمىزدا توي-تومالاق, ءولىم-ءجىتىم, ءتىپتى بولماسا قۇدالىق ءداستۇرىنىڭ ءوزى جولعا ەرىكسىز شىعارادى. سوندا قايتپەك كەرەك؟
– جولاۋشىلارعا جاڭا قىزمەت – «كۇتۋ پاراقشاسىن» ۇسىنامىز. بۇل قىزمەت كومپانياعا قاراستى بارشا كاسسالاردا جۇمىس ىستەيدى.
كەرەكتى باعىتتا بيلەت تاپشى بولعان جاعدايدا جولاۋشى كاسسادا كۇتۋ پاراقشاسىنا تىركەلۋ قاجەت. اينالىمعا بيلەتتەر تۇسكەن كەزدە جولاۋشىنىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا حابارلاما تۇسەدى. جولاۋشى ەكى ساعات ىشىندە سول بيلەتتى كومپانياعا قاراستى كەز-كەلگەن كاسسادا ساتىپ الۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا كۇتۋ پاراقشاسى قىزمەتى ەلەكتروندى بيلەت ساتاتىن سايتتارعا دا ەنگىزىلەدى. ۇلتتىق تاسىمالداۋشى جول بيلەتتەرىن تەك رەسمي كاسسالار مەن ارنايى سايتتاردا دا عانا ءراسىمدەۋدى ەسكەرتەدى, – دەيدى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق وكىلى.
جالپى, ۇلتتىق تاسىمالداۋشى كومپانيانى دا بيلەت ساتىلىمىنداعى قاربالاستا قول قۋسىرىپ وتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق ولاردىڭ ءاربىر باستاماسىنىڭ ارتىنان دارمەنسىزدىكتىڭ لەبى ەسەدى.
سانسىز سىلتاۋلاردىڭ ءبىرى – ۆاگون تاپشىلىعى
«جولاۋشىلار تاسىمالى» اق دەرەكتەرىنە قاراعاندا, بىلتىردان باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق ىشكى باعىتتارىنداعى باعانى رەتتەۋدىڭ يكەمدى جۇيەسى ەنگىزىلگەن. بۇل جۇيە كوپتەگەن اۋە جانە جەر ءۇستى تاسىمالداۋشىلار جۇمىسىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن الەمدىك تاجىريبە رەتىندە نازارعا الىنعان.
ياعني, جولاۋشى ەلىمىز ىشىندەگى كەز كەلگەن باعىتقا بيلەتتەردى 45 كۇن بۇرىن 25 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن ساتىپ الا الادى. جەڭىلدىك كولەمى بوس ورىندار مەن پويىزدىڭ جۇرۋىنە دەيىنگى قالعان كۇندەر سانىنا بايلانىستى ەسەپتەلەدى. جونەلتىلۋ كۇنى جاقىنداعان سايىن باعا وسە تۇسەدى, بىراق تا سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە +25 پايىزدان اسپايدى.
ونىڭ ۇستىنە قازاقستان زاڭناماسىنا سايكەس, مىناداي اسپەكتىلەردى: جولاۋشى اعىنى, مەرەكەلىك كۇندەردەگى جوعارعى سۇرانىس, باسىم باعىتتار جانە وزگە دە جايتتاردى ەسكەرە ءارى سارالاي كەلىپ, كوممەرتسيالىق باعىتتارعا باعانى تاسىمالداۋشى بەلگىلەيدى. بۇل – باعا بەلگىلەۋدەگى قارا حالىقتىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن سالماق.
تاسىمالداۋشىلار كوممەرتسيالىق باعىتتارعا ساتىلاتىن بيلەتتەردەن تۇسكەن قارجى تىكەلەي اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ دامۋىنا, جاڭا سەرۆيستىك قىزمەتتەر ەندىرۋگە, بارلىق ۆاگوندار پاركىن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى جاقسارتۋعا جانە پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋعا باعىتتالاتىنىن ايتىپ, اقتالىپ الەك.
مىنە, تاعى ءبىر «قۋىرداقتىڭ كوكەسى» وسى جەردەن باستالادى. بىلتىردان بەرى «Egemen Qazaqstan» پويىزعا بيلەت تاپشىلىعى مەن باعاسىنىڭ شەكتەن تىس قىمباتتىعى جايىندا دۇركىن-دۇركىن ماقالا جاريالادى. وعان قوسا, اقتوبە مەن نۇر-سۇلتان قالالارىن جالعايتىن تىكەلەي پويىزدىڭ الىنىپ تاستالۋىنان تۋىنداعان ماسەلەلەر دە كوتەرىلدى. الايدا جاۋاپتى كومپانيادان ەشبىر ءلام-ميم دەگەن جاۋاپ تا, ناقتى ارەكەت تە كورىنبەدى.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, يكەمدى جۇيە ازىرگە تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن عانا يكەمدى بولىپ وتىرعانىن دا اشىق ايتۋ كەرەك. مىسالى, بىلتىر جاڭاجىلدىق قاربالاس الدىندا سول اقتوبە مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنا پويىز بيلەتىنىڭ باعاسى 58 مىڭ (!) تەڭگەدەن اسىپ كەتكەنىن تاپتىشتەپ جازدىق. بىراق, باياعى جارتاس – سول جارتاس. بۇل – تاسىمالداۋشىلاردىڭ بيلەت باعاسىن وزدىگىنەن بەلگىلەۋ قۇقىعىنىڭ جەمىسى.
جولاۋشىلار تاسىمالى نارىعىندا باسىمدىققا يە, ياعني تاسىمالدىڭ 80 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق تاراپى بيلەت تاپشىلىعىن ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن دە بايلانىستىرىپ وتىر. ماسەلەن, قازىر اتالعان كومپانيانىڭ يەلىگىندە 2229 ۆاگون بار ەكەن. ونىڭ 670 ۆاگونى – «تۇلپار-تالگو» تىركەسىندە. اكتسيونەرلىك قوعام وسىعان بايلانىستى الداعى 10 جىلدا 1200 ۆاگون ساتىپ الۋعا نيەتتى.
– بيىلدىڭ وزىندە رەسەي تەحنولوگياسىمەن ەلورداداعى «تۇلپار-تالگو» زاۋىتىندا شىعارىلعان 25 ۆاگوندى جولعا شىعاردىق. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 38 ۆاگون الامىز. الداعى ۋاقىتتا جىل سايىن 100 ۆاگوندى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىرگى قۇرامدارداعى ۆاگونداردىڭ جارامدىلارى قالدىرىلىپ, مۇلدەم توزعاندارىن الىپ تاستايمىز, – دەيدى اق وكىلى.
نەگىزى «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق جاز ايلارىندا 8 ملن جولاۋشى تاسىمالداۋدى جوسپارلاعان. سول سەبەپتى جوعارىدا اتالعان 2229 ۆاگوننىڭ بارلىعى جولعا شىعارىلعان. وعان قوسا, سۇرانىسقا سايكەس پويىز قۇرامدارىنا قوسىمشا ۆاگوندار قوسىلىپ, ءبىر رەتتىك پويىزدار دا قاتىناي باستاعان.
مىنە, جوعارىدا باياندالعان ماسەلەلەر بۇگىن عانا تۋىنداپ وتىرعان قيىندىق ەمەس. بىراق وركەنيەتتى زاماندا قاراپايىم بيلەت ساتۋ سالاسى تارتىپكە كەلمەي, جولاۋشىلاردى مۇڭايتىپ وتىرعانى راس. دەمەك, بۇل جۇيەسىزدىككە ساۋاتتى شەشىم قاجەت.