وتكەن جىلى اقتاۋ قالاسىندا كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرۋىمەن «ابىلقايىر حان مەن بوپاي حانىمنىڭ ءومىر جولى جانە ۇلت تاريحىنداعى ورنى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى وتكەن بولاتىن. بۇل بوپايتانۋداعى قولعا الىنعان جاقسى باستاما, جەمىستى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى. ابىلقايىر حان مەن بوپاي حانىم تۋرالى تاريحشى عالىمدار بايانداما جاساپ, ولاردىڭ ءومىر جولىن كوپشىلىككە جاڭاشا تانىتۋعا تالپىندى.
«سول اۋىلعا قايتىپ كەلگەن ءابiلقايىر ءوزiنiڭ تورە تۇقىمىنان ەكەنiن جاسىرىپ بوپايدىڭ اكەسiنiڭ مالىن باعۋعا جالدانادى. (نەۆولنيك. پرەدانيە و كيرگيز-كايساتسكوم حانە ابۋلحايرە. //توۆ. (تۋرگايسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي). 1899. № 52. ستر. 7-8...) ۇزىن بويلى, باتىر تۇلعالى, جiگiتتiڭ سۇڭقارى ابiلقايىر باتىر جىلقىشى بولىپ جۇرسە دە از ۋاقىت iشiندە اۋىل ادامدارىنا جاقسى جاعىنان كورiنiپ قۇرمەتكە يە بولادى. ارينە, كوپ ۇزاماي بوپاي سۇلۋعا دا ۇناپ قالادى….سىرىن اشقان جاس باتىردى بوپاي سۇلۋ دا جان تانiمەن ۇناتىپ عاشىق بولادى. وسىلاي عاشىقتار رومانى باستالادى. عاشىقتار اجىرىماستاي دارەجەگە جەتكەندە بوپاي سۇلۋدىڭ اكەسiنiڭ رۇقساتىن سۇرايدى. ونىڭ اكەسi مۇنداي جاعدايدى كۇتپەگەن ەدi. بۇل بۇرىننان مالدى جانە بەلدi اۋىل بولعان سوڭ, ونىڭ ۇستiنە قىزدىڭ باسى بوس بولۋشى ما ەدi, ايتتىرۋلى بولسا كەرەك, سۇلتان دەگەن اتى بولعانمەن جالعىز اتتى كەدەي جiگiتكە قىزىن بەرگiسi كەلمەگەن شال نەشە ءتۇرلi ايلا-شارعىنى ويلاپ تابادى. سونىڭ بiرi: «قىزىمنىڭ قالىڭ مالىنا الا اياقتى 90 كۇرەڭ ات جانە 60 اقسۇر ات اكەلەسiڭ, ءايتپەسە قىزىمدى بەرمەيمiن…», دەپ شارت قويادى… وسىنداي اۋىر شارتقا امالسىز كەلiسكەن جاس باتىر بiر ايدىڭ iشiندە وسى ايتقانىڭىزدى اكەلەمiن – دەپ اتتانىپ كەتەدi. الايدا, جالعىز اتتى كەدەي جiگiت بۇل شارتىمدى ورىنداي الماس دەپ ۇمiتتەنگەن ەدi بوپاي سۇلۋدىڭ اكەسi. عاشىقتىق ورتiنە كۇيiپ جانعان جاس باتىر, تiرi جۇرسەم بوپاي سۇلۋدى الماي تىنبايمىن, دەپ سەرت بەرگەن ابiلقايىر الگi ايتقان جىلقىنى تانىستارىنان, اعايىندارىنان, بارiنەن سۇرايدى, الايدا ەشقانداي ناتيجە شىقپايدى. شارق ۇرعان جاس باتىردىڭ وسىنداي ايانىشتى كۇيiن ەستىگەن باياعى جانiبەك باتىر جەتiپ كەلەدi. قۋ كەدەيلiك قولىن كەسiپ وتىرعان جاس تورەنi اياعان, ءارi كەلەشەگiنە سەنگەن جانiبەك باتىر ابiلقايىرعا كەرەكتi 150 ايعىردى ءوز جىلقىسىنان شىعارىپ ساناپ بەرەدi. وعان قوسا ول ءوزi بارىپ بوپاي سۇلۋدىڭ اكەسiنە قازاق ادەت-عۇرپى بويىنشا قۇدا تۇسەدi… ءسويتiپ ايگiلi قازاق باتىرى جانiبەك ەكi عاشىقتىڭ باسىن قوسىپ ۇلكەن ازاماتتىق جاسايدى… ارينە بۇل وقيعا حالىق اڭىزدارىنىڭ ءارتۇرلi نۇسقالارىنىڭ بiرi. الايدا شىندىعىنا كەلسەك تە ابiلقايىردىڭ بوپاي سۇلۋعا ۇيلەنۋi اسا كوپ قيىنشىلىق جاعدايدا بولعانىن وسىنداي اڭىزداردىڭ كوپتiگiمەن دالەلدەنەدi. قازاق ەلiندەگi ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا, ارينە بوپاي سۇلۋدىڭ باسى بوس بولماعان. باسقا قازاق قىزدارى سياقتى ونىڭ دا اتاستىرعان جەرi بولدى. ونىڭ ۇستiنە وسىنداي بايدىڭ قىزىن كەز كەلگەن ادام ەمەس, ارينە مىقتى ادام ايتتىرادى… مiنە وسىناۋ قيىنشىلىقتى جەڭۋ ءۇشiن ابiلقايىر مەن بوپاي سۇلۋ تەك بiر-بiرiنە عاشىق بولىپ قانا قويعان جوق, سونداي-اق ەجەلگi ءداستۇردi بۇزۋعا ءماجبۇر بولدى… قالاي بولعاندا دا ابiلقايىر سىندى جاس باتىردىڭ بوپاي سياقتى ايگiلi سۇلۋعا ۇيلەنۋi ونىڭ شىن مانiندە ومiردەگi باقىتى ەدi. (نەۆولنيك. پرەدانيە و كيرگيزسكوم حانە ابۋلحايرە. تگ. (تۋرگايسكايا گازەتا). 1900. № 1.ستر.5...)
بوپاي ابiلقايىر ۇيiنە قۇتتى كەلiن بولىپ ءتۇستi. ول كەلiن بولىپ ءتۇسكەلi قاجى سۇلتان شاڭىراعىنىڭ تاسى ورگە دومالاي باستادى. كوپ ۇزاماي ءابiلقايىردى حالقىمىزدىڭ يگi جاقسىلارى اق كيiزگە كوتەرiپ حان ەتiپ سايلادى. وسى وقيعالار باياعىدان بەرi ابiلقايىر سىندى كەدەي جiگiتتiڭ حالقىمىزدى قىزعىشتاي قورعاۋداعى كەۋدەسiن وققا ءتوسەگەن ەرلiكتەرiنiڭ جان-جاقتى باعالانا باستاعانى ەدى, دەيدى ءوز بايانداماسىندا تاريحشى س.وتەنيازوۆ.
ءومىرى وسىلاي بايىرعى قازاق اۋىلىنداعى ءوز سۇيگەنىنە قوسىلۋعا كۇش سالعان قازاق قىزدارىنا ءتان جاعدايدا ءوربىگەن بوپايدىڭ كەلىن بولعان قادامى ابىلقايىر ءۇشىن عانا ەمەس, ءوزى ءۇشىن دە قۇتتى بولعان سەكىلدى. ول كەزەڭدەگى قىزداردىڭ بارلىعى بىردەي اتتاپ كەتە المايتىن «ايتتىرۋلى» دەيتىن بۇعاۋدى بۇزىپ وتكەن بوپاي حانمەن بىرگە بيلىككە ارالاسادى, ءتىپتى حان قايتىس بولعان سوڭ بيلىككە بەلسەندى تۇردە ىقپال ەتە الاتىن اقىل-ويى كوشەلى, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءوتىمدى تۇلعاعا اينالادى. بۇل تۋرالى پروفەسسور ك.جاۋلين «كۇيەۋىنىڭ قازاسىنان كەيىن دە بوپاي ۇستانعان باعىتىنان تايمايدى. ابىلقايىر ساياساتىنىڭ ءوز جالعاسىن تابۋى بالاسى نۇرالىنىڭ اكە ورنىن باسۋىنا بايلانىستى ەكەندىگىن تەرەڭ ۇعىنعان بوپاي حانىم باتىل ءارى ويلاپ-پىشىلگەن قادامدار جاسايدى. ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدىڭ بەدەلدى بيلەرى مەن باتىرلارىنىڭ نۇرالىنى حان كوتەرۋگە كەلىسىمىن العاننان كەيىن عانا, بوپاي حانىم پاتشايىم ەليزاۆەتا پەتروۆناعا, كەلەسى كۇنى بريگادالىق گەنەرال ا.ي.تەۆكەلەۆ پەن ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆكە قيسىندى ءوتىنىش حاتتار جولدايدى. وسى حاتتاردى جەتكىزۋ ءۇشىن اتالمىش ەكى ءجۇزدىڭ 8 بەدەلدى ءبيى ورىنبورعا, ودان كەيىن سانكت-پەتەربۋرگكە اتتانادى. نۇرالىنى «قىرعىز-قايساق حانى» ەتىپ بەكىتۋ تۋرالى ەليزاۆەتا پەتروۆنانىڭ 1749 جىلعى 2 مامىرداعى جارلىعى, وندا بوپاي حانىمنىڭ حاتىنا دا سىلتەمە جاسالۋى, كانتسلەر ا.پ.بەستۋجەۆ-ءريۋميننىڭ بوپايعا ارنايى حات جازىپ, پاتشايىم اتىنان سىيلىق جولداۋى حانىم ساياساتىنىڭ جەڭىسى ەدى. بوپاي حانىم ابىلقايىر اۋلەتىنىڭ دارەجەسى مەن بەدەلىن كوتەرۋگە ۇمتىلا وتىرىپ, ورىنسىز قانتوگىستىڭ بولماۋىن, ەل ءىرگەسىنىڭ سوگىلمەۋىن قالادى. سول ءۇشىن دە ول كۇيەۋىنىڭ كەگىن الۋعا «اتتانداتپاي», باراق سۇلتاندى جازالاۋدى ورىس اكىمشىلىگى ارقىلى زاڭداستىرىپ الۋعا تىرىستى. قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى كوزى تىنىشتىق ءومىر ەكەندىگىن, تىرلىگىن ات ۇستىندە وتكىزگەن حالىقتىڭ بولاشاعى بۇلدىرلىعىن ۇعىنعان حانىم ورىس اكىمشىلىگىن ەلەك وزەنى بويىندا قالا سالدىرتۋعا دا ۇگىتتەيدى. قازاق-جوڭعار قاتىناستارىنا تيگىزگەن اسەرى, قايىپ حان مەن نۇرالى حاندى بىتىستىرۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەرى بوپايدىڭ ەل بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسقان مامىلەگەرلىك نيەتىن اڭعارتادى. بوپاي ورىس-قازاق قاتىناستارىنداعى جانە سول كەزدەگى قازاق قوعامىنداعى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن كەيبىر ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزگىسى كەلدى. 1740 جىلى سانكت-پەتەربۋرگكە رەسمي ساپارمەن بارىپ, اننا يواننوۆناعا جولىعۋ نيەتى دە بولعان. بوپايدىڭ زەرەكتىگى مەن تاپقىرلىعى جونىندە اعىلشىن سۋرەتشىسى جازادى. كۇيەۋىنىڭ قازاسىنان كەيىن دە بوپاي ءوزىنىڭ ۇستانعان باعىتىنان تايمايدى. ابىلقايىردىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بالاسى نۇرالىنى اكە ورنىنا 1749 جىلى 26 قاراشادا حان تاعىنا ەليزاۆەتا پەتروۆنانىڭ جارلىعىمەن وتىرعىزىپ, بوپاي حانىم حان تاعىندا باتىل ءارى ناقتى قادامدار جاسايدى. بوپاي كۇيەۋىن ولتىرگەن باراق حاننان ءوشىن الۋ ءۇشىن ەڭ مىقتى تسين يمپەرياسىمەن قۇدا بولۋدى كوزدەپ ۇلىنا ونىڭ قولىندا جۇرگەن نامۇرىن دەيتىن قىزعا قۇدا تۇسەدى. بىراق بۇل قۇدا ءتۇسۋ اقىرى ۇزاققا سوزىلماي قىز اياق استى ءولىپ قالادى, ارتىنشا باراق حان دا دۇنيە سالادى.
كانتسلەر ا.پ.بەستۋجەۆ-ءريۋميننىڭ بوپايعا ارنايى حات جازىپ, پاتشايىم اتىنان سىيلىق جولداۋى – حانىم ساياساتىنىڭ جەڭىسى ەدى. بوپايدىڭ زەرەكتىگى مەن تاپقىرلىعى جونىندە اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ, ابىلقايىر ورداسىندا بولعان ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ جازبالارىندا ءبىرشاما دەرەكتەر كەلتىرىلەدى» دەگەن جازباسى بار.
بوپايتانۋداعى تاعى ءبىر جاڭالىق – XVIII عاسىرداعى قازاق ساربازدارىنىڭ باس قولباسشىسى, ساياساتكەر, مامىلەگەر ءابىلقايىر حان جانە ەل باسقارۋ ىسىندە ابىلقايىر حاننىڭ سەنىمدى ءارى اقىلدى سەرىگى بولىپ, ىشكى جانە سىرتقى ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەپ وتىرعان تاريحي تۇلعا بوپاي حانىمنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ 325 جىلدىعىنا ارناپ, ولارعا قاتىستى دەرەكتەردى جيناقتاپ, تولىقتىرىپ اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانىنداعى ءپىر بەكەت اتا ومىرگە كەلگەن اقمەشىتتىڭ يمامى, ۇستاز, اتا تۋرالى بىرنەشە كىتاپ شىعارعان يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى كولەمدى جيناق قۇراستىردى. بوپاي انانى ۇلىقتاعان العاشقى ەڭبەككە عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, جولجازبالارى, كۇندەلىكتەرى, ارناۋ ولەڭدەرى, ۇرپاقتار شەجىرەسى, ءمادەني شارالار جايلى اقپاراتتار توپتاستىرىلعان.
جۋىردا ماڭعىستاۋ وبلىستىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك جوبالىق ءوفيسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ابىلقايىر حان جانە بوپاي حانىم» كىتابىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. شاراعا ەل اقساقالدارى, وبلىستىق, اۋداندىق-قالالىق كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى, تاريحي كىتاپتارعا قۇمار وقىرماندار قاتىستى.
– بوپاي حانىم تۋرالى دەرەكتەرگە دەن قويساق, ءابىلحايىر حاننىڭ بوپاي حانىمنان تۋعان بەس ۇلىنىڭ ۇشەۋى اكە جولىمەن حان بولىپ, نەمەرەلەرىنىڭ اتا جولىن جالعاۋىنا دا ۇلى اناسىنىڭ يگى ىقپالى زور بولعان. ونىڭ ازاماتتىق, قايراتكەرلىك تۇلعاسى دا, اسىل انا رەتىندە تاربيەلىك ونەگەسى دە – ۇرپاققا ۇلگى. سوندىقتان ونىڭ ءومىرى مەن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتىن ناسيحاتتاي بەرۋىمىز كەرەك. وڭىرلىك ساراپتاۋ كەڭەسىنىڭ 2018 جىلعى 24 شىلدە كۇنگى №13 وتىرىسىندا «ابىلقايىر حان جانە بوپاي حانىم» اتتى كىتاپ شىعارۋ, بوپاي حانىمنىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ىستەرى تۋرالى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ جوباسى تالقىلانعان بولاتىن. ەكى باستاما دا ءساتتى ىسكە استى. وقىرمانداردىڭ سۇراۋى بويىنشا اتالمىش جيناق تارالىمىن ارتتىرىپ, ەكىنشى رەت باسىپ شىعارۋعا قاجەتتىلىك تۋدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا «قازىرگى ادەبيەتتەگى, مۋزىكا مەن تەاتر سالاسىنداعى جانە بەينەلەۋ ونەرىندەگى ۇلى ويشىلدار, اقىندار جانە ەل بيلەگەن تۇلعالار بەينەسىنىڭ ماڭىزدى گالەرەياسىن جاساۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگى» ايتىلعان. سونداي-اق «ەلىمىزدىڭ تاريحي كەزەڭدەرىن كەڭىنەن قامتي وتىرىپ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك سەريالاردى شىعارىپ, تاراتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ جانە جانداندىرۋ قاجەت», – دەلىنگەن. تەاتر ساحناسىندا بوپاي حانىمنىڭ كوركەم بەينەسى سومدالدى. XVIII عاسىردىڭ كورنەكتى سۋرەتشىسى دجون كەستل سالعان سۋرەت نەگىزىندە پورترەتى جاسالدى, دەدى «رۋحاني جاڭعىرۋ» وڭىرلىك ءوفيسىنىڭ باسشىسى گ.ازان. ءا.كەكىلباي ۇلى, ي.ەروفەەۆا, س.وتەنياز, ج.مۇقانوۆ, ت.ب. اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋلەرىن, جازبالارىن جيناقتاپ باستىرعان يسلام قاجى مىرزابەك ۇلى قوناقتارعا كىتاپ تۋرالى, كەيىپكەرى جايلى اڭگىمەلەدى. «اۋىلىڭدا قارياڭ بولسا, جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ» دەگەندەي, اۋىل اقساقالدارى اتىنان سالامات نۇر ۇلى كىتاپ تۋرالى پىكىر ءبىلدىرىپ, ابىلقايىر حان, بوپاي حانىم تۋرالى ويلارىن ايتتى. ق.سىديىق ۇلى اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسى بۇل شاراعا اۋدان-قالالارداعى كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىن ارنايى شاقىرىپ, بەلسەندى قاتىستى.
بۇگىنگە دەيىن داۋلى تاقىرىپقا اينالىپ كەلگەن ابىلقايىر حان ءومىرى مەن ۇستانىمى ەندى بوپاي حانىمنىڭ ءومىرى مەن قايراتكەرلىگىن زەرتتەۋ بارىسىندا تولىق اشىلىپ, تانىلا تۇسەدى دەپ ويلايمىز. كوزىنىڭ تىرىسىندە قايراتكەرلىك جاعىنان ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرعان ەرلى-زايىپتى قوس تۇلعانىڭ رۋحتارى ەندى تاريحي دەرەك رەتىندە ءبىر-ءبىرىن قولداي وتكەن كۇننىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا بىرگە تارتىپ, تىلسىم سىرلارعا بىرگە قانىقتىرا تۇسەتىنى انىق.
اقجال تولقىندارى الاسۇرعان كاسپيدىڭ جاعالاۋىنداعى جاس قالا اقتاۋدا ەلگە ۇستىن, ۇرپاققا ۇلاعات بەرەر ۇلى ەستەلىككە اينالىپ بوپاي حانىمنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇرسا دەگەن وي – بۇگىنگى بىرقاتار ۇرپاقتىڭ ارمانىنا اينالۋدا.
ماڭعىستاۋ وبلىسى