ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
جۋىردا ۇلتتىق بانك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندە بىرقاتار باستاما كوتەردى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردى ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اقىشەۆتان وتىنگەن ەدىك.
ءارى كوميتەت, ءارى ومبۋدسمەن
– دانيار تالعات ۇلى, قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلار كوڭىل اۋداراتىن باستامالاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بانكتىڭ ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەتتى قۇرۋ نيەتى. بۇل نەمەن بايلانىستى, قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتى قۇرىلىمىندا وسىنداي دەپارتامەنت بار ەمەس پە؟
– قارجى نارىقتارىنىڭ سەرپىندى دامۋىن جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەسكەرسەك, قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ودان ءارى كۇشەيتۋ تالاپ ەتىلەدى.
سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن دامىعان ەلدەر بۇل ماسەلەلەرگە باسا كوڭىل ءبولىپ, قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى نىعايتۋدىڭ مىناداي ءۇش باعىتىن ايقىندادى:
• قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن الدىن الا قورعاۋ تەتىكتەرىن ەندىرۋ;
• قۇرامداس بولىگى رەتىندە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدان تۇراتىن قارجى سەكتورىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارى;
• شىعارىلاتىن قارجى قۇرالدارىن رەتتەۋدى جانە قاداعالاۋدى نىعايتۋ.
وسىنداي جاعدايلاردا ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق پراكتيكانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمىندا جاڭا بولىمشە – قر ۇب قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرامىندا قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جەكە ۆەدومستۆو قۇرۋ قارجىلىق تۇراقتىلىق جونىندەگى كەڭەستىڭ ۇسىنىمدارىنا جانە وزىق حالىقارالىق تاجىريبەگە تولىعىمەن سايكەس كەلەدى.
قر ۇب قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاڭا كوميتەتكە اۋىسادى.
– كوميتەت پەن قارجىلىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتى (مۇنداي نيەت بۇعان دەيىن ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلە وتىرىپ ايتىلعان بولاتىن) ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن قۇرىلىمدار بولماي ما؟
– قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا قارجىلىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتى جوق. سونىمەن قاتار, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم رەتىندە تاۋەلسىز قارجىلىق ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن قۇرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا.
بۇل ينستيتۋتتى قۇرۋ ماقساتى – تاراپتار اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا جانە ءوتىنىش بەرۋشى ۋاكىلەتتى ورگانعا جۇگىنگەنگە دەيىن قارجى ۇيىمدارى كليەنتتەرىنىڭ-تۇتىنۋشىلاردىڭ وتىنىشتەرىن رەتتەۋ. ول ءۇشىن ومبۋدسمەندە ازاماتتىق كودەكستە, «قر بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «قر زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭداردا كوزدەلگەن بانك قۇپياسىن, ساقتاندىرۋ, زەينەتاقى جيناقتارى قۇپياسىن, قىزمەتتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇپيانى الۋ قۇقىعى بولۋى ءتيىس.
ۇسىنىلعان قارجىلىق قىزمەتتەر وسكەن جاعدايلاردا جەكە ۆەدومستۆو – قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىن قۇرۋ ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن, سونداي-اق, قارجىلىق قىزمەتتەر نارىعىنىڭ اشىقتىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى.
قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىن قۇرا وتىرىپ ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, قر ۇب ەرەجەسىنە سايكەس كوميتەت بۇعان دەيىن ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرعان فۋنكتسيالارمەن قاتار:
• قارجىلىق قىزمەتتەردى جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ جانە ولار تۋرالى اقپارات تاراتۋ ستاندارتتارىن ازىرلەيتىن;
• تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ كەلىسىمىن تالاپ ەتەتىن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ قارجى ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنىڭ تىزبەسىن (تۇرلەرىن) ايقىندايتىن;
• قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن بۇزاتىن نورمالارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا قارجى ۇيىمدارى تۇتىنۋشىلارعا ۇسىناتىن ونىمدەردىڭ شارتتارىنا جانە زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا الدىن الا تالداۋ جاسايتىن;
• قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا قارجىلىق ونىمدەردى ۇسىنۋ ءۇشىن قارجى ۇيىمدارىنا كەلىسىمدەر بەرەتىن بولادى.
بۇل فۋنكتسيالار باستاپقى كەزدە اتقارىلاتىن فۋنكتسيالار بولىپ تابىلادى جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرى مەن زاڭدى قۇقىقتارىنا شەك قويۋدىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, كوميتەتتىڭ قارجىلىق ومبۋدسمەننەن ماڭىزدى ايىرماشىلىعى كوميتەتتىڭ قارجى نارىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىندىعىندا.
قارجىلىق ومبۋدسمەن بولسا, قارجى ۇيىمدارى مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى-جەكە تۇلعالار اراسىنداعى بىتىمگەر ءرولىن اتقاراتىن بولادى.
تۇتىنۋشى ومبۋدسمەننىڭ شەشىمىنە قاناعاتتانباعان جاعدايدا, ول مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگانعا نەمەسە سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.
– جاڭا كوميتەتتىڭ بولجاناتىن فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – قارجى ينستيتۋتتارى ۇسىناتىن قارجى ونىمدەرىنىڭ تالاپتارىن الدىن الا زەرتتەۋ قۇقىعى جانە ولاردى قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنۋ ءۇشىن كەلىسىم بەرۋ. مۇنىڭ تۇتىنۋشىعا بەرەرى نە؟
– بۇل فۋنكتسيالار زاڭنامانىڭ تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايتىن نورمالارى مەن تالاپتارىن قارجى ۇيىمدارىنىڭ ساقتاۋى ءۇشىن كوميتەتكە جۇكتەلگەن.
تەك مولشەرلەمە. كوميسسيالارسىز
– ۇلتتىق بانك قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديتتەرگە قىزمەت كورسەتۋى ماسەلەسى بويىنشا وزگەرىستەر ۇسىنادى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق بانك زاڭناماعا بانكتەر ءۇشىن كرەديتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن كوميسسيالار مەن تولەمدەر الۋعا تىيىم سالۋ كوزدەلەتىن تۇزەتۋلەر دايىنداپ جاتقانى بەلگىلى. ەندى ناقتى ءتيىمدى مولشەرلەمە جانە جاي عانا مولشەرلەمە ۇعىمدارى ۇقساس بولادى دەگەندى ءبىز دۇرىس تۇسىندىك پە؟ وندا مولشەرلەمەنى قۇرۋ مەحانيزمى قانداي بولۋى ءتيىس, ويتكەنى قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى شىعىستار ساقتالادى. جانە وسىنداي شارا ەڭ «تازا» بانكتىك مولشەرلەمەنىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپشى بولا ما؟
– شەتەلدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بانك «قر بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا قارىزدار بەرۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى كەز كەلگەن كوميسسيالار مەن تولەمدەر, ونىڭ ىشىندە نەسيە شوتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كوميسسيا الۋعا تىيىم سالۋ كوزدەلەتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنادى. قارىز بەرۋگە قويىلاتىن جالعىز تالاپ نەگىزگى بورىش قالدىعىنا ەسەپتەلەتىن پايىزدىق مولشەرلەمە بولۋى ءتيىس.
وسى جاڭالىق, ءسوز جوق, قارجى ۇيىمدارىمەن كەلىسۋدى تالاپ ەتەدى.
قازىرگى كەزدە كرەديتتىڭ قۇنىنا پايىزدىق مولشەرلەمەمەن قاتار ءارتۇرلى باسقا كورسەتكىشتەر اسەر ەتەدى – كرەديتتى پايدالانۋ ۋاقىتى, كوميسسيالار, الىمدار, مىسالى, قارىزدى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ ءۇشىن, قارىز قاراجاتىن كونۆەرتاتسيالاۋ ءۇشىن بىرجولعى نەمەسە كەزەكتى كوميسسيالار, اعىمداعى شوت اشۋ ءۇشىن اقى, سونداي-اق قارىز الۋشىنىڭ باعالاۋ كومپانياسىنىڭ, ساقتاندىرۋشىنىڭ جانە كەپىلگەردىڭ قىزمەتى ءۇشىن اقى تولەۋ بويىنشا شىعىستارى.
وسىعان بايلانىستى كليەنتتەردىڭ قىزمەتتىڭ ناقتى قۇنى تۋرالى اقپارات الۋى ءۇشىن بانكتەردىڭ بانكتىك قارىز شارتتارىندا سىياقىنىڭ جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەسىن (سجتم) كورسەتۋ مىندەتى ەنگىزىلدى.
سجتم – سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلارعا, بىرىنشىدەن, قارىزدىڭ دايەكتى قۇنىن الۋعا, ەكىنشىدەن, ءارتۇرلى بانكتەردە ۇقساس قارىزداردىڭ تالاپتارىن سالىستىرۋعا جانە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جالعىز ءتۇرى.
بۇل رەتتە قارىز بەرۋ جانە وعان قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە كوميسسيا الۋعا تىيىم سالىنعان جاعدايدا, سىياقى مولشەرلەمەسى سجتم ۇقساس بولمايدى, سەبەبى سجتم ءمانى بەرەشەكتى وتەۋ ادىسىنە, كرەديتتەۋ مەرزىمىنە قاتىستى بولادى جانە ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ (ساقتاندىرۋشى, باعالاۋشى, كەپىلگەر, قارىزدار بەرۋ جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتەتىن دەلدال) پايداسىنا تولەمدەر كىرەدى.
بۇل رەتتە بانكتەردىڭ قارىزدار بەرۋگە جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى شىعاسىلارىنىڭ سىياقى مولشەرلەمەسىنە ەنگىزىلەتىنى جوققا شىعارىلمايدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ونىڭ كوتەرىلۋىنە اكەپ سوعادى.
بىراق قازىرگى كەزدە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى بار, ول قارىز بەرۋ كەزىندە سجتم-نىڭ 56%-دان مولشەردەگى شەكتى ءمانىن بەلگىلەۋدە كورىنەدى.
باسقاشا ايتقاندا, بانكتىك قارىز شارتىن جاساۋ كەزىندە سجتم ءمانى 56%-دان اسپاۋى ءتيىس. كەرىسىنشە جاعدايدا بانكتەر قارىز بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋگە مىندەتتى بولادى.
ەگەر كوللەكتور بولساڭىز
– كوللەكتورلىق ۇيىمدار قارىز الۋشىلار ءۇشىن قورقىنىشتى قاراقشى بولىپ كورىنەدى. ۇلتتىق بانك ولارعا «قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى فۋنكتسيالاردى» جۇكتەي وتىرىپ, ولاردىڭ ءىس جۇزىندە ء«وڭىن اينالدىرۋدى» ۇسىنادى. بۇل باق-تىڭ ناقتى دايەكسوزى مە, جانە دە, ەگەر سولاي بولسا, اڭگىمە نە تۋرالى بولىپ وتىر؟
– بۇگىنگى كۇنى قازاقستانداعى كوللەكتورلىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى قانداي دا بولسىن زاڭنامالىق اكتىمەن رەتتەلمەيدى. كوللەكتورلىق قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن اسپەكتىلەرى ازاماتتىق زاڭنامامەن رەتتەلەدى. بۇل رەتتە كوللەكتورلىق ۇيىمداردىڭ ولاردى قىزمەتكەرلەرى كرەديتتىك ۇيىمداردىڭ پروبلەمالارى بار قارىز الۋشىلارمەن جۇمىس كەزىندە نەگىزگە الاتىن ىشكى قۇجاتتارى بار.
«تاۋەكەلدەر كونتراكتسياسىن تاۋەلسىز باعالاۋ ينستيتۋتتارىن (رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردى, كرەديتتىك بيۋرولاردى) جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا» (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2012 جىلعى 13 تامىزداعى № 362 جارلىعىمەن ماقۇلدانعان) اتاپ وتىلگەندەي, كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر كورسەتەتىن قىزمەتتەر قارجىلىق قىزمەتتەر بولىپ تابىلمايدى. سوندىقتان وسى اگەنتتىكتەر قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلمايدى, سەبەبى كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارت شەڭبەرىندە بەرىلگەن مەرزىمى وتكەن قارىزدار, كوممۋنالدىق بەرەشەكتەر, سونداي-اق كەز كەلگەن مەرزىمى وتكەن بورىشتى جيناۋ بويىنشا جۇمىس ىستەي بەرەدى.
الەمدىك پراكتيكادا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر بورىشكەرگە پروبلەمانى شەشۋدىڭ نۇسقالارىن/وپتسيالارىن ۇسىناتىن, كرەديتور مەن قارىز الۋشىنىڭ/بورىشكەردىڭ قاتىناستارىن رەتتەۋ بويىنشا دەلدالدىڭ ءرولىن اتقارادى. بانكتىك قارىز الۋشىلارعا قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ وسىنداي نۇسقالارى ءارتۇرلى وپتسيالارى بار بەرەشەكتى قايتا قارجىلاندىرۋ, ونىڭ ىشىندە بورىشتىڭ بولىگىن كەشىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, كوللەكتورلىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى تەك بانكتىك قارىزدار ماسەلەلەرىمەن عانا شەكتەلمەيدى, سونىمەن بىرگە ميكروكرەديتتەردى جانە ازاماتتاردىڭ بورىشتىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ باسقا تۇرلەرىن (كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى قوسا العاندا) قامتيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا كوللەكتورلىق قىزمەتتى قۇقىقتىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» قر زاڭىنىڭ جوباسى بويىنشا تۇجىرىمدامانىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. تۇجىرىمدامانىڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قر-نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جانە جوعارىدا اتالعان «تاۋەكەلدەر كونتراكتسياسىن تاۋەلسىز باعالاۋ ينستيتۋتتارىن (رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردى, كرەديتتىك بيۋرولاردى) جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن» ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنەدى.
ەكى ءتۇرلى تۇسىنىك بەرمەۋ
– وتە ماڭىزدى ۇسىنىس – قارىز الۋشىلاردىڭ جونسىزدىكتەرىن جىكتەۋ. اتاپ ايتقاندا, اسا ماردىمسىز جونسىزدىك دەپ اتالاتىن تۇسىنىكتى ەنگىزۋ. جونسىزدىكتەردى جىكتەيتىن ولشەمدەر ازىرلەندى مە جانە ولارعا ارنالعان سانكتسيالار بارابار ما؟
– قازىرگى كەزدە ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى ۇلتتىق بانكپەن, ادىلەت مينيسترلىگىمەن, قارجى مينيسترلىگىمەن, باس پروكۋراتۋرامەن جانە قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋ جانە كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتى ءوندىرىپ الۋعا ءوتىنىش جاساۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى نورمالاردى ەكى ءتۇرلى ءتۇسىندىرۋدى بولدىرماۋ بويىنشا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ ءۇشىن جۇمىس توبىن قۇردى.
مىسالى, قر ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 317-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە سايكەس ەگەر بورىشكەردىڭ كەپiلمەن قامتاماسىز ەتiلگەن مiندەتتەمەنi بۇزۋى وتە بولماشى بولىپ جانە سونىڭ سالدارىنان كەپiل ۇستاۋشى تالاپتارىنىڭ مولشەرi كەپiلگە سالىنعان مۇلiكتiڭ قۇنىنا سايكەس كەلمەسە, كەپiلگە سالىنعان مۇلiكتەن اقى ءوندiرiپ الۋدان باس تارتىلۋى مۇمكiن جانە ونىڭ سالدارى كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتىڭ قۇنىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى.
وسىعان بايلانىستى اتالعان جۇمىس توبى شەڭبەرىندە الگى نورمانى ەكىۇشتى ءتۇسىندىرۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا تالاپتار ءبىر ۋاقىتتا بولعان كەزدە كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن مىندەتتەمەلەردى بۇزۋ ماردىمسىز بولىپ تابىلاتىنى جانە كەپىل ۇستاۋشى تالاپتارىنىڭ مولشەرى كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتىڭ قۇنىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىنى تۋرالى تالاپتاردى بەلگىلەۋ بولىگىندە ازاماتتىق كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەندى. بۇل رەتتە اتالعان تالاپتار رەتىندە ورىندالماعان مىندەتتەمە سوماسىن (%-بەن – تاراپتار كەپىل تۋرالى شارتتا ايقىنداعان كەپىلگە سالىنعان م ۇلىكتىڭ قۇنىنا ح) جانە كەپىلمەن قامتاماسىز ەتىلگەن مىندەتتەمەنى ورىنداۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ كەزەڭىن بەلگىلەۋ بولجانىپ وتىر.
مەنەدجەرلەر مەن اۋديتورلاردىڭ «قارا تىزىمدەرى» تۋرالى
– ۇلتتىق بانك قارجى ۇيىمدارى مەنەدجەرلەرىنىڭ ءبىر رەت كىرسە, سول سەكتوردا جۇمىس ىستەي المايتىن «قارا ءتىزىمىن» جاساۋدى ۇسىنادى. وسىنداي «رەيتينگتىڭ» ولشەمدەرى ازىرلەندى مە جانە بۇل ءۇشىن تاعى قانداي ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا قازاقستاننىڭ قارجى ۇيىمدارىنىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە جانە بەدەلىنە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدى شەكتەۋ نە تىيىم سالۋ ماسەلەسىن قاراۋ كوزدەلەدى (بۇل ماسەلەلەر ۇكىمەتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2010 جىلعى 13 مامىرداعى № 409 قاۋلىسىندا; «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بانك قىزمەتىن جانە قارجى ۇيىمدارىن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۇرعىسىنان رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا رەتتەلەدى).
اتاپ ايتقاندا, قارجى ۇيىمدارى مەنەدجمەنتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى نە ارەكەتسىزدىگى بۇرىن قارجى ۇيىمىن ماجبۇرلەپ تاراتۋعا نەمەسە ونى بانكروت دەپ تانۋعا الىپ كەلگەن تۇلعالاردىڭ باسشى لاۋازىمىن يەلەنۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋگە باعىتتالعان ەرەجەلەردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ۇيعارىلىپ وتىر.
باسقا ەلدەردە مۇنداي پراكتيكانى قولدانۋدىڭ مىسالى رەتىندە بانكتەردىڭ ليتسەنزيالارىن قايتارىپ الۋعا سەبەپشى بولعان بانكيرلەر تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن بازانى قالىپتاستىراتىن رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق بانكىنىڭ تاجىريبەسىن كەلتىرۋگە بولادى. وسى ارقىلى رەسەي ورتالىق بانكى جوسىقسىز بانكيرلەردىڭ بانك سەكتورىنىڭ كەز كەلگەن لاۋازىمىنا جۇمىسقا ورنالاسۋىن بولدىرماۋ شارالارىن قابىلدايدى.
سونىمەن قوسا, كرەديتتىك ۇيىمداردىڭ بانكروتتىعى (تاراتۋ) راسىمدەرىن باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن رف سالىمداردى ساقتاندىرۋ اگەنتتىگى دارمەنسىز (بانكروت) دەپ تانىلعان كرەديتتىك ۇيىمداردى باقىلاعان, ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىپ وتىرادى.
سونىمەن قاتار, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى سياقتى بىرقاتار حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى الاياقتىق پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىسقانىن كۋالاندىراتىن فاكتىلەردىڭ بولۋىنا قاراي ونداي تۇلعالارعا اتالعان ۇيىمدار تاراپىنان قارجى الۋعا قۇقىعى جوق زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جۇرگىزەدى.
– مەن بتا بانكىنىڭ جىرى باستالعان كەزدە بانكتىڭ اۋديتورلىق كومپانياسىنا رەتتەۋشى تاراپىنان دا سۇراقتاردىڭ تۋىنداعانىن جاقسى بىلەمىن. الايدا, اۋديتورلار سول كەزدە ءبىر جاقتا قالىپ ەدى. ەندى سول قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرى دە «قارا تىزىمگە» ەنۋى مۇمكىن عوي؟
– تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جونىندەگى زاڭ («قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بانك قىزمەتىن جانە قارجى ۇيىمدارىن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تۇرعىسىنان رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ) شەڭبەرىندە ۇلتتىق بانك اۋديتورلار جۇرگىزگەن تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعان فاكتىلەردى جاسىرعانى ءۇشىن ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەرگە باستاماشى بولدى. سوعان قاراماستان, بۇل تۇزەتۋلەر قر پارلامەنتىندە اتالعان زاڭدى كەلىسۋ شەڭبەرىندە قولداۋ تاپقان جوق.
بۇگىنگى كۇنى «قارا تىزىمگە» ەنگىزۋ ەسەبىنەن اۋديتورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان جوق. بۇل رەتتە قارجى ۇيىمدارىنا اۋديت جۇرگىزەتىن اۋديتورلىق ۇيىمدارعا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ ماقساتىندا 2012 جىلعى قاراشادا «مىندەتتى اۋديت جۇرگىزۋ جونىندەگى اۋديتورلىق ۇيىمدارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارىن بەكىتۋ تۋرالى» قر قارجى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىنا قول قويىلدى.
جوبادان زاڭعا دەيىن
– اتالعان باستامالاردى قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىمەن, قارجى جانە بيرجا نارىقتارىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن تالقىلاۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ بارلىق باستامالارى «قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى الاڭىندا قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن تالقىلاناتىن بولادى. زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ۇكىمەتتىڭ 2003 جىلعى 21 تامىزداعى № 840 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارىندا زاڭ جوبالاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ەرەجەسىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. وعان سايكەس زاڭ جوبالاۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردى قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ; ونىڭ عىلىمي ساراپتاماسىن جۇرگىزۋ; ونى قر ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى زاڭ جوبالاۋ قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيادا قاراۋ: زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن دايىنداۋ, ولار بويىنشا عىلىمي ساراپتامالار جۇرگىزۋ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ جانە باسقا دا ءىس-شارالار وتكىزۋ قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.