تۇركيانىڭ ارەكەتىنە ەۋروپالىق وداق, اقش, يزرايل, گرەكيا, مىسىر باستاعان ەلدەر قارسىلىق تانىتۋدا. بارلىعى دەرلىك «كيپر مەملەكەتىنىڭ ەگەمەندىگىنە قول سۇقپاڭدار» دەۋدە. ويتكەنى باتىس ەلدەرى ءۇشىن كيپر ارالى ءبىرتۇتاس بولۋى كەرەك. بىراق, ءتۇركيا سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسىن جەكە مەملەكەت رەتىندە تانيدى. سوندىقتان رەسمي انكارا ەۋرووداقتى ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىسقىسى كەلمەيدى دەپ ايىپتايدى. ءارى ايماقتا ءوزدەرىنىڭ دە بۇرعىلاۋ-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاقىلارى بار ەكەنىن العا تارتادى.
جەرورتا تەڭىزى قايراڭىندا مول كومىرسۋتەگى قورى بار ەكەنى جايلى اڭگىمەلەر 2000 جىلدارى ايتىلا باستاعان. 2002 جىلى جەرورتا تەڭىزى اكۆاتورياسىنداعى كيپر, مىسىر, يزرايل, سيريا, ليۆان ەلدەرى تۇركيانى كوزگە ءىلمەستەن, تەڭىزدىڭ شىعىس جاعالاۋىنان «ايرىقشا ەكونوميكالىق ايماقتار» قۇرىپ العان بولاتىن. ال تۇركيا دا قاراپ قالماي, كيپر تۇرىكتەرىنىڭ ءمۇددەسى اياققا تاپتالدى دەپ, وزىنە ىڭعايلى ەكونوميكالىق ايماقتى بۇۇ ارقىلى بەكىتتىرگەن ەدى. بىراق كيپر مەملەكەتى 2007 جىلى تۇركيانىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان ايماقتىڭ 13 جەرىنەن مۇناي-گاز قورىن بارلاۋعا ارەكەت جاساپ, ترانسۇلتتىق مۇناي-گاز كومپانيالارىنا رۇقسات بەرە باستادى. سايكەسىنشە تۇركيا ءوزىنىڭ Turkish Petroleum-TPAO كومپانياسىنا سولتۇستىك كيپردىڭ تەرىسكەيى مەن شىعىس بولىگىندە بارلاۋ جۇمىستارىنا رۇقسات بەرگەن. كيپر مەملەكەتىنىڭ شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ بۇرعىلاۋ جۇرگىزۋىنە رۇقسات بەرگەن 1,4,5,6 جانە 7-ءشى نۇكتەلەرى تۇركيانىڭ TPAO كومپانياسى بارلاۋ جاساۋى ءتيىس ايماقتارىمەن قيىلىساتىن بولسا, 3-ءنومىرلى ورىن TPAO بارلاۋ جۇرگىزىپ جاتقان ايماققا كىرىپ كەتەدى ەكەن. ءالبەتتە, جاعدايدىڭ بۇلاي قالىپتاسۋى ەكى جاققا دا ۇناي قويماسى انىق. سوندىقتان اركىم ءوز دەگەندەرىنەن قايتقىلارى كەلمەي وتىر. ءارى تۇركياعا قىسىم جاساۋعا باعىتتالعان كەزەكتى ساياسي ويىنعا دا ۇقساپ كەلەدى. ال تۇرىكتەردىڭ دە ىمىراعا كەلگىسى جوق.
تۇركيانى وقشاۋلاپ تاستاۋدى كوزدەيدى
نەگىزى جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى ەلدەردىڭ كوبى ايماقتاعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى تۇركيانى وقشاۋلاپ تاستاۋعا ۇمتىلاتىنى بايقالادى. ەۋروپا مەن بىرقاتار اراب مەملەكەتتەرى تەڭىز تۇبىنەن تابىلعان مۇناي مەن گازدان تۇرىكتەرگە ۇلەس بەرمەۋدى كوزدەيتىنىن اڭعارامىز. گرەكيا, كيپر, يتاليا, يزرايل, پالەستينا, يوردانيا مەن مىسىر بيىلعى قاڭتاردا بىرلەسكەن گاز فورۋمىن قۇرعانى بار. سول كەزدە كيپر گرەكيامەن بىرلەسىپ مىسىر, يزرايل, يوردانيا مەملەكەتتەرىمەن جەكە-جەكە كەلىسىم جاساسقان. ولاردى اقش پەن ەو-دا مەيلىنشە قولداپ باقتى. ءسويتىپ ايماقتاعى ەلدەر ءتۇركيانىڭ جەرورتا تەڭىزىندەگى ۇلەسىن شەكتەپ, تۇرىكتەردى انتاليا شىعاناعىنا قاراي تىقسىرىپ تاستاۋدى كوزدەگەن سىڭايلى. الايدا, تۇرىكتەر دە وڭاي بەرىلە قويمايتىنىن بايقاتتى. مامىردا «فاتيح» اتتى بۇرعىلاۋ كەمەسىن اسكەري تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قورعاۋىمەن كيپر توڭىرەگىنە جەتكىزىپ, تەڭىز قايراڭىنا بارلاۋ جاساۋدى باستاتىپ جىبەردى. ەندى وعان «ياۆۋز» كەمەسى قوسىلىپ وتىر. ءسويتىپ «تەپسىنىسىپ كەلگەندە, تەڭ اتانىڭ ۇلى» بولا الاتىندىقتارىن كورسەتتى.
جالپى, جەرورتا تەڭىزى ايماعىندا قازىر تۇركيانىڭ سۇيەنەرى ءھام گەوساياسي ويىنداردا ەڭ باستى «كوزىرى» سولتۇستىك كيپر ءتۇرىك رەسپۋبليكاسى بولىپ وتىر. جاھاندا تۇركيادان باسقا ەشبىر مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن مويىنداماعان بۇل ەل تۇرىكتەردىڭ تانىمىندا «بالا وتان» دەگەن مانگە يە. تۇركيانىڭ ءوزى – «انا وتان». 2015 جىلى تەڭىز ورتاسى ارقىلى قۇبىر وتكىزىپ, ارالدىڭ اۋىز سۋ ءماسەلەسىن شەشكەن تۇركيا سولتۇستىك كيپردەگى تۇرىكتەردىڭ قۇقىن العا تارتا وتىرىپ, ارالدىڭ تەرىسكەيىندەگى ايماققا ۇدايى كومەك كورسەتىپ, قاجەت كەزىندە گەوساياسي ويىنداردىڭ قۇرالى ەتىپ پايدالانۋدا. گاز ءوندىرۋگە قاتىستى داۋدا دا انكارا وسى ءتاسىلدى قولدانىپ كەلەدى. ءارى ءتۇركيا بيلىگىنىڭ ەۋروپالىق وداق پەن ناتو-داعى ارىپتەستەرىنە تاعاتىن ايىبى دا ايقىن. «وسى كۇنگە دەيىن كيپر ماسەلەسىن شەشۋگە نيەت تانىتپادىڭدار. ارالداعى تۇرىك حالقىنىڭ قۇقىنا پىسقىرىپ تا قارامادىڭدار. ەندى بىزگە نە ىستە دەيسىڭدەر؟!» دەيتىن ۇستانىمدا وتىر. ال ەۋروپا جۇرتى گرەكيانى قولداپ, كيپردىڭ ءبولىنبەۋى كەرەك ەكەنىن العا تارتادى. تۇرىكتەردى ايماقتاعى «تەنتەك بالاعا» تەڭەيدى. گرەكيانىڭ جاڭادان تاعايىندالعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى نيكوس دەندياس: «تۇركيا جەرورتا تەڭىزى شىعىس ايماعىنىڭ بۇزاقى بالاسى بولۋىن قويىپ, سالماقتى ويىنشىعا اينالۋى كەرەك» دەسە, تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى: «ەۋروپانىڭ ناعىز ەركەسى دەگەن اتاق گرەكياعا لايىق. ال ەۋروپانىڭ ناعىز بۇزاقى بالاسى – حالىقارالىق قۇقىققا قايشى كەلگەنىنە قاراماستان ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولىپ العان, گرەكيامەن بىرىگىپ جىلدار بويى جەرورتا تەڭىزىڭ شىعىس ايماقتارىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرگەن وڭتۇستىك كيپر گرەك اكىمشىلىگى» دەگەن جاۋاپ بەرىپتى. ەكى جاقتىڭ دا ءۋاجى قيسىندى. ءويتكەنى كيپر ماسەلەسى 1974 جىلدان بەرى ءالى شەشىلگەن جوق. ارالدىڭ سولتۇستىگى تۇرىكتەردىڭ, وڭتۇستىگى گرەكتەردىڭ يەلىگىندە. 1962-1974 جىلدارى ارالداعى گرەكتەر جەرگىلىكتى تۇرىكتەرگە زورلىق-زومبىلىق جاساپ, جاپپاي قىرىپ-جويعان كەزدەرى دە بولعان. كەيىن تۇركيا ارالعا اسكەر كىرگىزگەن ەدى. ءسويتىپ سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان. 1983 جىلى. بىراق ونى تۇركيادان باسقا ەشكىم مويىنداعان جوق. ال وڭتۇستىك كيپر ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولىپ الدى. تۇرىكتەردىڭ قارسى ءۋاجى دە وسى.
«ايشا دەمالىسقا شىقسىن»
...بۇل وسىدان 45 جىل بۇرىن تۇرىكتەر كيپرگە اسكەر كىرگىزگەن كەزدە قولدانىلعان قۇپيا بۇيرىق. 1974 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە تۇركيا كيپرگە دەسانت تۇسىرگەنى بار. كەيىن, وسى جىلعى 8 تامىزدا تۇركيانىڭ سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تۇران گۇنەش جەنەۆادا بولعان كەزدەسۋلەردىڭ ناتيجەسىز اياقتالعانىن بىلگەن سوڭ پرەمەر-مينيستر بۇلەنت ەجەۆيتكە وسى قۇپيا ءسوزدى ايتىپتى. ءسويتىپ تۇرىكتەر كيپردەگى وپەراتسياسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاعان. بىراق قازىرگى جاعدايدا ايماقتا اسكەري قاقتىعىستاردىڭ بولا قويۋى ەكىتالاي. ويتكەنى وڭىردە رەسەيدىڭ, اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ, فرانتسيانىڭ جانە وزگە دە بىرقاتار ەلدەردىڭ اسكەري كۇشتەرى شوعىرلانعان. سيرياداعى شيەلەنىس ءالى اياقتالماي تۇرىپ, ناتو قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا اسكەري جانجالعا بارا قويۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق بيىل تۇرىكتەر «Mavi Vatan-2019» اسكەري جاتتىعۋىن وتكىزگەن. تۇركيا تاريحىنداعى ەڭ ءىرى اسكەري-تەڭىز جاتتىعۋىنا ەلدىڭ 100 دەن استام كەمەسى قاتىستى. بۇل دا كورشى-قولاڭعا قىر كورسەتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ءسايكەسىنشە گرەكيا دا, كيپر دە اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزىپ تۇرادى. دەگەنمەن ارا-تۇرا ماسەلەگە ءاسكەريلەردىڭ دە ارالاساتىنى بار. 2018 جىلدىڭ باسىندا ءتۇركيانىڭ اسكەري كەمەلەرى كيپرگە جاقىن ايماقتاردا ENI كومپانياسىنىڭ SAIPEM2000 بۇرعىلاۋ كەمەسىن توقتاتقان. سونىمەن قاتار انكارا 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا گرەك فرەگاتتارىنىڭ ءبىرى تۇركيانىڭ «بارباروس حايرەددين پاشا» عىلىمي-زەرتتەۋ كەمەسىن قىسپاققا العانىن مالىمدەگەن ەدى. بىراق ماسەلە ەكى ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋىنان ارىگە بارماعان. سولاي بولىپ تا قالا بەرەدى. ويتكەنى وڭىردە اسكەري قاقتىعىس باستالسا, تەڭىز قايراڭىنان گاز ءوندىرۋ دە مۇمكىن بولماي قالاتىنىن بايلىقتان ۇلەس العىسى كەلەتىندەردىڭ بارلىعى بىلەدى.
گاز قورى قانشا؟
جەرورتا تەڭىزىن جاعالاي قونعان ەلدەردىڭ كوز قۇرتىنا اينالعان گاز مولشەرى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنە سەنسەك, تىم مول بولماسا كەرەك. ناقتىلاي ايتقاندا, داۋلى ايماقتا بارلانعان گاز قورى 2 ترلن تەكشە مەتردەن ءسال اساتىن كورىنەدى. بۇل دەگەنىڭىز شامامەن 500 ملرد دوللاردىڭ ءونىمى. ءارى رەسەيدىڭ «گازپرومى» بەس-اق جىلدا وندىرەتىن گاز كولەمىنە تەڭ. سالىستىرار بولساق, قازاقستانداعى ءبىر عانا قاراشىعاناق كەنىشىندە 1,35 ترلن تەكشە مەتر گاز قورى بار. ەلىمىزدە بارلانعان گاز قورى كەمى 3,7 ترلن تەكشە مەتر, جاڭا گەولوگيالىق بارلاۋ ناتيجەسىندە بۇل كورسەتكىش 10 ترلن تەكشە مەترگە دەيىن جەتۋى ءمۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كيپر توڭىرەگىندە تابىلعان گاز قورى ايماقتاعى ءىرى ەلدەردىڭ وكپەلەسۋىنە تاتيتىنداي دەڭگەيدە ەمەس. ماسەلە جەرورتا تەڭىزىنىڭ تۇبىندەگى گازدا ەمەس, ايماقتاعى كۇشتەردىڭ ءبىر-بىرىنە مورالدىق قىسىم جاساۋىندا جاتقان سياقتى. ءتۇركيانىڭ رەسەيدەن س-400 زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرىن الۋعا بەل بۋى, سويتە تۇرا ناتو ەلدەرى بىرلەسىپ جاساپ جاتقان F-35 ۇشاعى وندىرىسىنە قاتىسۋى, وزدەرىنىڭ تانكتەرىن قۇراستىرىپ, وتاندىق اسكەري ۇشاقتارىن 2025 جىلى ۇشىرماق بولعان امبيتسياسى كيپر توڭىرەگىندەگى ويىندارعا سەبەپ بولعان سىڭايلى. وڭىردەگى ەڭ قۋاتتى ءھام «تەنتەك بالانى» ءوز دەگەندەرىنەن شىعارماۋ ءۇشىن سۋپەردەرجاۆالار بارىن سالارى انىق. قورقىتىپ-ۇركىتپەك بولادى, الداپ-سۋلايدى. گاز قورىن بارلاۋعا قاتىستى داۋ دا سول كوپ ءتاسىلدىڭ ءبىرى ءتارىزدى.