1932 جىلى قازاقستاندى جايلاعان اشارشىلىق قاسىرەتىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى. بىلاي الىپ قاراساڭىز, بيلىك ەشكىمدى جازالاماعان, «تاماق بەرمەي, اشىقتىرۋ كەرەك» دەپ ۇكىم دە شىعارماعان, بار بولعانى قازاقتاردىڭ قولىنداعى مالىن تۇك قالدىرماي سىپىرىپ العان. سونىڭ سالدارىنان اڭ-قۇس اتىپ, بالىق اۋلاپ داعدىلانباعان حالىق اشتان قىرىلا بەرگەن.
كەيىن بىلگەنىمىزدەي, ءبۇتىندەي ءبىر ۇلتقا قارسى وسىنداي جاۋىزدىق ارەكەتتى قاساقانا ۇيىمداستىرعان گولوششەكين ونى ءوز اقىلىمەن ويلاپ تاپپاعان ەكەن. سويتسەك, بۇل ءتاسىلدى ءحىح عاسىردا, ياعني قازاقستاندا ورىن العان اپاتتان 50-60 جىلداي عانا بۇرىن امەريكالىقتار ۇندىستەرگە قارسى قولدانىپتى. ولار نە ىستەگەن دەيسىزدەر عوي؟
قازىرگى امەريكا قۇرلىعىن جاۋلاپ العان ەۋروپالىقتاردىڭ جەرگىلىكتى حالىققا جىلى كوزقاراس تانىتا قويماعانى ءمالىم. ۇندىستەر مەن باسقىنشىلار اراسىنداعى قاقتىعىس حVII عاسىردان باستاپ-اق كەڭ ەتەك الا باستايدى. العاشىندا ول جەرگە, شەكارالارعا, تاۋارلارعا بايلانىستى تۋىنداپ, ەۋروپالىقتار ۇندىستەردىڭ ەلدى مەكەندەرىن تولاسسىز توناۋعا ۇشىراتادى. ال تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ىرگەسىن نىعايتقان ءحىح عاسىردان باستاپ قۇراما شتاتتار ۇندىستەرگە قارسى شايقاستى جوسپارلى تۇردە ءجۇرگىزۋگە كوشەدى. ماسەلەن, 1825 جىلعى زاڭعا سايكەس, ەگەر جەردى اقش ازاماتى «اشقان» بولسا, ۇندىستەر وعان دەگەن مەنشىك قۇقىعىنان سول ساتتە ايىرىلاتىن بولعان. ارادا تاعى دا بەس جىل وتكەندە ۇندىستەردى قۇنارى جوق قۋ تاقىر جەرلەرگە, رەزەرۆاتسيالارعا جاپپاي كۇشتەپ كوشىرۋدى باستايدى. سورى قايناعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوبى ول جەرلەردە دە ۇزاق تۇراقتاي الماعان. ەگەر ۇندىستەر كوشىرىلگەن جەرلەردەن التىن نەمەسە باسقا دا ءبىر قازبا بايلىق تابىلا قالسا, ولاردى ودان ءارى ىعىستىرىپ وتىرعان. مۇنداي وزبىرلىق ارەكەتتەردىڭ ءبارى مىلتىقتىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قىناداي قىرا وتىرىپ جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, امەريكالىقتار ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز كورىنگەن. ءسويتىپ ولار ءۇندىستەردىڭ كۇشىن بولشەكتەپ, «ازىق-ت ۇلىك بازاسىن» جويىپ بارىپ وزدەرىنە باعىندىرۋدى ماقسات ەتكەن. وسىلايشا امەريكالىقتار ۇندىستەردىڭ ەڭ باستى ازىعى سانالاتىن بيزونداردى قىرۋدى قولعا الادى. سونىڭ سالدارىنان ءحىح عاسىردا سانى 75 ميلليونعا دەيىن جەتكەن جانۋارلاردى ءتۇپ-تۇگەل دەرلىك جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرەدى.
سول زامانداردا دودج ەسىمدى امەريكالىق وفيتسەر: «ءار بيزوننىڭ ءولىمى – ول ءۇندىستەردىڭ جەر بەتىنەن جويىلۋى» دەگەن ەكەن.
بيزون ەتىنەن قاعىلىپ, اشارشىلىققا ۇرىنعان ءۇندىستەردىڭ ءبىر بولىگى ۇيلەرىن تاستاپ بەزىپ كەتسە, ەندى ءبىر بولىگى اق ناسىلدىلەردىڭ ەسىگىندە قىزمەت ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان. بۇل از دەسەڭىز, ءۇندىستەر قونىستانعان ايماقتارمەن شەكارالاس ورنالاسقان قالالاردىڭ باسشىلارى اق ناسىلدىلەردىڭ كەلگەنىنە ريزا ەمەس ۇندىستەردى ولتىرگەن ادامدارعا ارنايى سىيلىق تا تاعايىنداپ وتىرعان. جاتجەرلىكتەر تاراپىنان جاسالعان وسىنداي زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان ميلليونداعان ءۇندىستىڭ قىرىلعانى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى جايت. ءتىپتى د.ستاننارد ەسىمدى زەرتتەۋشى «100 ميلليون ادام قۇربان بولدى» دەگەن مالىمەت كەلتىرگەن كورىنەدى.
1876 جىلى ۇندىستەردىڭ ءبىر كوسەمى ەۋروپالىقتار تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن: «العاش كورگەندە ءبىز ولارمەن كەزدەسكەنىمىزگە قۋاندىق. ءبىز ولار وزدەرىمەن بىرگە جارقىن ءومىر اكەلدى دەپ ويلادىق. ولار كەدەي ءارى ءالسىز بولعان كەزدە ءبىز ولاردى پانالاتىپ تاماق بەردىك. ول ءوزى اتى-ءجونى جازىلعان قاعازعا قول قويۋدى ۇسىندى, بەرگەن ۋادەلەرىن ورىندايتىنىنا كۇننىڭ جانە وزدەرىنىڭ قۇدايلارىنىڭ اتىمەن انت ەتتى. ال ارتىنان وزدەرىنىڭ سولداتتارىمەن, تۇرمەسىمەن جانە تەمىر بۇعاۋلارىمەن قورقىتا باستادى. اق ءناسىلدى ادام ءالى دە كورەتىن جارىق كۇنى بار ءبىز ءۇشىن قاسىرەت پەن قايعى. سەندەر ونىڭ وركوكىرەك, ۇستەمشىل, زالىم جانە قانىپەزەر ەكەنىن بىلەسىزدەر. قاتار تۇرىپ, وعان قاراعان شاقتا سىزدەر نەنى سەزىنەسىزدەر؟ ونىڭ بالىق كوزىندەگى سۋىق كوزقاراس. قۋلىق, ز ۇلىمدىق جانە ىشتارلىق. ول روسوماحا سياقتى بۇقپانتايلاپ كەلەدى دە ساعان تيەسىلىنىڭ ءبارىن ۇرلايدى. ول بارعان سايىن جيىرەك كەلىپ, كوبىرەك الادى. ال اكەتە الماعاندارىن بۇلدىرەدى جانە ازدىرادى».
ءبىر قىزىعى بۇگىنگى ەۋروپادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدى وسىدان ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ورىن العان كەيبىر جايتتاردىڭ سول كۇيى قايتالانىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولعانداي سەزىندىك.سولاردىڭ ءبىرى – ءبىر قاراعاندا, الەم ەلدەرىنىڭ بارىنە كومەك كورسەتىپ جاتقانداي كورىنەتىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى. شىنىمەن دە اتالعان قوردىڭ جاريالاپ وتىرعان ءمىندەتتەرى وتە ىزگىلىكتى كورىنەدى. ولار: دامۋشى مەملەكەتتەرگە كومەكتەسۋ, ەكونوميكانى قولداۋ, نەسيەلىك قارجىلاندىرۋ, ىشكى رىنوكتى دامىتۋ. بىراق وسى قور «ارقىلى» ەكونوميكاسى عانا ەمەس, مەملەكەتتىلىگىنەن ايىرىلعان ەلدەر دە بار ەكەن.
قارجى بەرۋدىڭ باستى نەگىزى – ەلدىڭ تولەم قابىلەتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قارىز العان ۇكىمەتتەر ءوز ەكونوميكاسىن بيۋدجەت ءپروفيتسيتى پايدا بولاتىنداي تۇرعىدا قايتا قۇرۋعا ءماجبۇر. بۇل دەگەنىمىز, مەملەكەت ىشكى ەكونوميكالىق باعدارلامالاردى سۋبسيديالاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ, امالسىزدان بيزنەسكە دەگەن سالىق جۇكتەمەسىن ۇلعايتۋعا, تۇرعىندار ءۇشىن تاريفتەردى وسىرۋگە, الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا تيەسىلى شىعىنداردى قىسقارتۋعا بارادى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ دە وسىلايشا ءجۇرەدى. ايتا كەتەرلىگى, دۇنيەجۇزىلىك بانك تە ءدال وسىلاي جۇمىس ىستەيدى.
كەيبىر مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, حۆق قارجىلاندىرعان ءبىر دە ءبىر ەل گۇلدەنگەن مەملەكەتكە اينالا الماپتى. ماسەلەن, 1980 جىلى قوردان 180 ميلليون دوللار نەسيە العان سومالي قوردىڭ نۇسقاۋلىقتارىن قاتاڭ ساقتايدى, سوعان قاراماستان ونىڭ سوڭى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇيرەۋىنە, تۇرعىندار اراسىنداعى قاقتىعىستارعا جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ جويىلۋىنا اپارىپ سوقتىرادى. ال 1982 جىلى سۋدان دا 250 ميلليون دوللار نەسيە الىپ, قوردىڭ كەڭەسى بويىنشا قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزەدى. ونىڭ ارتىنشا ەل ەكونوميكالىق كۇيرەۋ مەن ساياسي داعدارىسقا ۇشىراپ, اقىرىندا مەملەكەت ءوز اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتىپ تىنادى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا حۆق-دان 3,4 ميلليارد دوللار نەسيە العان مەكسيكا ەكونوميكاسى جۇرگىزىلگەن «رەفورمالار» سالدارىنان تولىقتاي كۇيرەۋگە ۇشىراپ, ەل تۇرعىندارىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە قونىس اۋدارۋى باستالادى.
رۋاندا, چيلي, يۋگوسلاۆيا, گرەكيا, ۋكراينا, رەسەي سياقتى ەلدەر دە وسىنداي ستسەناريدى باستان كەشكەن. راس, مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ ناتيجەسىندە 2007 جىلى رەسەي قور الدىنداعى بۇكىل بورىشىن وتەپ, اتالعان ۇيىم اگەنتتەرىنىڭ ىقپالىنان قۇتىلدى.
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى دا حۆق-مەن ۇندەسە جۇمىس ىستەيتىن بولىپ شىقتى. دامۋشى ەل حالىقارالىق قارجى ۇيىمىنىڭ قارجىلىق قىسىمىندا تۇرعان شاقتا كەزەكتى نەسيەلىك ترانشتى بەرمەس بۇرىن بۇل مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمسىز شارتتاردا دسۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋ تالابىن قوياتىن كورىنەدى. ال ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولعان ەلدىڭ رىنوگىنا ەشقانداي باج سالىعىنسىز يمپورتتىق تاۋارلار اعىلا باستايدى دا, ول ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا نۇقسان كەلتىرەدى.
ءبىز بۇل جەردە ءتىپتى كەيبىر باتىستىق ەلدەردىڭ ءتارتىپ ورناتامىز دەگەن جەلەۋمەن وزگە ەلدەرگە باسىپ كىرىپ, ولاردىڭ بايلىعىن يەلەنىپ, باسشىلارىن ءولتىرىپ جاتقانىن ايتىپ تا وتىرعان جوقپىز. ءبىر قىزىعى, الەمدە ۇندىستەردى قىرعىنعا ۇشىراتقان ەلدىڭ ارالاسۋىمەن ءتارتىپ ورناعان بىردە-ءبىر ەل جوق. ءىس جۇزىندە جاعداي مۇلدە كەرىسىنشە ءوربىپتى.كەلتىرىلگەن مىسالداردان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ: ءبىر ەل ەكىنشى ءبىر ەلگە كومەكتەسىپ, سول ەلدى وركەندەتەدى دەگەن ءسوز انشەيىن قيال. الەمدىك تاجىريبەدە ونداي جاعداي بولعان دا ەمەس. راس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش باستاعان مەملەكەتتەر ءوز ەنشىلەرىنە تيگەن گفر-دىڭ كۇيرەگەن ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ەداۋىر قارجى قۇيدى. بىراق ول ارەكەتتىڭ دە ارتىندا نەمىس ۇلتىن جارىلقاۋ نيەتى ەمەس, ساياسي استار جاتقان بولاتىن. ال ەندى ينۆەستيتسيا ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, بۇل دا تەگىن جاتقان باتپان قۇيرىق ەمەس. وندايدى قازاق «الماقتىڭ دا سالماعى بار» دەپ وتە ورىندى ايتقان.
وسىندايدا «ارام پيعىلمەن بەرىلگەن سىيلىق ارقاشان اۋىرتپالىق اكەلەدى» دەگەن فرانتسۋز جازۋشىسى ۆوۆەنارگتىڭ ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى. بالكىم, بىرەۋلەردەن كومەك سۇراماس بۇرىن ونىڭ ارتىنىڭ قالاي بولارىن باعامداپ العان دۇرىس شىعار دەيتىنىڭ دە وسىنداي كەز. الدە, بارىنەن دە, حالقىمىز ايتقانداي, قارا سۋ ىشسەڭ دە قايعى-مۇڭسىز ءومىر سۇرگەن ارتىق پا؟..
سەيفوللا شايىنعازى, جۋرناليست