الەمدىك تۋريزم كارتاسىندا ورتالىق ازياداعى تارتىلىس نۇكتەسى ازىرگە سامارقان مەن بۇحارا ەكەن. بۇل فاكتورعا ولاردىڭ باي تاريحتارى سەبەپ. بۇل تۋرالى الماتى قالاسىندا وتكەن يۋنەسكو مەن جاپونيانىڭ «ورتالىق ازياداعى جىبەك جولىن قولداۋ جانە باسقارۋ ستراتەگيالارىن ازىرلەۋ» تاقىرىبىندا ايماقتىق سەمينار كەزىندە بەلگىلى بولدى.
ءىس-شاراعا قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, جاپونيا, وزبەكستان ءجانە تاجىكستاننىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىسۋدا. نەگىزگى ماقسات – جىبەك جولىنىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك مۇرا نىساندارىن تالقىلاۋ, ورتاق دالىزدەرىن ساقتاۋ جانە باسقارۋ ستراتەگيالارىن قايتا پىسىقتاپ شىعۋ: ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن حالىقارالىق جيىندا مىنا تاقىرىپتار تالقىعا ءتۇستى: بۇكىل الەمدىك مۇرا كوميتەتىنىڭ «جىبەك جولى جانە چانان-تيان-شان ءدالىزى», «جىبەك جولى مۇرالارى ءدالىزدەرى», ورتالىق ازياداعى ءجىبەك جولى دالىزدەرىندەگى تابيعاتتى قورعاۋ جانە باسقارۋ جايىنداعى ەلدەرگە شولۋ جاساۋ.
«جاپونيا ۇكىمەتى «جىبەك جولى: تيان-شان ءدالىزى باعدارلارىنىڭ جەلىسى» تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنۋىنە بايلانىستى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايدى», – دەلىنگەن جاپونيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى تاراتقان اقپاراتتا.
جاپونيا 2011 جىلدان بەرى اتالعان نىسانداردىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. بۇل شارالارعا يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالارى نىساندارىن ساقتاۋ جونىندەگى جاپون سەنىمگەرلىك قورى ارقىلى شامامەن 1 ملن اقش دوللارىن دا بولگەن بولاتىن.
ايتا كەتەرلىگى, جىبەك جولىنىڭ تيان-شان دالىزىندەگى 7 باعدارى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان.
سەمينارعا قاتىسقان قىتاي, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, يۋنەسكو ءجانە يكوموس ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قىتاي, وزبەكستان جانە ءتاجىكستان ەلدەرىندە تابىستى ءوتكەن سەميناردىڭ جالعاسىنىڭ ءجىبەك جولىنىڭ بويىنداعى تاريحى تەرەڭ الماتى قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعانىن جاقسىلىق نىشانىنا بالادى. جيىننىڭ ەكىنشى كۇنى «تاجىريبە الماسۋ ءجانە مادەني لاندشافتىق تۋريزم» تاقىرىبىمەن وتكەن پلەنارلى باسقوسۋدا اۋستراليا باتىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جىبەك جولى تۋريستىك ءدالىزى كارتاسى جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى تيم ۆينتەر بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا سوڭعى 1 جىلداعى قول جەتكەن جۇمىستارى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلى جىبەك جولى قاشاندا تەك ءبىر باعىتپەن ءوتپەگەن جانە ونىڭ كوپتەگەن بالامالارى مەن العى نۇسقالارى بولعان. باستاپقى كەزدە اسىل تاستار ساۋداسىنا قاتىستى «لازۋريت جولى», «نەفريت جولى» دەپ اتالعان. بۇل باعىت اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى باداحشان تاۋىنان لازۋريت كەنى جانە قاشقارياداعى حوتان ايماعىنداعى جاركەنت وزەنىنىڭ ماڭايىنان نەفريت كەنى اشىلۋىنا وراي جولعا قويىلدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ العاشقى نۇسقالارى مەن پاراللەلدەرى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى-ءىى مىڭجىلداقتاردا باستالعان.
جاپونيانىڭ قارجىلاندىرۋمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبا ءناتيجەسىندە تۋريستەردىڭ بارعان ەلدەرىنە قانشا ۋاقىت بولەتىنى دە بەلگىلى بولىپتى. مىسالى, قىتاي, جاپونيادان كەلگەن تۋريستەر قازاقستانعا 2-5 ساعات ايالداپ, ودان ءارى وزبەكستانعا ءوتىپ, سامارقان مەن بۇحاراعا تۇراقتايدى ەكەن. سپيكەر ءبىزدىڭ ەلگە سونشالىقتى از ۋاقىت ءبولۋىن تومەندەگىدەي سەبەپتەرمەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. ءبىز الەمدىك تۋريزم كارتاسىندا جەرىمىزدى-ەلىمىزدى تانىستىرعان كەزدە ونىڭ تاريحىنا سونشالىقتى كوڭىل بولە قويمايدى ەكەنبىز. قىتاي مەن سامارقاننىڭ اراسىنداعى تۇركىستاندى الەمدىك قاۋىمداستىق تەك ءمىناجات ەتەتىن نۇكتە دەپ تانيدى. الەم تاريحىندا تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحى 2 مىڭجىلدىقتى قامتيدى. العاش قالا اتاۋى شاۆعار دەگەن اتپەن اراب جازبالارىنداعى دەرەكتەردە كەزدەسەدى. ول – ەجەلدەن ورتالىق ازيا مەن تۇران دالاسىنداعى ەڭ كونە قالا. ءXىV عاسىردا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى سالىنعاننان كەيىن ءتۇركى الەمىنىڭ ءدىني ورتالىعىنا اينالدى. تۇركىستانداعى ياساۋي كەسەنەسى اتاقتى اقساق تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن سالىنعانى تۋرالى دەرەكتەر تەك اڭىز-ءاسپانا كۇيىندە. سول سەبەپتى وعان سونشالىقتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلە قويمايدى ەكەن.
«تۇركىستان قالاسىنا قازاقستانداعى حالقى ەڭ كوپ شوعىرلانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى مارتەبەسىن جانە وبلىسقا تۇركىستان اتاۋىن بەرۋ وڭ شەشىم بولدى. ەندى ورتالىق ازيا ەلدەرى ورتاق ۆيزا ماسەلەسىن شەشسە, ءتۇركىستان دا, ونىڭ ار جاعىنداعى ارىستان باب كەسەنەسى دە الەم تۋريستەرىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارادى. ارىستان باب كەسەنەسى, شىڭعىس حاننىڭ شابۋىلىن جارتى جىلعا توقتاتقان وتىرار قالاشىعىنىڭ ورنى جىبەك جولى بويىنداعى تۋريزم كارتاسىنان ورىن الۋى ءتيىس», – دەيدى تيم ۆينتەر.
قحر تيانتسزين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى دجي حە جىبەك جولى بويى قىتاي جانە نەپال دالىزدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. قىتايلىق سپيكەردىڭ سوزىنەن تۇيگەنىمىز – الەمدە ءتۋريزمنىڭ كۇرە تامىرىنا كۇش بەرىپ تۇراتىن فيلوسوفيا قالىپتاسىپتى. ونىڭ الامان باسەكەسىندە تۋريزمگە تەك اقشا كوزى دەپ قاراعانداردىڭ جولى بولۋى ەكىتالاي: «جەرىنە تابان تىرەگەن تۋريستەردىڭ سوڭعى تيىنىنا دەيىن سىپىرىپ الۋدى كوزدەيتىن جانكەشتىلىك كەنجەلەپ دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردە عانا بايقالادى. سوندىقتان كەيبىر ەلدەرگە تۋريزم ساياساتىنا قاتىستى باعدارلامالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزەتىن كەز كەلدى. الەمدە تۋريزم ديپلوماتياسى» دەگەن جاڭا ترەند پايدا بولدى», – دەيدى دجي حە.