كۇندەلىكتەرىمدە: ساپابەك ءاسىپ ۇلى

06.03.1993 جىل. الماتىعا تەلەفون شالىپ ساپابەك اسiپوۆپەن (فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى, كەزiندە قازاق كەڭەس ەنتسي­كلوپەدياسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولعان, جانگەلدين اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ حاتشىسى جانە وسىنداعى «جاڭا ءومiر» گازەتiنiڭ رەداكتورى, قوستاناي وبلىستىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتi رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرiن اتقارعان قالامى قارىمدى جۋرناليست, بiرنەشە كiتاپتىڭ اۆتورى) سويلەستiم. فاريدا جەڭگەي قايتقالى ارنايى تەلەفون شالسام دا ۇيiندە بولماي (اۋرۋحانادا جيi جاتاتىن) تiلدەسە الماي ءجۇر ەدiم.

– ساكە, جەڭگەيدiڭ ارتىنىڭ قايى­رىن بەرسiن. مارقۇمدى جەر­لەيتiن كۇنi قوڭىراۋ شالعانىمدا سەرiكپەن (بالاسى) سويلەسكەنمiن, سiز كەلە المادىڭىز. جانە حات ارقى­لى دا كوڭiل ايتقانمىن. سول حاتپەن «تورعاي تاڭىنىڭ» توعىز نومiرiنە شىققان «اڭشىنىڭ اڭگiمەلەرi» تسيكلiن قوسا جiبەرگەنمiن.

– راقمەت, كوڭiلiڭە, – دەدi ساكەڭ. – ول حاتتى العانىم جوق.

– «حالىق كەڭەسiندەگi» باكيرا قاراعۇلوۆانىڭ قولىندا بولۋعا تيiس, بەرiپ جiبەرگەن ادامىم سوعان تابىستاۋى كەرەك ەدi.

– ە, وندا الدىرتايىن.

ودان ءارi ساكەڭ ءوز ناۋقاسىنىڭ جانىنا باتىپ جۇرگەنiن ايتتى.

ءوزiنiڭ شىعارماشىلىعىن سۇراعانىمدا, سارىۋايىمعا سالىنىڭقىراپ الدى. «اڭشىنىڭ اڭگiمەلەرiن» تۇگەل باستى ما ەكەن, سونى بiل. تۇگەل بولماسا, تولىق شىعۋىن قاداعالا», – دەدi.

اڭگiمەمiز ويدا-جوقتا جان­گەل­دينگە اۋىسىپ, «انا تiلi» گازەتiندە جاريالانعان «قازاق حالقىنىڭ دۇشپاندارى» دەگەن ماقالاعا ويىس­تى. وندا ءالiبي جانگەلدينگە قاتىستى وتكiر سىن ايتىلعان ەدi.

– سول ءنومiردi سالىپ جiبەرشi,– دەدi ساكەڭ ىنتىعىپ. – مەن كiتاپحانالارعا بۇرىنعىداي شىعا المايمىن عوي. جانگەلدين جونiندە سiزدiڭ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءتورت بەتiن الارلىق كولەمدi ماقالا جازىپ قويىپ ەدiم. سونىڭ مۇراعات قۇجاتتارىمەن دالەلدەنەتiن تۇستارى اشىق كۇيiندە تۇرعانى. اۋرۋ ىرىق بەرمەي تۇر. سوسىن «قازاقتىڭ اش بالالارى» دەگەن 35 بەت دۇنيە جازىپ ەدiم. سولاردى جاريالاتۋىم كەرەك.

ءالiبي جانگەلدين تۋرالى كiتاپ جازعان ساكەڭ ءوزiن تەجەي الماي قازىمىرلانىپ سويلەدi.

– جالپى, وتكەنگە بiرىڭعاي توپىراق شاشۋعا قارسىمىن, – دەپ الىپ, عالىمدىق دالدiكپەن سىنالاپ ساپتادى سوزدەرiن. – جانگەلديننiڭ ارۋاعىنا تيiسە بەرمەگەن ءجون. الاشقا نە iستەدi ول؟ ونىڭ ءۇش ەڭبەگiنiڭ ءوزi نەگە تۇرادى؟ بiرiنشiدەن, الاشوردانىڭ تورعايعا كiرۋiنە تاشكەنتتە جات­قان ءالiبي جانگەلديننiڭ ءوزi كومەك­تەسكەن. ەكiنشiدەن, مiرجاقىپتان باسقا الاشتىڭ 19 وكiلi قولعا تۇسكەندە سولاردى قورعاپ, بوساتىپ جiبەرگەن دە ءالiبي ەدi. ۇشiنشiدەن, العاش ۇلتتىق ىمىرانى جاساعان كiم – جانگەلدين. ءتۇن جامىلىپ وتىرىپ ايتايىن, جانگەلديننiڭ موينىندا بiر كiسiنiڭ دە قانى جوق.

ءسوزiمiزدiڭ اراسىندا جانگەلدين اۋدانىنىڭ اتىن بۇرىنعى تورعاي قالاسى مارتەبەسiنە وزگەرتۋ تۋرالى ايتىلىپ قالدى بiلەم, ساكەڭ ج ۇلىپ العانداي قىلىپ:

– قايتەسiڭدەر, ونبەيتiن اڭگiمە قۋىپ, جانگەلديننiڭ اتىن وزگەرت­كەنمەن تورعايدا قوي كوبەيمەيدi,– دەدi جۇمساق داۋىسى قاتقىلدانا ءتۇسiپ.

09.07.1999 جىل. ساكەڭ ۇيگە كەش­­كiلiك قوڭىراۋ شالدى. پارلا­مەنت دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسiپتi. ءوزiنiڭ «قاتەرلi دەرت, قالجىراعان حالىق» دەگەن كiتابىنىڭ 96 داناسىن دەپۋتاتتارعا تاراتىپ بەرiپتi.

– وقىر ما ەكەن ولار! – دەپ قويادى ساكەڭ مىسقىلداپ. – وقىسا, ارقايسىسىنا كونياك قۇيار ەدiم-اۋ!

«نەتكەن قاجىمايتىن جان» دەپ تۇرمىن iشiمنەن.

… 10 شiلدە كۇنi ساكەڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» ءسوز الدى. «جەردi ساتۋعا بولمايدى!» دەپ تۇيiندەيدi ماقالاسىن.

قالامىنا تىنىم بەرمەيتiن ساكەڭ وسى!

…12 شiلدە كۇنi ساكەڭ «حابار» ارناسىنان «بەتپە-بەت» پiكiرلەسۋ سايىسىنا شىقتى. وندا دا جەردi ساتتىرماۋعا بەل بۋىپ باقتى.

«حالىق ءۇشiن جاراتىلعان ساكەڭ!»

...رازىمىن, ساكە سiزگە!

...مiنە, «ەگەمەن قازاقستان­نىڭ» 1999 جىلعى 16 شiلدەدەگi سانىن قولىما الىپ وتىرمىن. بiرiن­شi بەتتەگi «قابىلدانۋعا جارا­مايدى» دەگەن تاقىرىپپەن جاريا­لانعان ماقالا استىنا قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى «جەر جانە حالىق تاعدىرى» كوميسسيا­سى­نىڭ مۇشەسi ساپابەك ءاسiپ ۇلى قول قويىپتى. باس الماي وقىپ شىقتىم… «جەر تۋرالى» زاڭعا قارسىلىق بiلدiرگەن ماقالادان ءۇزiندi: «… ەكiنشiدەن, «جەر ۋچاس­كەلەرiن مەملەكەتتiك مەنشiكتەن جەكەمەنشiككە بەرۋ, اقى تولەۋ ارقى­لى جۇرگiزiلەدi» (8-باپ, 1-تارماق) دەگەن دە دۇرىس ەمەس. زاردا­بى اسا اۋىر, زياندى قاتە. بۇلاي بولعان جاعدايدا, اۋىلدار مەن سەلولاردا تۇراتىندار بىلاي تۇر­سىن, قالاداعى قالتالىلار جاپا­-تارماعاي اتتانىپ, ەڭ شۇراي­لى ۋچاسكەلەردi پىشاق ۇستiنەن ءبولi­سiپ الىپ كەتەدi. قازاق رەزەر­ۆا­تسيالارىنىڭ تۇرعىندارى بۇرىن­عىشا وزدەرiنiڭ ماڭدايىنا جازىلعان ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا و دۇنيەدەگi تامۇق ازابىن تiرiدەي تارتقان كۇيiندە قالا بەرەتiن بولادى. جاڭا زاڭ جوباسىن جاساۋشىلار مۇنى بiلمەدi دەيسiز بە؟».

ساكەڭ سونىمەن بiرگە «جەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ساناقتا بار, ساناتتا جوق ءشول جانە شولەيت دالا «قازاقستان جەرiنiڭ قۇرامىنا» (6-باپ) ەنبەي قالعاندىقتان تۇرعان جەرiنiڭ شارۋاعا جارامسىز, قونىسقا قولايسىزدىعىنا, ياعني ساپاسىنىڭ تومەندiگiنە بايلانىس­تى ونىڭ ەسەسiن تولتىرۋ ءۇشiن تۇرعىندارعا بەرiلەتiن جەڭiلدiكتەر مەن تولەماقىلار تۋرالى دا ەشتەمە ايتىلماعان. مىسالى, وركەنيەتتi ەلدەردە, سولاردىڭ بiرi اقش-تاعى ۇندiستەر رەزەرۆاتسيالارى تۇرعىندارىنا وكرۋگتiك, شتاتتىق, فەدەرالدىق بيۋدجەتتەردەن ولاردىڭ تابىستارىنىڭ 250-300 پروتسەنت مولشەرiندە قوسىمشا تولەماقى بەرiلiپ تۇرادى…» دەپ ادiلدiكتiڭ ۇستەمدiك قۇرۋى ءۇشiن جانايقايىن سالادى.

ساپابەك ءاسiپ ۇلى ماقالاسىن بىلاي تۇيiندەيدi:

«بiرiنشiدەن, رەسپۋبليكا رەزەرۆاتسيالارىنىڭ تۇرعىندارى – قازاقتاردىڭ مۇددەسi ەسكەرiلمەگەن دەپ تانىلىپ, «جەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن پارلامەنت قابىلداماي, كەرi قايتارۋعا تيiس.

ەكiنشiدەن, ونىڭ ەسەسiنە «گەنوتسيد زارداپتارىن جويۋ نەمەسە رەسپۋبليكا رەزەرۆاتسيالارى تۇرعىندارى جاعدايىن قولايلى ايماقتاعىلارمەن تەڭەستiرۋ شارالارى تۋرالى» ارنايى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى ۇكiمەتكە تاپسىرۋ كەرەك.

بۇگiنگi كۇن تالابى وسىنداي!».

… ال ەندi ساپابەك ءاسiپ ۇلىنا – مەنiڭ ۇستازىما سۇيسiنبەي كورiڭiز!

14.10.2000 جىل. جازۋشى-عالىم ساپابەك اسىپوۆپەن قوس­تاناي – استانا – الماتى پويىزى 20 ءمينوت­تىك ايالداعاندا كەزدەسىپ, اڭگى­مە­لەس­تىم. سول باياعى «جەر داۋى­نا» شار­شا­مايتىن ساكەڭ ماعان پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتورا­عا­سى و.ءابدى­كارىموۆكە ارنايى جاز­عان حاتىن بەرىپ, وعان جەتكى­زۋىم­دى سۇرادى. وندا «جەر تۋرالى» زاڭ­نىڭ جوباسىن تالقىلاۋ ءۇشىن پار­لا­­مەنتتە «دە­پۋتاتتىق اشىق ساعات» وتكىزۋدى ءوتىن­گەن ەكەن. جانە دە ءماجى­لىس ءتور­اعاسى ج.تۇياقباەۆ­تىڭ ءوزىن قا­بىلداماي جۇرگەنىنە دە شاعىنعان.

– ساكە, 21 قاراشادا 75-كە دە كەلىپ قالىپسىز. نە دايىندىعىڭىز بار؟ – دەدىم مەن.

– جەر ساتىلماسا – مەنىڭ تويىم انە, سول! – دەپ ساكەڭ قاسقيىپ تۇر. – مەن كىممىن؟ ۇلت تاعدىرىن ويلاماسا اباي كىم بولار ەدى؟

19.10. 2016 جىل.

ساپابەك ءاسىپ ۇستازىما تەلەفون سوعىپ ەدىم, زيناحان اپاي كوتەردى. اعامىز ءجيى-ءجيى اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالادى ەكەن. «بالتىرى جانىن شىرقىراتىپ سىزدايتىن بولعان سوڭ قولىم كۇنى بويى ىسقىلاۋدان بوسامايدى», – دەيدى اپاي. مىڭ بولعىر ادام. 91-دەگى شالىن جانكەشتىلىكپەن (ەكىنشى كەمپىرى) باعىپ وتىر.

20.04.2018 جىل. تاڭسارىدە (06.30.) الماتىدان قوڭىراۋ ءتۇسىپ, زيناحان اپاي ەرى ساپابەك ءاسىپ ۇلىنىڭ ومىردەن وزعانىن ەستىرتتى. ۇستازىمىز ەدى. باۋلىعان, دەمەگەن... 93-كە قاراعان جاسىندا... جۇرەگى  جەر دەپ سوققان... تەك جەر تاقىرىبىنا عانا ارناپ بىرنەشە كىتاپ جازدى.

جاعالاي (استانا, قوستاناي, امانكەلدى, جانگەلدين) قايعىلى حابار سالدىم.

ساعات 15.30-دا الماتىعا پويىزعا وتىردىم. اعانىڭ جانازاسى 22 ساۋىردە ەكەن...

22.04.2018 جىل. قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا س.ءاسىپ­ ۇلىمەن قوشتاسۋ ميتينگىسى (10.00-10.40.) ءوتتى. ونى  جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ب.جاقىپ اشىپ جۇرگىزدى. وداق باسشىسى ۇ.ەسداۋلەت تۇركياداعى دەمالىسىن ءۇزىپ, ۇشىپ كەلىپ ءسوز سويلەدى. ساكەڭنىڭ تۋعان اۋدانى امانكەلدىدەن ن.داۋىلباەۆ ءبىر شوكىم توپىراقتى قابىرگە سالاتىنىن جەتكىزدى. جانگەلدين اۋدانىنىڭ قارالى پىكىرىن ت.ءامىر ايتتى. ءبىراز قالامگەرلەر (ع.قا­بىشەۆ, س.تۇرعىنبەكوۆ, ح.ءبىرجانوۆ, ج.قۋانىشباەۆ,ت.ب.) ەستە­لىك­تەرىمەن ءبولىستى. ءوزىم دە ۇس­تازىم تۋرالى ايتتىم. مۇرات اۋەزوۆ ءسوزىڭىز ويلى بولدى دەپ قولىم­دى قىستى.

50 مينوتتەي ءجۇرىپ بارىپ, اششى­بۇلاقتاعى (جاپەك اۋىلى) زيراتقا ساكەڭدى ماڭگىگە تابىس­تادىق. اكەسى ءاسىپتىڭ (99 جاس: 1885-1984), زايىبى فاريدانىڭ قاسىنا جانتايدى. تاياق تاستام تۇستا اقىن, ساتيريك مارات نۇر­قاليەۆ ورنىعىپتى.

«ەۋرازيا» مەيرامحاناسىندا اسى بەرىلدى.

زيناحان اپاي ساكەڭدى 20 جىلداي باعىپ-قاقتى. جاعالبايلىنىڭ قىزى ەكەن. ەڭبەگىنە ەلى رازى...

...ەلىمىزدە پارلامەنت سەناتى: «جەر ساتىلمايدى جانە شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرىلمەيدى», – دەگەن تۇزەتۋلەرمەن «جەر تۋرالى» زاڭ قابىلدادى.  ساپابەك ءاسىپ ۇلىنىڭ باقيلىققا اتتانعانعا دەيىن كۇتىپ كەتكەن زاڭى ەدى بۇل! اقىرى, جامباسى جەرگە تيگەننەن سوڭ عانا قابىلدانىپتى. بۇعان دا شۇكىر! ساكەڭدىكى شىنايى ەرلىك ەكەن عوي...