ابايدى اراب وقىرماندارىنا تانىستىرعان...

1. بۋرھان ءال-حاتىب

قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, جاريالاۋدا ماسكەۋدەگى «پروگرەسس» باسپاسى جەمىستى ءىس اتقاردى. ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسىن 1966 جىلى «تالاقا في-ل دجابال» («تاۋدا اتىلعان وق») دەگەن اتپەن ناشرياتتاپ يگىلىكتى ءىس اتقاردى. 1967 جىلى مۇحاڭنىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسى «قيسما اد-دۋسافا» دەگەن اتپەن تاعى دا سول باسپادان ۇجىمدىق جيناقتا شىقتى. ىلە-شالا 1969 جىلى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانى حۋسەين دجۋمانىڭ اۋدارۋىمەن «ءال-ابش» («ىمىرتتا») دەگەن اتپەن اراب وقۋشىلارىنا جەتتى. وسىنداي جاقسى ءداستۇر جالعاسا بەردى. 1970 جى­لى ابايدىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى­نا, سونداي-اق 1973 جىلى الماتىدا وتە­تىن ازيا جانە افريكا قۇرلىعى جازۋ­شىلارىنىڭ V كونفەرەنتسياسىنا وراي اتالعان باسپا كەمەڭگەر شايىردىڭ تاڭ­دامالى ولەڭدەرى مەن پوەمالارىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جان-جاقتى, تەرەڭ وي, ۇلكەن پاراسات, اسا بىلىمپازدىقپەن جازعان العى­سوزىمەن باسىپ شىعاردى.

1979 جىلى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ز.شاشكين, ءا.نۇرپەيىسوۆ, ت.احتانوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, س. مۇراتبەكوۆ اڭگىمەلەرىنەن قۇراستى­رىل­عان «نادجۋم اس-سۋھۋب» («دالا جۇل­دى­زى») اتتى جاڭا جيناق اراب وقۋشى­لارىنىڭ قولىنا ءتيدى. مۇندا ءار­بىر قالامگەردىڭ ءومىربايانى جايلى دا قىس­قاشا ماعلۇماتتار بەرىلگەن. جيناق­تان اراب وقۋشىلارى ءابدىجامىل نۇر­پەيىسوۆتىڭ «مۋاتاني» («مەنىڭ وتان­داستارىما») اتتى العىسوزىن دە ۇشى­را­تادى. اڭگىمەلەردى اۋدارعان اراب جازۋ­شىسى تاريق ماساراني.

1980 جىلى س.ءاينيدىڭ «سافاحات ان-حاياتي» («مەنىڭ ءومىر­بايا­نىم») ءھام م.اۋەزوۆتىڭ «تالاقا في-ل دجابال» («تاۋ­دا اتىلعان وق») اتتى پەساسى بىرىكتى­رىلىپ كىتاپ بوپ تاعى دا جاريالاندى.

م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» («دالا جۇل­دى­زى») رومانىنىڭ اراب تىلىنە اۋدا­رىلعان نۇسقاسىن مەن تۇڭعىش رەت 1986 جىلى تۋنيستەگى از-زايتۋنا ۋني­ۆەر­سيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە اراب ادە­بيەتى ينستيتۋتى مەن كەڭەس مادەنيەت ور­تا­لىعىنىڭ كىتاپحانالارىنان دا كورىپ ەدىم. حالقىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينال­عان بۇل شىعارماعا كورنەكتى جازۋشى ءا.نۇرپەيىسوۆ «مۇحتار اۋەزوۆ» اتتى تەرەڭ تەبىرەنىس پەن ىزگى ويعا تولى العىسوز جازىپتى.

ءتارجىماشى ءوز اۋدارماسىن اتالعان شىعارمانىڭ 1983 جىلى ماسكەۋدەگى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسى شىعارعان نۇسقاسى بويىنشا جاساعان. 6280 دانامەن شىققان شىعارما اۋدار­ماسىنىڭ كولەمى 41 باسپا تاباق. الەم جۇرتشىلىعى ءسۇيىپ وقيتىن كىتاپتى ارابشا سويلەتكەن يراك جازۋشىسى بۋر­ھان ءال-حاتىب ەكەن. كەيىن ماسكەۋگە ورالعان سوڭ ونىڭ «پروگرەسس» باسپاسىندا قىزمەت ەتكەنىن, كەيىن شۆەتسياعا قونىس اۋدارعانىن ءبىلدىم. ءسويتىپ ونى­مەن جولىعىپ, سۇحباتتاسۋدىڭ رەتى بىردەن كەلە قويمادى. تەك 1988 جىلدىڭ كوكتەم ايىندا عانا كسرو عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, اراب ءتىلى مەن ادەبيە­تىنىڭ مامانى, ارىپتەسىم بوريس چۋكوۆتىڭ كومەگى ارقاسىندا عانا تارجىماشىمەن تانىسۋدىڭ رەتى كەلدى.

بۋرھان ءوز شى­عار­ماشىلىعىنان گورى حالقىنىڭ قا­مى, ەل-جۇرتىنىڭ كوكەيكەستى, ءزارۋ ماسەلەسىن اشىنا ايتىپ, ادىلەتسىزدىككە جانى كۇيزەلە قارايتىن جان كورىندى. اۋەلى ءبىز پالەستينا حالقىنىڭ تاريحى, اراب ەلدەرىنىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى, كەڭەس شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ ءورىسى تۋرالى ءسوز ەتۋدەن ارىگە بارا المادىق.

بۋرھان «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىلەرى ارقىلى اتاعى ءمالىم ۆاۆيلونيا (بابىل) قالاسى ماڭىنداعى مۋساياب اتتى كىشكەنە قىستاقتا 1944 جىلى دۇنيەگە كەلىپتى. بالالىق شاعى الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرى – اسپالى باعى بار وسى بابىل قالاسىندا وتكەن. شاھاردىڭ باتىس جاعىن جاناي اعاتىن ەۆفرات وزەنى وڭىرىندە ەسەيگەن ول 1961 جىلى وتباسىمەن ەلدىڭ سولتۇستىگىنەن توقسان شاقىرىم جەردەگى اتاقتى باعداد قالاسىنا قو­نىس اۋدارادى. بۋرھان وسىنداعى ءال-مۋس­تانسيريا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەر-مەحانيكتەر دايارلايتىن فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. سەبەبى ول تۇستا يراكتىڭ وتار­شى­لار ەزگىسىنەن قۇتىلىپ, تەڭدىككە قولى جەتكەن كەزى بولاتىن. ەل ينجە­نەر, دارىگەر جانە دە باسقا تولىپ جات­قان جوعارى ءبىلىمدى ينتەلليگەنتسيا وكىل­دەرىنە مۇقتاج-تىن. سوندىقتان بۋر­ھان جوعارىدا اتالعان ماماندىقتى تاڭدايدى.

ۋنيۆەرسيتەتتى 1967 جىلى ويداعىداي بىتىرگەن ول اگرارلىق رەفورما مينيستر­لىگىنە ءوز ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسادى.

بۋرھان كوركەم شىعارما جازۋدى ءاڭ­گىمە جانرىنان باستاعان. تۇڭعىش تۋىن­دىلارىن تەك يراك گازەتتەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزگە دە اراب ەل­دە­رىنىڭ مەر­زىمدى باسىلىمدارىندا جاريالاپ وتىر­دى. سول جىلدارى ول ءوز كۇشىن اۋ­دارما جانرىندا دا سىناپ كوردى. اعىل­شىن تىلىنەن باتىسەۋروپالىق ءھام امەريكا­لىق كوپتەگەن جازۋشىلاردىڭ اڭگىمە, نوۆەللالارىن انا تىلىندە ءسوي­لەتتى. 

جاس جازۋشى 1967 جىلى بۇرىن جازعان اڭگىمەلەرىن توپتاپ «حاتاۋات يلا ءال ۋفك ءال-بايد» («الىس كوكجيەكتەرگە قادام») دەگەن اتپەن جەكە جيناق ەتىپ شىعاردى. ونداعى اڭگىمەلەرى الەۋمەتتىك وتكىر ماسەلەلەرگە ارنالعان-تىن. قا­لام­گەر پروبلەمالاردى كوتەرىپ قانا قويماي, ونى شەشۋدىڭ دە جولىن تابۋعا تىرىستى. جيناقتاعى تۋىندىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك رەاليستىك تەندەنتسيادا جازىلعاندىعىن ايتقان ءجون. 

بۋرھان «داباب في داحيرا» («شاڭقاي تۇستەگى تۇمان») اتتى العاشقى رومانىن 1968 جىلى جاريالاعان. سۋرەتكەردىڭ بۇل تۋىندىسىنا دا كىشى جانرلارداعى شىعارمالارى سياقتى ينتەلليگەنتسيا ءومىرىن ارقاۋ ەتەدى. وقيعا روماننىڭ ءۇش كەيىپكەرىنىڭ تىرشىلىگى, ومىرگە كوزقاراسى مەن ءىس-ارەكەتى, اينالاسىنداعىلارمەن قارىم-قاتىناسى ارقىلى ءوربيدى. رافد – سوتسياليست, ال انيس – جەكە باسى­نىڭ باقىتىن جوعارى قويىپ, ءوز جا­يىن, ءوز قامىن عانا كۇيتتەيتىن جان. ءۇشىن­شى كەيىپكەر – اڭگىمەشى. دەمو­كرا­­­تيا­لىق, الدىڭعى قاتارلى كوزقارا­سىنىڭ ارقاسىندا ول جوعارىدا اتالعان كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ءادىل باعا بەرىپ, وقۋشىسىن ءومىر مانىنە تەرەڭىرەك وي جىبەرۋگە شاقىرادى. سول تۇستارى يراك حالقىنىڭ ءومىرىن, تىرشىلىك-تىنىسىن, قو­عامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى شىن­­شىلدىقپەن سۋرەتتەي بىلگەنى ءۇشىن بۇل شىعارمانى وقۋشى قاۋىمى جىلى قابىلداعان.

بۋرھان 1969 جىلى كەڭەس وداعىنا بىلىكتىلىك ارتتىرۋعا جىبەرىلەدى. كەيىن ول ماكسيم گوركي اتىنداعى بۇكىل­دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى بىتىرگەننەن كەيىن بىرىڭعاي شى­عارماشىلىقپەن اينالىسادى. ماسكەۋدە كوپتەگەن اقىن, جازۋشى, ادەبيەت جانە مادەنيەت ءھام ونەر قايراتكەرلەرىمەن جاقىن تانىسقان ونىڭ كەڭەس ەلى تۋرالى دۇنيەتانىمى دا كەڭەيە تۇسەدى.

1973 جىلى بۋرھاننىڭ «شيققا في شاري ابي نۋاس» («ابي نۋاس كوشەسىندەگى پاتەر») اتتى ءۇشىنشى رومانى جارىق كوردى. جازۋشى وسى ەڭبەگى ارقىلى يراك حالقىنىڭ الپىسىنشى جىلدارداعى ءومىرىن سۋرەتتەيدى. اتالمىش شىعارمانى ادەبيەت سىنشىلارى اراب دۇنيەسىندەگى تۇڭعىش ساياسي رومان دەپ تانىدى. 

بەيرۋتتەگى «ۋايدات» باسپاسى 1980 جىلى بۋرھاننىڭ «ءال-دجيسر ءال-دجۋ­زادج» («شىنى كوپىرلەر») اتتى جاڭا رومانىن جاريالادى. بۇل شىعارمادا يراك حالقىنىڭ 1958 جىلعى رەۆوليۋ­تسيادان كەيىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگى قام­تىل­عان. سۋرەتكەردىڭ بۇل شىعارماسى دا رەۆوليۋتسيانىڭ العاشقى كەزەڭىن رەاليس­تىك سيپاتتا بايانداپ بەرگەن تۇڭعىش كور­كەم تۋىندى.

بۋرھان اسىرەسە سەكسەنىنشى جىلدارى وندىرە جازدى. ماسەلەن, ازىرگە تولىق جاريالانا قويماعان «ءال-فەيحا» («حوش ءيىستى») رومانىندا ەجەلگى شاھار بابىل­دىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن وزەك ەتسە, «ءال-لايال باعداديا» («باعداد ءتۇن­دەرى») اتتى رومانىن جاستىق شاق كۇندەرىنە ارنايدى. العاشقى شىعار­ماسىنىڭ ءبىر­نەشە تاراۋلارى «اس-ساكا­فا ءال-دجا­ديدا» («جاڭا مادەنيەت») جۋر­نا­لى­نىڭ 1986 جىلعى بىرنەشە سانىن­دا باسى­لىپ ۇلگەردى. ءابۋ-ءدابيدىڭ «ارۋاق» («قاعاز­دار») جۋرنالىندا دا تەك وسى جى­لى بۋرھاننىڭ «نۋدجۋم از-زۋحر» («تال­تۇس­تەگى جۇلدىزدار») اتتى رومان­نىڭ ءۇزىن­دىلەرى قاتار جاريالاندى.

1980-جىلداردان باستاپ بۋرھان شى­­­عارماشىلىعىندا تاعى ءبىر جاڭا كە­زەڭ باستالدى. ول ەندى اۋدارما ونەرىمەن تى­عىز اينالىسا باستايدى. ءماس­كەۋدەگى «پروگرەسس», «رادۋگا» باسپالارى­مەن كەلىسە وتىرىپ قالام­گەر كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ ون ءۇش كىتابىن اۋدارىپتى. ونىڭ ىشىندە ك.فەديننىڭ «العاشقى قۋانىشتار», يۋ.بوندارەۆتىڭ «جاعالاۋ», س.ءاينيدىڭ «وسىمقور», «بۇحارا», سونداي-اق «ورىس جازۋشىلارىنىڭ ەرتەگىلەرى» ءھام «تاجىك جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرى» جيناعىن اراب تىلىندە سويلەتكەن. 

بۋرھان قازاق ادەبيەتىنىڭ دە دوسى. ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» روما­نى­مەن اراب وقۋشىلارىن تۇڭعىش رەت تا­نىس­تىرادى. بۋرھان اۋدارعان «اباي جو­لى» «رادۋگا» باسپاسىنىڭ تاش­كەنتتەگى ءبو­لىمشەسىندە 1984 جىلى باسىلىپ شىق­تى.

بۋرھان «اباي» رومانىن اراب تىلىندە سويلەتۋدىڭ وڭايعا سوقپاعانىن ايتادى. بۇل رەتتە وعان ونىڭ اۋدارما ونەرىندەگى مول تاجىريبەسى كومەكتەسكەن. ونىڭ ۇستىنە ءوزى دە وسىعان دەيىن قارىمدى قالامگەر رەتىندە قالىپتاسقان-دى. جازۋشى ءبىز­بەن اڭگىمەلەسكەندە XIX عاسىرداعى قازاق حالقى ءومىرىنىڭ تۇزدىك باداۋيلەر تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, سەنىم-نانىمىنا ەتەنە جاقىندىعى بايقالاتىندىعىن ەسكە الدى. سونداي-اق ول اۋەزوۆتىڭ قا­زاق جۇرتىنىڭ ءومىرىن رەاليستىك شە­بەر سۋرەتتەگەنىن, سوندىقتان دا اراب وقۋشىلارىنىڭ «اباي» رومانىن ەرەكشە قىزىعا وقىپ, قۋانا قارسى العاندىعىنا توقتالدى.

– «اباي» رومانى ارقىلى, – دەيدى ءتار­جىماشى, – قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرى ادەت-عۇرپى, سەنىم-نانىمىمەن تانىسىپ, جاڭا الەم, جاڭا دۇنيەمەن قاۋىشقانداي اسەردە بولاسىڭ. «اباي» رومانى زاڭعار بيىككە سامعاعان, ادام جانىن سۋسىنداتاتىن شوقتىقتى شىعار­ما. ونى وقۋ ارقىلى رۋحاني وي-دۇنيەڭ كەڭەيىپ, دۇنيەتانىمىڭ مولايا تۇسكەنىن سەزەسىڭ. ءسويتىپ م.اۋەزوۆ «اباي» رومانى ارقىلى قازاق حالقىن الەم مادەنيەتىنىڭ اسقار شىڭىنا جە­تەلەيدى.

«اباي» رومانىن اۋدارۋ ۇستىندە بۋر­ھان كەزىندە وسى شىعارمانىڭ كومپو­زيتسياسى تۋرالى جەكە ماقالا دا جاز­عان ەكەن. ءتارجىماشىنى اسا قىزىق­تىرعان جايتتاردىڭ ءبىرى اۋەزوۆتىڭ وبراز سومداۋ ءتاسىلى. 

قازاق ادەبيەتىنىڭ دوسى بۋرھان ءال-حاتىب – ازاماتتىق پوزيتسياسى ايقىن, رۋحى بەرىك, سۋرەتكەرلىك پاراساتى تەرەڭ قالامگەر. ونىڭ كەيىپكەرلەرى ۇلى ماق­سات, اسىل مۇراتتار ءۇشىن كۇرەسەتىن, ارە­كە­تى كەسەك جايساڭ جاندار. ول – شىعار­ماشىلىعى سان سالالى, ءوسۋ ۇستىندەگى كۇر­دەلى جازۋ­شى. بۋرھاننىڭ اتالىپ وتكەن, ءاربىر رومان, بايانداۋلارى جەكە-جەكە تالداپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا ءبىز قازاق ادەبيەتىندە بۋرھان تۋرالى جا­زىلىپ وتىرعان ماقالامىز ونىڭ تەك قانا شىعارماشىلىق ءومىربايانى مەن كەيبىر شىعارمالارىنا, تارجىماشىلىق قىرىنا عانا توقتالدىق. حالقىمىز «دوس­تىققا دوستىق – قارىز ءىس» دەمەي مە, ەندە­شە ءبىز دە وسى ماقالامىز ارقىلى دوس الدىنداعى قارىزىمىزدى از دا بولسا وتەسەك دەپ ەدىك.

2. گيلي ابد ار-راحمان

ماسكەۋدە «موسكوۆسكيە نوۆوستي» اتتى گازەت ەۋروپانىڭ بىرنەشە تىلدەرىندە (اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس) جانە اراب تىلىندە دە «انبا مۋسكۋ» دەگەن اتپەن شىعىپ تۇردى. سونىڭ اراب تىلىندەگى نۇسقاسىن ۇنەمى وقىپ تۇراتىنبىز. وندا نەگىزىنەن «موسكوۆسكيە نوۆوستيدە» جا­ريا­لانعان دۇنيەلەر اراب تىلىنە اۋ­دارىلىپ بەرىلەتىن. اۋدارما بولعاندىقتان ءتىلى جەڭىل ەدى. سول گازەتتە مەن وقىعان ءماس­كەۋدەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ «ازيا حالىقتارى ادەبيەتى بولىمىندە» مۋزاف­فار الا ءال-ابد ءال-ۋاحيد اتتى جىگىت وقى­دى جانە ول «انبا مۋسكۋدە» قىزمەت ەتتى. ۇمىتپاسام ول ماسكەۋدەگى گيتيس-ءتى بىتىرگەن-ءتىن. اسپيرانتۋرادا يراك تەاتر­لارى مەن اراب دراماتۋرگياسىن زەرت­تەۋمەن اينالىستى. سول ارىپتەسىم بىردە جانۇيا جاعدايىمەن ەلىنە, باعدادقا باراتىن بولدى دا «انبا مۋسكۋدەگى» قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارا تۇرۋدى ماعان تاپسىردى. رەداكتسيا باسشىلىعىمەن دە كەلىسىپ قويعان ەكەن. ول مەنى قىزىقتىرىپ: رەداكتسيادا قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى ابايدىڭ ولەڭدەرىن اراب تىلىنە اۋدارعان, ءتۇبى سۋداندىق گيلي ابد ار-راحمان دەگەن اقىن قىزمەت ەتەدى. ودان ونىڭ ابايدى اۋدارۋ تاجىريبەسى تۋرالى سۇحبات الۋعا بولادى. وعان مەن ەسكەرتىپ قويامىن دەدى دە, بىرنەشە كۇننەن كەيىن باعدادقا ۇشىپ كەتتى. مەن دە گازەتتەگى قىزمەتكە كىرىسىپ كەتتىم.

كوپ ۇزاماي مۋزاففار باعدادتان ورالدى دا قىزمەتىن قايتا جالعاستىردى. «انبا مۋسكۋدە» از عانا ۋاقىت بولعان­دىقتان گيلي ابد ار-راحمانمەن بۋرھان ءال-حاتىب سياقتى ونىڭ اباي ولەڭدەرىن اۋدارۋ تاجىريبەسى تۋرالى شەشىلە سۇحباتتاسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. ايتسە دە ونىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى از دا بولسا قازاق وقۋشىلارىنا تانىستىرا كەتكەندى ءجون كوردىم.

گيلي اس-سايد ابد ار-راحمان (1934ج. تۋىل­عان) ورتا بويلى قارا تورى جىگىت ەكەن. ول 1973 جىلى ازيا جانە افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسياسىنا (الماتى), 1975 ج. الماتىدا وتكەن ءال-فا­را­بيدىڭ 1100 جىلدىق تويىنا قاتىس­قان. شەتەل اقىن-جازۋشىلارى شىعار­مالارىن اراب تىلىنە تارجىمالاۋمەن دە اينا­لىسادى. ول اۋدارعان ابايدىڭ تاڭدا­مالى ولەڭدەرى مەن داستاندارى 1974 جىلى ماسكەۋدىڭ «پروگرەسس» باسپاسىنان اراب تىلىندە جارىق كورگەن.

اۋدارماشى-اقىننىڭ قازاق حالقى­نىڭ مادەني-تاريحي ومىرىمەن جەتە تانىس­تىعى اراب وقىرماندارىنا اباي شى­عار­مالارىنىڭ ءتىلى جاتىق, ءمان-ماعى­ناسىنىڭ, وزىندىك كوركەمدىك-يدەيالىق دارە­جەسىنىڭ بۇزىلماي جەتۋىنە يگى ىقپا­لىن تيگىزگەن. بۇل جونىندە ەگيپەتتىڭ «ءال-گۋمھۋريا» («رەسپۋبليكا»), «ءال-ماسا», («كەش»), يراكتىڭ «تاريق اش-شاعب» («حالىق جولى») گازەتتەرى جىلى لەبىز بىلدىرگەن.

گيلي اس-سايد ابد ار-راحمان 1975 جى­لى ماسكەۋدەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا «ۆوزنيكنوۆەنيە ي رازۆيتيە سۋدانسكوي نوۆەللى» تاقىرىبىندا فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي ءدا­رە­جەسى ءۇشىن جازىلعان ديسسەرتاتسيا قور­عادى. عىلىمي جەتەكشىسى پروفەسسور ە.پ.چەلىشەۆ بولسا, ال وپپونەنتتەرى گ.ي.شارباتوۆ, ب.يا.شيفار ەدى.

ماسكەۋدە سۋداندىق ءبىراز اقىن-جازۋ­شىلار تۇراتىن. ولاردىڭ ىشىندە تادج سير ءال-حاسان اتتى اقىندى ءبىلۋشى ەدىم. ول گيليدىڭ اۋدارماسىن وقىپ شىققانىن ايتا كەلە, ءتارجىما جايلى جاقسى پىكىر ءبىلدىردى.

ماسكەۋدە تۇراتىن اراب قالامگەرلەرى­نىڭ بىرقاتارى ءوز ەلدەرىندەگى ساياسي باسشىلىقپەن كەلىسە الماي ەميگراتسياعا كەتكەن كورىنەدى. ولاردىڭ اراسىندا كەيىن حالىقارالىق لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعان ابد ار-راحمان ءال-حاميسي دە بار ەدى. گيلي دە سۋداننان ماسكەۋگە ەميگراتسياعا كەتكەن سونداي قالامگەر كورىندى. ول اۋدارعان اباي ولەڭدەرىنە تادج سير ءال-حاساننان باسقا اراب ەلدەرى وقۋشىلارىنىڭ پىكىرلەرى جايلى سول جىلدارى «اباي جانە اراب وقۋشىلارى» اتتى ماقالامدا ايتقانمىن.

2017 جىلى تۇركيانىڭ ىستانبۇلداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى حارتۋمدە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزەتىن بولدى. حارتۋم باتىسى ورتالىق افريكادان باستالاتىن اق ءنىل, شىعىسى ەپيوفيادان باستاۋ الاتىن كوگىلدىر ءنىلدىڭ حارتۋم تۇسىندا قوسىلىپ ءبىر ءنىل بولىپ اعاتىن ورتاسىندا. مۇندا بارۋعا قۇشتار بولعانىم – گيلي ەلىندە بولسا, ونىمەن تاعى ءبىر كەزدەسۋ ەدى.

كونفەرەنتسيا حارتۋمدەگى حالىقارا­لىق «افريكا» اتتى ۋنيۆەرسيتەتتە ءوتتى. وعان كوپ عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, ستۋدەنتتەر قاتىستى. سودان گيلي جاي­لى سۇرادىم. جازۋشىلار گيلي ابد ار-راحماننىڭ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­دارى ماسكەۋگە سۋداننىڭ اسكەري ءبيلى­گى­مەن كەلىسە الماي كەتكەنىن, ونىڭ تالانت­تى اقىن بولعانىن ايتا كەلە, قا­لام­گەردىڭ قايتىس بولىپ كەتكەنىن ايتتى. مارقۇمنىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن.

ءابساتتار دەربىسالى, ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,  ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور