وڭىرگە بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ كەرەك
بۇل رەتتە اكىمدىك, ۇكىمەت, بيزنەس ۇشتىگىنىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋى ماڭىزدى. ەل دامۋىن ەسەلەۋ جولىنداعى ناقتى قادامداردى ايتقان پرەزيدەنت اتىراۋداعى وزەكتى جايتتارعا دا نازار اۋداردى. ماسەلەن, وتكەن جىلى مۇناي-گاز سالاسىنداعى ەڭ ءىرى ءۇش جوبانىڭ ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسى 34 پايىز بولدى. بۇل كورسەتكىش ءبىرنەشە جىلدان بەرى العا جىلجىماي تۇر. نە سەبەپ؟ وتاندىق وندىرۋشىلەردى دامىتۋ ءۇشىن مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ الەۋەتىن قانشالىقتى پايدالانىپ وتىرمىز؟ وسى ماسەلەنى كولدەنەڭ تارتقان مەملەكەت باسشىسى: «ءبىز بارلىق كەلىسىمشارتتاردىڭ تۇراقتىلىعىن بەرىك ساقتاپ كەلەمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى. – سونىڭ وزىندە ءمۇمكىندىكتەر تولىققاندى يگەرىلمەيدى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ ءونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋىنا نە كەدەرگى؟ بۇل ماسەلەنى انىقتاپ, شەشىمىن بىرگە تابۋعا ءتيىسپىز. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن وتاندىق بيزنەستىڭ كۇتكەنى وسى».
مىسالى, قاشاعان جوباسى بويىنشا قازاقستاندىق كومپانيالار ءۇشىن تەڭ دارەجەدە قولجەتىمدى ەتۋگە قۇنى 20 ملن دوللاردان اساتىن ساتىپ الۋ جۇمىستارىنا عانا كەلىسىم بەرىلەدى.
«سويتە تۇرا, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ باسىم بولىگى وسى مەجەدەن ءتومەن دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋى وتاندىق بيزنەسكە پايدالى بولار ەدى. جەرگىلىكتى ءونىم ءوندىرۋشىلەرگە قولداۋ كەرەك. قازىر سالىق جانە بيۋدجەتتىك باسقا دا تولەمدەر بويىنشا تەك شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرگە جەڭىلدىك بار.
سونىڭ كەسىرىنەن ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر بايقاۋعا قاتىسۋعا ەش ارەكەت جاسامايدى, سەبەبى ودان ەش پايدا جوق ەكەنىن بىلەدى. ۇكىمەت وسى جاعدايدى وزگەرتۋى ءتيىس. بارلىق كومپانيالار اراسىندا ءادىل جانە ادال باسەكە بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ايقىن جۇيە جاساۋ كەرەك», دەپ ناقتىلادى مەملەكەت باسشىسى.ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى شوعىرلانعان اتىراۋدا بىلىكتىلىك دەڭگەيلەرى بىردەي جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىلارىن تەڭەستىرۋگە قاتىستى دا ماسەلە بار. «بىلىكتى مامانداردى الالاماي, لايىقتى جالاقىسىن تولەۋ كەرەك. بۇگىندە وتاندىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 70 پايىزى كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ بىلىمدەرىنە كوڭىلدەرى تولمايدى. ءوڭىردە مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن بىلىكتىلىگى جوعارى جەرگىلىكتى مامانداردى دايارلاۋدى قولعا الۋ قاجەت. ازاماتتارىمىز ساپالى ءبىلىم الىپ, جالاقىسى جوعارى جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جايىق ارناسىنان تارتىلىپ بارادى
ارينە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوساتىن ۇلەسىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ كولەڭكەلى تۇستارى دا جوق ەمەس. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن جاساۋدان ايىپپۇل تولەۋدى جەڭىل كورەتىندەرى راس. «اتىراۋ ەكولوگياسى تەك وبلىستىڭ ىشكى ماسەلەسى ەمەس, ونى شەشۋگە بارلىعىمىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋىمىز كەرەك. بۇل – مەنىڭ نەگىزگى قاعيدامنىڭ ءبىرى, – دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. – قارت كاسپي مەن اقجايىقتىڭ ايرىقشا الەۋەتىن ساقتاپ, ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ كاسپي تەڭىزىنە زالال كەلتىرۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋ كەرەك, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءبارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنۋى ءتيىس. كاسپيدەگى تەحنولوگيالىق قاۋىپسىزدىك الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەڭگەيدە بولۋى شارت».اتىراۋ ەكولوگياسى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, «ساسىقسايدى» ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىرنەشە جىل بويى قورشاعان ورتانى ءبۇلدىرىپ, ءوڭىردىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋالىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ كەلە جاتقان «ساسىقساي» كوپ ۇزاماي جابىلادى. مەملەكەت باسشىسى بۋلاندىرۋ الاڭىن تىكۇشاقپەن ارنايى ارالاپ, جاعدايمەن تانىستى. قازىر وبلىس ورتالىعىنىڭ سول جاعالاۋىندا كارىز سۋىن تازارتۋ كەشەنى سالىنىپ جاتىر. «بۇل – حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا قاتىستى ماسەلە», دەگەن مەملەكەت باسشىسى كەشەن قۇرىلىسىن ۋاقىتىندا جانە ساپالى اياقتاۋدى تاپسىردى.
اتىراۋ جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەسكەن پرەزيدەنت ءوڭىردىڭ سۋ قورىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى. «جايىقتىڭ سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ سالاسىندا رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا ءتۇسۋ قاجەت», دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءجىتى باقىلاۋىندا بولاتىنىن ايتتى. شىنى كەرەك, جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ سۋى تارتىلىپ بارادى. وزەندەردىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ, اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى سوندىقتان دا كەزەك كۇتتىرمەيدى.
اشىق پىكىرتالاس الاڭىنا اينالعان كەزدەسۋدە اتىراۋ قالالىق №5 ەمحانانىڭ دارىگەرى ايدانا ەرتىلەۋوۆا حالىق دەنساۋلىعىنا قورشاعان ورتا تازالىعى تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت تاراپىنان جەكەلەگەن كومپانيالارعا تالاپ كۇشەيتىلسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى.
بالىق شارۋاشىلىعى: كوميتەت قۇرىلا ما؟
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جايىق وزەنىندە جاپپاي بالىق قىرىلدى. بۇكىل ەلدى الاڭداتقان وقيعانىڭ سالدارىنان 118 تونناعا جۋىق سۋ مارجانىنىڭ ولەكسەسى عانا قالدى. بۇل, ءسوز جوق, وراسان شىعىن. «قازىر تەرگەۋ اياقتالدى. كىنالىلەر جازالارىن الادى», دەدى پرەزيدەنت.اتىراۋ – بۇرىننان بالىقپەن اتى شىققان ايماق. ءتىپتى الەمدەگى ءىرى بالىق شارۋاشىلىعى ورتالىعى رەتىندە بەلگىلى بولدى. قازىرگى احۋال قانداي؟ ءوڭىردىڭ بالىق ونەركاسىبىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋ كەرەكتىگىن ايتقان قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى براكونەرلىكتى كاسىپكە اينالدىرعاندارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كاسپي تەڭىزىندەگى بەكىرە بالىقتاردىڭ سانى جىل ساناپ ازايىپ بارادى. وسى جايتتى اشىق ايتقان پرەزيدەنت بالىق زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, ينۆەستورلار تارتۋدى تاپسىردى.
«امانگەلدى» جشس باسشىسىنىڭ كومەكشىسى سانات تىلەپبەرگەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى كۇندەلىكتى جۇمىستارىندا كەزدەسىپ ءجۇرگەن كەلەڭسىزدىكتەردى جاسىرمادى. قازىرگى تالاپ بويىنشا بالىقشىلار بالىقتى پايدالانعاندارى ءۇشىن الدىن الا تولەمدى تولىق تولەۋگە مىندەتتى. مىسالى, كورشىلەس رەسەيدە 10 پايىزىن عانا الدىن الا تولەيدى, قالعانىن جىل بويىنا تولەۋ قاراستىرىلعان. «ءبىز وسىنى قاتە دەپ ەسەپتەيمىز, – دەدى س.تىلەپبەرگەن. – اۋلانباعان بالىق – تۇسپەگەن كىرىس. وسى سالىقتى الىپ تاستاپ, باسقا سالالارداعىداي جۇمىستىڭ ناتيجەسى ارقىلى تولەسەك, الدەقايدا جاقسى بولار ەدى».
بالىق شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى دەربەس ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بولماۋى سالدارىنان بالىقشىلار ۇكىمەتتەن كومەك الا الماي وتىر. ايتالىق تەڭىزدەگى كەيبىر بالىق تۇرلەرىن اۋلاۋعا قۋاتتى كەمەلەر كەرەك, ال ونى ساتىپ الۋعا كووپەراتيۆتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى بولا بەرمەيدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا 200 مىڭنان استام ادام بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى ەكەن. اتىراۋلىق بالىقشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جانىنان بولەك كوميتەت قۇرىلسا دەگەن تىلەكتە.ساپاسىز جول – ەلگە سىن
ايماقتا 2000 شاقىرىمنان استام اۆتوكولىك جولى بار, بىراق سونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. «ناعىز ساپالى جول قانداي بولۋى كەرەك؟ ەڭ الدىمەن, سول جولدى پايدالاناتىن تۇرعىنداردى دىتتەگەن جەرىنە جىلدام جەتكىزەتىن قاۋىپسىز بولۋى ءتيىس. قازىر يندەر مەن ميالى اراسىنداعى 120 شاقىرىمدى ءجۇرىپ ءوتۋ ءۇشىن 5 ساعات كەرەك, ال جوندەۋدەن كەيىن بۇل ۋاقىت 3 ساعاتقا قىسقارادى», دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى بىلتىر وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا اتىراۋ – استراحان جولىن جوندەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. كۇرە جولدىڭ العاشقى 60 شاقىرىمىن جوندەۋگە 26 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جوندەۋ جۇمىسى اياقتالۋى ءتيىس. «قالعان 217 شاقىرىم جولدى جوندەۋ جۇمىسىن 2021 جىلدان كەشىكتىرمەي قولعا الۋدى تاپسىرامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جيىندا ءسوز العان يساتاي اۋداندىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جۇماجان قادىموۆ ابدەن قازانشۇڭقىرعا اينالىپ, ءجۇرۋ قيىنداپ كەتكەن اتىراۋ – استراحان جولىنىڭ قۇرىلىسى تەزىرەك قولعا الىنسا دەگەن تىلەگىن ايتتى.
وتكەن بەس جىل ىشىندە وبلىستا 3 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالىندى. باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسىندە وڭىردە ءبىراز ىلكىمدى ىستەر بار. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە 5700 وتباسى قونىس تويىن تويلادى. وسىنداي كورسەتكىشتەردى ايتقان مەملەكەت باسشىسى: «باسپانالى بولۋ – كەز كەلگەن ادامنىڭ تىلەگى. ءبىز بۇعان قاجەت جاعدايدىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. ءار ازامات جايلى دا زاماناۋي ۇيدە تۇرۋى ءتيىس», دەدى.جيىندا وڭىردەگى مەديتسينا سالاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ, جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ساياساتىن كۇشەيتۋ جايى دا كەڭىنەن قوزعالدى.
– ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان, ەلباسى باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان باعدارلامالاردىڭ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ جونىندە ءسىز بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ ناتيجەسىندە اتىراۋ وبلىسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وڭ دامۋ ديناميكاسى قالىپتاستى. قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى قوعامدىق-ساياسي احۋال تۇراقتى, – دەپ اتاپ ءوتتى وبلىس اكىمى نۇرلان نوعاەۆ.
ءماسليحات دەپۋتاتتارى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى, زيالى قاۋىم, ارداگەرلەر, كاسىپوداقتار مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردەن قۇرالعان ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن ەمەن-جارقىن جۇزدەسكەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «قويناۋى قارا التىنعا تولى اتىراۋ – ەل دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان وبلىس. ول, ەڭ الدىمەن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ارقاسى. اتىراۋ جۇرتى – ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, ءداستۇردى ساقتاپ وتىرعان ەل. ورتالارىڭىزعا ۇلكەن ريزاشىلىقپەن كەلىپ وتىرمىن», دەدى. مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ازاماتقا ەلەۋلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, العىس حاتتار تابىستادى. اتىراۋ