جۋىردا عانا باعدادتاعى اقش ەلشىلىگىنىڭ ماڭىندا جاساندى زىمىران جارىلدى. اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ ونى كىم اتقانىن ناقتى بىلمەسە دە بۇل يراننىڭ قۇراما شتاتتارعا كورسەتىپ وتىرعان قىرى دەپ باعالاپ, وزىنە ءتان ساياسي ريتوريكامەن: «ەگەر يران بىزبەن قاقتىعىسقىسى كەلسە ءوزىنىڭ رەسمي جويىلۋىنا قول جەتكىزەدى. سوندىقتان قۇراما شتاتتارعا ەندى ەشقاشان قاۋىپ كەلتىرمەسىن!» دەپ جازدى «تۆيتتەردە».
يراننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترى مۇحامماد دجاۆاد زاريف بۇعان بەرگەن جاۋابىندا ترامپقا «قورقىتىپ سويلەپ ەمەس, قارسىلاسقا قۇرمەتپەن قاراۋ» كەرەكتىگىن ايتتى. ال يراك قارۋلى كۇشتەرىنىڭ وكىلى گەنەرال-مايور ياحيا راسۋل ءوزىنىڭ سۇحباتىندا ەسكى «كاتيۋشادان» اتىلعان بۇل زىمىران باعدادتىڭ شىعىسىنداعى شيتتەر كوپ قونىستانعان اۋداننان ۇشىرىلعانىن جاريالادى. دەمەك, يراننىڭ بۇعان تىكەلەي قاتىسى جوق بولۋى دا مۇمكىن, ءبىراق اقش-تى يرانعا قارسى ارانداتۋشىلار «قاسقىردىڭ اۋىزى جەسە دە قان, جەمەسە دە قان» دەگەندەي وعان ءمان بەرىپ جاتقان جوق.
وتكەن سەيسەنبى كۇنى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو جانە ءاسكەري باسشىلار كونگرەسس ءمۇشەلەرىنىڭ الدىنا كەلىپ, دەپۋتاتتارعا يراننىڭ قاۋپى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. م.پومپەو يراندى پارسى شىعاناعىندا اراب مونارحتارىنىڭ تانكەرلەرىنە قارسى ديۆەرسيالىق شابۋىلدار جاسادى دەپ ايىپتادى. بۇل – يران قولدايتىن راديكال توپتاردىڭ ارەكەتى ەكەنىن اتاعان ول وسى ءۇشىن تەگەرانعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلۋى مۇمكىن دەدى. سونىمەن بىرگە ول يران قولدايتىن يەمەندىك ءتوڭكەرىسشىل-حۋسيتتەر تانكەرلەرگە شابۋىل جاسالعاننان كەيىن ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي قۇبىرلارىنا دا تيىسكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا وسى ايماقتىق كيكىلجىڭدەردىڭ ءبارىنىڭ سىرتىندا يران تۇرۋى مۇمكىن», دەي كەلىپ, ءوزىنىڭ ويىن ول: «ايماقتاعى اقش مۇددەلەرىنە ناقتى قاۋىپ تۋعىزاتىندىقتان يراندى بۇزىق ارەكەتتەن تەجەلۋگە شاقىرۋىمىز كەرەك», دەدى.
وسى وقيعادان ءبىرشاما بۇرىن يراننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى مادجيد تاحت-راۆانچي اقش-تىڭ ۇلتتىق راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا تەگەراننىڭ ايماقتا قاقتىعىس تۋدىرۋعا مۇددەلى ەمەس ەكەنىن اشىپ ايتقان. بىراق ونىڭ سۇحباتى ساۋد ارابياسىنىڭ ەكى تانكەرىنە شابۋىل جاسالعاننان كەيىن ايتىلعان سوڭ ەشكىم ءمان بەرمەدى. ال ساۋد ارابياسى اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەڭ جاقىن وداقتاسى جانە ساۋدا ءارىپتەسى ەكەنى بەلگىلى.
ساۋديا كورولى سالمان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋد 30 مامىردا مەككە قالاسىندا اراب ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ توتەنشە ءسامميتىن وتكىزدى. وندا ءباا تانكەرلەرى مەن ساۋديانىڭ مۇناي قۇبىرلارىنا جاسالعان شابۋىل تالقىلانعان. وسى ەكى ينتسيدەنتكە دە جاۋاپكەر دەپ ەر-رياد يران جانە ونىمەن بايلانىساتىن قۇرىلىمداردى اتاۋدا. ءوز تاراپىنان يران بۇل ارانداتۋشىلاردىڭ ءىسى ەكەنىن, ولاردىڭ ماقساتى ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى تولقىتۋ ەكەنىن جاريالادى.
اقش-تى يرانعا قارسى قاقتىعىسقا يتەرمەلەۋشىلەر اراسىندا سىرتقى كۇشتەر عانا ەمەس, ءوز ەلىنىڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا بار. تەگەراننىڭ ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي قۇبىرلارىنا شابۋىل جاساعانداردى قولداۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى كەڭەسشى دجون بولتوننىڭ مالىمدەمەسىنەن كەيىن رەسپۋبليكالىق پارتيادان سايلانعان سەناتور ليندسي گرەم: «سوڭعى اپتادا يراننىڭ وزگە ەلدەردىڭ مۇناي قۇبىرلارى مەن كەمەلەرىنە شابۋىل جاساپ, يراكتاعى اقش مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرىپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى» دەپ جاريالادى. ونىڭ ۇستىنە ول «تۆيتتەردە» «كىنالى اقش نەمەسە باسقا ەل ەمەس, ناق يراندىقتار. ەگەر ولاردىڭ امەريكالىق ازاماتتارعا جانە ەلدىڭ مۇددەسىنە قارسى ارەكەتتەرى جالعاساتىن بولسا ءبىز باتىل تۇردە سوعىس قارۋلارىمەن جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. وزىڭىزگە سەنىمدى بولىڭىز, پرەزيدەنت مىرزا!» دەپ جازدى. ءسويتىپ اشىقتان اشىق ترامپتى كيكىلجىڭگە يتەرمەلەگىسى كەلەتىنىن جاسىرمادى. مىنە, وسى ۇسىنىستان كەيىن ترامپ جوعارىدا ايتقان پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى.
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن يرانمەن جاسالعان كوپجاقتى كەلىسىمدى بۇزىپ, ونىڭ شارتتارىن ورىنداۋدان باس تارتۋعا دا ترامپتى يتەرمەلەگەن وسىنداي «جاناشىرلار» بولاتىن. بارلىق ماقسات ءيزرايلدىڭ ۇلكەن قارسىلاسى يراندى بۇقتىرۋ ەكەنىن الەمدىك ساراپشىلاردىڭ ءبارى دە تانىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ 15 شىلدەسىندە قاتارىندا اقش بولعان التى مەملەكەت ( ۇلىبريتانيا, قىتاي, رەسەي, فرانتسيا, گەرمانيا) تەگەرانعا جاسالعان سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋعا ايىرباس رەتىندە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە تەگەرانمەن قول قويعان. بىراق اقش وكىمەتىنىڭ باسىنا د.ترامپ كەلگەن 2016 جىلدان باستاپ وسى شارتتان شىعۋدى كوزدەگەن جاريالانىمدار قارشا بوراپ, ۇنەمى ونىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۋادەسىن ەسكە سالۋمەن بولدى. ويتكەنى يراننىڭ قارسىلاستارىن وعان جاڭا سانكتسيالار جاساپ, ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەۋ كوبىرەك قىزىقتىراتىن. ترامپ ب.وباما ەمەس, ول جاناما قىسىمدارعا دا ءتوتەپ بەرە الماي, اقىرى بىلتىرعى مامىر ايىندا شارتتان ءبىر جاقتى شىقتى. سونداعى ماقساتى نە ەكەنىن ءبىلدىرگەندە ول: «ءبىز يرانعا قارسى جوعارى دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق سانكتسيالار جاسايمىز» دەدى. قول قويۋعا قاتىسقان بارلىق ءارىپتەستەرى بۇل شەشىمگە وزدەرىنىڭ قارسىلىقتارىن ءبىلدىردى. بىراق سىرتقى كۇشتەردەن گورى ترامپقا ىشتەگى قارجىلىق قۋاتى دا, ساياسي ىقپالى دا مىقتى قولداۋشىلاردىڭ جاقتاعانى كوبىرەك اسەر ەتۋدە. ويتكەنى كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا از ۋاقىت قانا قالدى. ترامپ كەلەسى سايلاۋدا دا جەڭىپ, تاعى ءبىر مەرزىمگە پرەزيدەنت بولۋعا دامەلى ەكەنىن بىلدىرگەن بولاتىن.
وسى كەزدەن باستاپ ەكى ەلدىڭ اراسىندا قىرعيقاباق قاتىناس ورناعان. قاراشا ايىندا اقش يرانعا جاسايتىن سانكتسيالارىن ەنگىزدى. وزىمەن وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ بارىنە يران مۇنايىن ساتىپ الماۋ تالابىن قويدى. تەك سەگىز مەملەكەتكە عانا 180 كۇنگە جەڭىلدىك جاساپ, بيىلعى مامىر ايىنا دەيىن رۇقسات بەرگەن. يراننىڭ سەنىمدى قورعاۋشى كۇشى «يسلام توڭكەرىسىنىڭ كۇزەتشىلەرى كورپۋسىن» (يتكك) تەرروريستىك ۇيىم دەپ جاريالادى.
ءوز كەزەگىندە يران دا اتالعان شارتتىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتىپ, يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدارلاماسىن جالعاستىرماق ءۇشىن بايىتىلعان ۋراندى ءوندىرۋگە كوشەتىنىن مالىمدەدى. ال يتكك-ءنى جازعىرعانىنا جاۋاپ رەتىندە اقش اسكەري كۇشتەرىنىڭ تاياۋ شىعىس ايماعىنا جاۋاپتى ورتالىق قولباسشىلىعىن تەرروريستىك ۇيىم دەپ جاريالادى.
سونىمەن بىرگە پارسى شىعاناعىنا مۇناي تاسيتىن تانكەرلەردى وتكىزەتىن ورمۋز بۇعازىن جابۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. وسى بۇعاز ارقىلى كورشىلەس اراب ەلدەرىنىڭ ءبارى ەكسپورتقا شىعاراتىن مۇنايلارىن تاسىمالدايدى. ءتىپتى الەمدەگى ەكسپورتقا شىعاتىن شيكى مۇنايدىڭ 30 پايىزى وسى بۇعاز ارقىلى ءوتىپ, قىتاي, جاپونيا, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا جانە سينگاپۋرگە جەتەدى. بىراق الەمدىك ساراپشىلار اقش-قا وكپەلەيمىن دەپ يران باسقا ەلدەردى رەنجىتپەيتىن شىعار دەگەن بايلام جاساۋدا.
ەكى ەلدىڭ كيكىلجىڭىنىڭ كەسىرىنەن ايماقتاعى جاعداي وتە قيىن بولىپ وتىر. اقش شىعاناققا ءوزىنىڭ Abraham Lincoln اۆياتاسىعىشى مەن ۆ-52 تاكتيكالىق بومبالاۋشىلارىنىڭ ءبىر توبىن جانە ت.ب. جەتكىزدى. ارانداتۋشىلار تاراپىنان ءبىر شىرپى شىرت ەتسە, قىرعىن باستالىپ كەتۋى مۇمكىن سياقتى.
الايدا ارانداتۋشىلىق ازدىرماسا بارلىق تاراپتار دا مۇنداعى قاقتىعىستى قالامايتىنى انىق. ويتكەنى ونىڭ ۇشقىنى بارلىق ايماقتى قامتيتىنى ءسوزسىز.