بەيبىت قويشىباەۆ: ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكپەن ماقتاناتىن تاريح كەرەك

– ەلىمىزدىڭ باس گازەتى تامىرىن بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن شىعا باستاعان «ۇشقىن» گازەتىنەن الاتىنى بەلگىلى. وسى تۇستى ناقتىلاپ, تارقاتىپ ايتاتىن بولساق, 1918 جىلعى كوكتەمدە الاش وردا دەلەگاتسياسى ماسكەۋگە كەلىپ كەلىس­سوز جۇرگىزگەندە, ۇلت تۇتاستىعى ارقى­لى ەلدىككە جەتۋدى كوكسەگەن الاش اۆتونومياسىن كەڭەس وكىمەتى باسشىلارى العاشىندا مويىنداپ قالعانىمەن, ارتىن­شا-اق قوش كورمەگەن. قازاق ولكەسىن تاپتىق نەگىزدە اۆتونوميالاندىرۋعا دايىنداۋ ءۇشىن, اۋەلى ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنان قازاق ءبولىمىن اشقانى بەلگىلى. ودان, 1919 جىلعى شىلدەدە, ولكەنى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرىپ, كەڭەستىك اۆتونوميانى ازىرلەۋگە ءتيىس اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرعان. مىنە, وسى قازاسكەريرەۆكومنىڭ جۇمى­سىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, ۇلت ىستەرى جو­نىن­دەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ قازاق ءبولى­مى بوكەي ورداسىندا اشقان بولىمشە قىزمەتكەرلەرى رەۆكوم مۇشەلەرىمەن بىرگە ورىنبورعا كوشىپ كەلگەن. ورداداعىداي «سوعىس كوميسسارياتىنىڭ حابارلارى» ۇنپاراعىن شىعارۋ ماقساتىمەن باسپاحانا ماشيناسىن دا تاسىپ اكەلگەن-ءدى. بىراق ۇنپاراق شىعارماق بوپ جۇر­گەن تاميمدار سافيەۆكە سەيىتقالي مەڭ­دە­­شەۆ قازرەۆكومنىڭ ورگانى مارتە­بە­­سىندە جارىق كورىپ تۇرۋى ءتيىس جاڭا باسى­لىمنىڭ, ءوزى «ۇشقىن» دەپ ات قوي­عان گازەتتىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مىن­­دەتىن جۇكتەيدى. سافيەۆ رەداكتسيا القا­سىنىڭ توراعاسى رەتىندە ىسكە كىرى­سە­دى. وردادا «دۇرىستىق جولىن» بىرگە شىعارىسقان دوسى حالەل ەسەنباەۆ «ۇشقىن­نىڭ» العاشقى رەداكتورى بولادى. العاشقى القا مۇشەلەرى قاتارىندا بەر­نياز كۇلەەۆ, قايرەتدين بولعانباەۆ, احمەتسافا يۋسۋپوۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ, تاعى باسقالار بولىپ, گازەتتى قازاق ولكە­سى­نىڭ اۆتونوميالىق سيپاتىن جاريا ەتكەن قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ قۇرىل­تاي­شى سەزى بولعانعا دەيىن شىعارىپ تۇردى.

سماعۇل سادۋاقاسوۆ 1921 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا گازەتتىڭ رەداكتورى بولدى, كەيىن 1925–1926 جىلدارى «ەڭبەكشى قازاق» اتالعان كە­زىندە دە باسقاردى. سماعۇلدىڭ «وڭ­شىل-اۋىتقۋشى» رەتىندە ساياسي قۋ­عىن­­عا ۇشىراتىلعانى ءمالىم. گازەتتى تۇڭ­عىش شىعارۋشىلار قاتارىنداعى تاميم­دار­دىڭ ساياسي قىسپاق كورگەندىكتەن قارا­قال­پاقستانعا كەتكەنى, قايرەتدين مەن احمەتسافانىڭ «الاش ءىسى» بويىنشا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانى قۋدالاعان العاشقى رەپرەسسيا تولقىنىنا ىلىككەنى بەلگىلى. احمەتسافا – 1930 جىلى, قايرەتدين مەن ءماننان 1937 جىلى اتىلدى. گازەتتە 1921–1922 جىلدارى رەداكتور بولعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين, گازەت قىزمەتكەرى بولىپ جۇرگەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ وسى ءىس بويىنشا 1929 جىلى تۇتقىندالعان. جۇسىپبەك پەن ءابدىراحمان جانە احمەتسافا, دىنمۇحامەد تورتەۋى 1930 جىلى ماسكەۋدە جازانىڭ جوعارعى شاراسىنا كەسىلدى, مىرجاقىپ گۋلاگ-ءتىڭ كارەلياداعى سوسنوۆەتس پوسەلكەسىندە ورنا­لاسقان لاگەرىندە 1935 جىلى ومىر­دەن ءوتتى.

– «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى جاريالاعان مالىمەتتەردەن ەلىمىز دا­مۋى­نىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە گازەت قابىر­عاسىندا ەڭبەك ەتكەن ونداعان قالام­گەردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­را­عاندىعىنا كوز جەتكىزە تۇستىك...

– بۇل دەرەكتەردى ءارى قاراي تارقاتىپ ايتاتىن بولساق, 1919-1938 جىلدارى گازەت «ۇشقىن», «ەڭبەك تۋى», «ەڭ­بەكشىل قازاق», «ەڭبەكشى قازاق», «سو­تسيال­دى قازاقستان», «سوتسياليستىك قازاق­ستان» اتالعان شاقتاردا رەداكتور بولعان حالەل ەسەنباەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين, بەيىمبەت مايلين, ساكەن سەيفۋللين, مولداعالي جولدىباەۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, وراز جاندوسوۆ, وراز يساەۆ, عابباس توعجانوۆ, ايتمۇحامەد مۋسين, جانايدار سادۋاقاسوۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆ ۇلكەن تەررور قۇربانى بولدى, ولاردىڭ كوبى 1938 جىلى الما­تىدا اتىلدى. وسى باسشىلارمەن بىرگە رەداكتسيادا ءتۇرلى لاۋازىمدا شى­عارماشىلىق قىزمەت اتقارعان احمەت­سا­فا يۋسۋپوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, رەداكتوردىڭ ورىنبا­سا­رى راحىم سۇگىروۆ, ءبولىم مەڭ­گە­رۋ­شىسى حامزا ابدۋللين, ابدراحمان اي­سا­رين, مەنشىكتى ءتىلشىسى ءمۇتالىپ احمە­توۆ, ءىلياس احمەتوۆ, حاسەن وزدەن­باەۆ, قۇلمىرزا وتەپوۆ, عازيز يسما­عۇ­لوۆ, ءفوتو­تىلشى ماكس شوحور, گازەتكە اۆتور بول­عان مادەنيەت, عىلىم, ونەر قاي­رات­كەرلەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ءنازىر تورە­قۇلوۆ, دىنمۇحامەد ءادىلوۆ, قوڭىر­قو­جا قوجىقوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ سە­كىلدى ونداعان اياۋلى ازامات ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتتى.

1937 جىلدان «سوتسياليستىك قازاق­ستان­نىڭ» رەداكتورى بولعان جۇسىپبەك ارىستانوۆ 1938 جىلعى تامىزدا ۇستالدى, 16-17 جىل تۇرمە, ستاليندىك كونتسلاگەر ازابىن شەگىپ, ايتەۋىر امان ورالدى. گازەتكە 1919–1925 جىلداردا يدەيالىق باسشىلىق جاساعانداردان 1938 جىلى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ الماتىدا, ف.گولوششەكين سماعۇلعا جاپسىر­عا­نىن­داي «وڭشىلدىق» ايىپ تاققان, ولكە پار­تيا ۇيىمىنداعى «قوجانوۆشىلدىق» اتال­عان اعىمنىڭ باسىندا تۇردى دەپ كىنا­لاعان سۇلتانبەك قوجانوۆ ماسكەۋدە اتىلدى. جالپى, تەك ۇلكەن تەررور جىلدارى 120 مىڭداي ادامنىڭ جازىقسىز جازالانعانى, ونىڭ 25 مىڭى اتىلىپ كەتكەنى بۇگىندە كوپكە ءمالىم عوي. «حالىق جاۋى» اتانعان كوپتەگەن قايراتكەر-جۋرناليستەردىڭ ەسىمدەرى «ەگەمەن قازاق­ستان­نىڭ» شەجىرەسىندە بۇل كۇندەرى قۇرمەتپەن اتالادى.

ال «ەگەمەننىڭ» باستاپقى ورىن­بور­لىق كەزەڭىندە قاز تۇرۋىنا اتسالى­سىپ, كەيىن, 30-شى جىلدارى رەداك­تور­دىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ىستە­گەن راقىم سۇگىروۆ 1938 جىلى الما­تى­دا اتىلدى. راقىمنىڭ قىزى ساۋلە سۇگىروۆا-ايتمامبەتوۆا 1989 جىلدان قازاقستان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعا­مى­نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولىپ, توتاليتاريزم جىلدارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جۇزدەن استام ءجۋرنا­ليستىڭ ەسىمىن انىقتاۋعا, سوسىن ولاردىڭ ارۋاعىن ۇلىقتاپ, 2009 جىلى اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دا ەسكە الۋ كەشىن ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. جالپى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە رەس­پۋبليكا اۋماعىنداعى جۋرناليس­تەر ۇشىرادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق «لەنين تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتور­لارى شايدۋللا مولدابەكوۆ, سەيىلبەك ۇسەنوۆ, حاسەنباي ساحابين, جاۋاپتى حاتشىسى ابدوللا سادۋاقاسوۆ, ادەبي قىزمەتكەرى جاحيا ۋاقپاەۆ, وسى گازەتتى «بوستاندىق تۋى» اتالىپ تۇرعانىندا باسقارىپ, ودان جەتىسۋداعى ء«تىلشى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان سابىر ايتحوجين, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق «لەنينسكوە زناميا» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ماريا ۋتينا, قىزمەتكەرى الەكساندر مەنشيكوۆ, «پراۆدا يۋجنو­گو كازاحستانا» گازەتىنىڭ رەداكتورلارى پەتر گرەحنەۆ, گەننادي مۋنتيان, ورال وبلىس­تىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى احمەت مامەتوۆ سەكىلدى ونداعان ازاماتتىڭ تاعدىرى وققا بايلاندى.

– اشارشىلىق جىلدارىنداعى ناۋبەتپەن كۇرەسىپ, اش حالىققا قولداۋ بىلدىرۋدە ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ جان­كەش­تى ەڭبەگى تۋرالى از ايتىلعان جوق. ولار جوعارىدا اتالعان گازەتتەر بەتىندە سول كەزەڭدە حالىقتىڭ باسىنا تون­گەن ناۋبەت تۋرالى ماقالالار جاريا­لاي الدى ما؟

–1921–1923 جىلدارداعى اشار­شى­لىق­تا زيالىلار گازەتتەردە اشىققان ەلگە جاردەم كورسەتۋگە شاقىرىپ ۇندەۋلەر, كومەك بەرۋ بارىسى جايىندا ماقا­لا­لار جازىپ تۇردى. ماسەلەن, «اق جول» گازەتىندە 1921 جىلى حالەل دوس­مۇ­حا­مەدوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, جانشا دوسمۇحامەدوۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, يسا قاش­قىنباەۆ جانە تاعى ءبىراز زيالى ۇندەۋ جاريالاپ, اشىعىپ جاتقان ارقا­لىق باۋىرلارعا كومەكتەسۋگە شاقىر­دى. جانشا دوسمۇحامەدوۆ قاراقول جاعىنا ىسساپارمەن بارىپ, اشتىققا ۇشىراعاندارعا ناقتى كومەك جىبەرۋدى ۇيىمداستىردى. 1922 جىلى مىرجاقىپ دۋلا­توۆتىڭ «اق جولدا» «اشىققان ەلگە جاردەم قايتكەندە مول جينالادى؟», «اشتىق قىرعىنىنان قايتسەك قۇتىلامىز؟» دەگەن ماقالالارى شىقتى. سول جىلى «قازاق ءتىلى» گازەتىندە باسىل­عان ماقالاسىندا سەمەي گۋبەرنيا­سى قازاق قىزمەتكەرلەرىن ەلدەن اشار­شى­لىق جايلاعان ايماققا جاردەمگە مال جيناسۋعا شاقىردى. ءوزى سەمەي وڭىرىن­دە­گى بولىستاردى ارالادى, سوندا ونىسىن ۇناتپاي, ساياسي باسقارما تۇتقىنعا الدى. كەيىن تورعايعا كومەككە مال ايداپ اپارعاندار ۇستىنەن ۇلكەن سوت بول­عا­نى دا ءمالىم. اشارشىلىقتى بولشەۆيزمنىڭ كوشپەندىلەرگە جاساعان گەنوتسيدى دەپ ساناۋعا ابدەن بولادى. «حح عاسىردىڭ قىزىل توپالاڭى» بيلىككە كەلگەن بەتتە جەرگىلىكتى حالىقتار مۇددەسىن كوزگە ىلگەن جوق. ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقى­عى­نىڭ وزىنە كۇدىكپەن قارادى. سول كەزگى ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, ناقتى كۋالىك قالدىرعان تۇرار رىس­قۇلوۆتان بىلەمىز: الەمدىك رەۆوليۋتسيا ءورتىن ورشىتە ءتۇسۋدى ماقسات ەتكەن «لەنيندىك گۆارديانىڭ» الدىڭعى ساپىنداعىلار كوشپەندى قازاقتاردى ماركستىك كوزقاراس تۇرعىسىنان ءبارىبىر قۇرىپ بىتۋگە ءتيىس, ەكونوميكالىق جاعى­نان ءالجۋاز توپ دەپ ەسەپتەدى, سوندىقتان ولار­دى اشتان قۇتقارامىن دەپ شىعىن­دان­عاننان, بار قارجىنى ازامات سوعىسى مايداندارىنداعى الەمدىك رەۆوليۋتسيا جاساۋعا ءتيىس قىزىلاسكەرلەردى قول­داۋ­عا جۇمساۋ ماڭىزدى بولدى. ازىق-ت ۇلىك تاپ­­شى­لىعى سەزىلگەن 1917 جىلدىڭ جازىنان-اق تۇركىستاندى ءىس جۇزىندە باس­قا­را باستاعان جۇمىسشى-شارۋا-سولدات كوميتەتتەرى, سول وقيعالار اراسىندا جۇرگەن زاكي ءۋاليديدىڭ كۋالىك ەتۋىنشە, كوشپەندىلەرگە استىق بەرمەۋ جاعىندا بولدى. جىلقىسى قىزىلاسكەر پايداسىنا تارتىپ الىنعان كوشپەندى جۇرت ءىشىن اشارشىلىق جايلادى.

1917–1918 جىلدىڭ قىسىن تاشكەنتتە وتكىزگەن ماريا شوقاي ءوز ەستەلىگىندە قازاقتاردىڭ كوشە-كوشەدە اشتىقتان قالاي سۇلاپ ءتۇسىپ ءولىپ جاتقاندارىن, وزەگى تالعان جاندارعا ءبىر ءتۇيىر نان بەرۋگە شاراسىزدىقتان قينالعانىن جازعان. سوناۋ سۇراپىل جىلداردا رەس­مي دەرەكتەر بويىنشا 2 ميلليوننان استام ادام اشىقتى. قىرىلىپ قال­عاندار سانى جانتۇرشىگەرلىك ەدى. مۇس­تا­فا شوقاي ونى «بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتىنىڭ سالدارى» دەپ ءبىلىپ, قۇربان 1 ميلليون 114 مىڭ ادام دەگەن ناقتى تسيفر كورسەتتى. ال تۇركاتكومنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى وكىلەتتى وكىلى ۋ.شاكيروۆ 1919 جىلى ركفسر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا بەرگەن حاتىندا تۇركىستانداعى دالا حالىقتارىنىڭ 60 پايىزى اشتان ولگەنىن باياندادى. مۇندا رەۆوليۋتسيا قارساڭىندا 3 ميلليونداي قازاق تۇراتىن-دى. «پرولەتاريات ديكتاتۋراسى» كوشپەندىلەردىڭ تۇركرەسپۋبليكا اۋماعىنداعى تىرشىلىك كەڭىستىگىن بوساتۋى ارقاسىندا, سولاردىڭ سۇيەگى ۇستىندە ورنادى... ەكىنشى كەزەڭ مەيلىنشە سولاقايلىقپەن جۇرگىزىلگەن «اسكەري كوممۋنيزم» ساياساتى سالدارىنان قازاق رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا 1921–1923 جىلدارى ورىن الدى, حالىق تاعى دا جالپى سانىنىڭ تورتتەن ءبىرىن جوعالتتى. ۇلتتىق اپاتتىڭ ءۇشىنشى, ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭىنە اينالعان 1931–1933 جىلدارى ۇلكەن قازاقستانداعى (قازرەسپۋبليكاعا تۇركرەسپۋبليكاداعى قازاق جەر-سۋىمەن بىرىككەن احۋالداعى) حالىقتىڭ جارتىسى قىرىلدى, شاماسى جەتكەندەر – ءتىرى قالعانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى – بوسىپ باسقا ولكەلەرگە, شەتەلدەرگە ءوتىپ كەتتى, ءداستۇرلى شارۋاشىلىق مۇلدەم تۇرالادى, مال باسى ون-ون ەكى ەسەگە دەيىن ازايدى... وسى كەزەڭ جايىندا جاريالانعان جانتۇرشىگەرلىك ەستەلىكتەر, قۇجاتتار مول. ءالى جينالماعانى, ەل ىشىندە جاتقانى قانشاما... مونارحيا قۇلار قارساڭداعى التى ميلليوندىق قازاقتىڭ جالپى سانى توڭكەرىس تۋىن كوتەرگەن سوتسياليستىك فەدەراتسيا قۇرا­مىن­دا بوي تۇزەگەن اۆتونوميالىق رەسپۋب­ليكاسىنداعى قىلمىستى ساياسات سىلكىنىس­تەرىنە تولى ون التى جىلدا – ۇلت­تىق اپاتتىڭ اتالعان ءۇش كەزەڭىندە – ءۇش ەسەگە جۋىق كەمىدى. تىكەلەي شىعىن 4,5 ملن-داي, ىقتيمال تابيعي ءوسىمدى ەسەپكە العاندا – 10 ملن-داي جاننان ايى­رىلدىق. مۇنداي ۇلتتىق اپاتقا ۇشىراماعاندا, بۇگىندە قازاقتىڭ سانى كەمى 40-50 ميلليونعا بارىپ قالار ەدى...

– ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ اشتىقپەن كۇ­رە­سىنە قاراماستان, جوعارىعا جا­زىل­­عان «بەسەۋدىڭ», «التاۋدىڭ» حاتتا­رى ۇلتشىلدىقپەن بايلانىس­تىرىلىپ, اسىرا سىلتەۋلەر جالعاسىن تابا بەردى. ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ بوسىپ كەتۋىنە ىقپال ەتتى...

– 1917-1918 جىلعى قىستا قالا ماڭىن­دا­عى اۋىلداردان سۇيرەتىلىپ جەتكەندەردى تاشكەنتتە سۇلتانبەك قوجانوۆ «بىرلىك تۋى» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ قوعامدىق اسحا­ناسىندا قورەكتەندىردى. سول 1918 جىلى ول جاڭاقورعان, سوزاق, تۇر­كىس­­تان ايماقتارىندا اشىققانداردى تا­ماق­تاندىراتىن ورىندار اشتى. جۇرت بەرتىنگە دەيىن «جىلان جىلى سۇل­تان­­بەكتىڭ شۇلەن كوجەسى ارقاسىندا امان قالدىق قوي» دەپ ءجۇردى. وسى كەزدە اۋليەاتا ۇيەزىندە 1918 جىلعى ساۋىر­دە اتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانعان تۇرار رىسقۇلوۆ تا اشار­شى­لىق­قا ۇشىراعان جۇرت ءۇشىن قوعامدىق تاماق­تاندىرۋ ورىندارىن اشۋدى ۇيىم­داس­تىردى. 1918 جىلعى قىركۇيەكتە ول تۇركرەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتىنە كەلگەن, سول كەزدە وعان نەگىزگى مىندەتىمەن قوسا ولكە­دەگى اشتىقپەن كۇرەس تە تاپسىرىلدى. بۇل جۇمىستى پارمەندى ەتۋ ءۇشىن, 1918 جىلعى قاراشادا قۇرامىندا ءتۇرلى كوميسسارياتتىڭ وكىلدەرى بار ەرەكشە ورتالىق كوميسسيا قۇرىلدى دا, ونىڭ توراعاسى بولىپ رىسقۇلوۆ تاعايىندالدى. اۋقىمدى جۇمىس جۇر­گىزىلدى. بۇل ۇلتتىق اپاتتىڭ ءبى­رىنشى كەزەڭى ەدى, 1921–1923 جىل­دارداعى ەكىنشى كەزەڭدە تۇركرەسپۋبليكاداعى زيالىلار ۇندەۋ جاريالاپ, قازرەسپۋبليكادا اشىعىپ جاتقاندارعا كومەك ۇيىمداستىردى. مۇنداي ارەكەت قازرەسپۋبليكانىڭ وزىندە دە جاسالدى. 1931–1933 جىلدارداعى, حالىقتىڭ سول كەزگى سانىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن الىپ كەتكەن ەڭ قاسىرەتتى, قازاقتى ۇلت رەتىندە جويىلۋ قاۋپىنە تىرەپ قويعان ءۇشىنشى كەزەڭدى الساق, اشارشىلىق بەلگىلەرى جايىنداعى سۋىق حابارلار ولكەلىك كوميتەتكە 30-شى جىلداردىڭ باسىندا-اق تۇسە باستاعان. بىراق گولوششەكين مەن ونىڭ ۇزەڭگىلەستەرى وزدەرىن وزدەرى «مۇنىڭ ءبارى الاشورداشىلار مەن بايلاردىڭ زيانكەستىك استىرتىن ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى» دەگەن جاساندى سىلتاۋمەن الدادى. 1932 جىلعى 4 شىلدەدە گولوششەكيننىڭ اتىنا بۇگىندە كوپكە ايگىلى (جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ, قازمەمباسپا مەڭگەرۋشىسى مانسۇر عاتاۋلين, كومۆۋز پرورەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇتاش داۋلەتعاليەۆ, پرورەكتورى ەمبەرگەن التىنبەكوۆ, گوسپلاننىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى قادىر قۋانىشەۆ قول قويعان) «بەسەۋدىڭ حاتى» بەرىلدى. حاتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قۇلدىراۋ دەرەكتەرى كەلتىرىلدى (1930 جىلعى 40 ميلليون باس مالدان 1932 جىلى 5 ميلليون عانا قالعان). قازاقتار اراسىندا اشتان ءولۋدىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنى جانە وسىنشا مۇشكىل حالگە «سولشىلدىق» اسىرا سىلتەۋلەر مەن قازولكەكومنىڭ قاتە ساياساتى جەتكىزگەنى ايتىلدى. الايدا, «بەسەۋدىڭ حاتى» ۇلتشىلدىقتىڭ ناقتى كورىنىسى رەتىندە باعالاندى. حاتتىڭ جازىلۋىنا حالكومكەڭەس توراعاسى وراز يساەۆ تۇرتكى بولدى. ول سوعان دەيىن قازاقستانداعى اشىققان حالىققا كومەك كورسەتۋ جايىندا 1932 جىلعى 11 مامىردا رەسپۋبليكانىڭ قارجى حالكومى م.ورىنباەۆپەن بىرگە ي.ستالين مەن كسرو حكك توراعاسى ۆ. مولوتوۆقا حات جازعان بولاتىن. «بەسەۋدىڭ حاتى» تەرىس باعالانعاننان كەيىن, 1932 جىلدىڭ تامىز ايىندا, وراز يساەۆ ستالينگە ەكىنشى رەت حات جازدى. بۇل حاتىندا وراز ولكەدەگى اسىرا سىلتەۋلەردى اشىق بايان ەتتى, سەبەپ-سالدارلارىن تالدادى, قيىندىقتان شىعاراتىن شارالار رەتىندەگى ۇسىنىستارىن تۇجىرىمدادى. 1933 جىلعى 24 اقپاندا وك باس حاتشىسى ستالين مەن قازاق ولكەكومىنىڭ جاڭا ءبىرىن­شى حاتشىسى ل.ميرزوياننىڭ اتىنا «التاۋدىڭ حاتى» (قول قويعاندار: قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنىڭ تىڭ­داۋ­شىلارى عاتاۋللا يسقاقوۆ, ءىلياس قابىلوۆ, جۇسىپبەك ارىستانوۆ, بىر­مۇ­حامەد ايباسوۆ, قازولكەكوم مۇشەسى عابباس توعجانوۆ, ستۋدەنت ورازالى جاندوسوۆ) جىبەرىلدى. وندا 300 مىڭنان استام قازاق قوجالىعىنىڭ ءسىبىر جانە ورتا ازيا تەمىر جول ستانسالارىنا, قا­لا­­لارىنا, ورتالىقتاعى قالالارعا, كور­شى رەسپۋبليكالاردىڭ وبلىستارىنا بوسىپ كەتكەنى, كوبىنىڭ قايىرشىلىق حال كەشىپ جاتقانى ايتىلدى. شۇعىل كومەك كور­سەتىلمەسە, كوكتەمگە قاراي ولاردىڭ ارا­سىنداعى ءولىم-ءجىتىم تىم كوبەيىپ كە­تە­­­تىنى حابارلاندى. قازاقستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى اشارشىلىق زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان كەشەندى جوس­پاردى جۇ­زەگە اسىرۋعا كىرىستى. 1933 جىلعى 9 ناۋ­رىزدا تۇرار رىسقۇلوۆ وك باس حات­­شىسى ستالينگە (كوشىرمەسىن وك اۋىل­­شارۋاشىلىق ءبولىمى مەن كسرو حال­كومكەڭەسىنە) قازاقستانداعى اشار­شى­لىق زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى بايان­حا­­تىن جولدادى. مۇنىڭ كوشىرمەسىن 11 ناۋرىزدا جونەلتپە جازباسىنا تىر­كەپ, الماتىعا, ميرزويانعا جىبەردى. ول ونداعى پايىمداردى قازاق پارتيا ۇيى­مى­نىڭ جاڭا باسشىسى جۇمىس بارىسىندا ەسكەرەر دەپ ءۇمىت ءبىلدىردى. جول بەرىل­گەن ۇلتتىق اپات كەزىندەگى قازاق قاي­رات­كەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى وسىنداي بول­دى...

– ءسىز سۇحباتتارىڭىزدا تاريحپەن تاربيەلەۋ ماسەلەسىن ءجيى كوتەرىپ جۇ­رە­­­­سىز. بۇل باعىتتا ناقتى قانداي ۇسى­­­­نىس­تارىڭىزبەن بولىسكەن بولار ەدى­­­­ڭىز؟

– شىندىعىندا دا مەن ادامداردى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋدىڭ وتانشىلدىق سەزىمدى بەكەم قالىپتاستىراتىنىنا, بارشا جۇرتتى قازاق مۇددەسى جولىنا توپتاس­تىرىپ, ەل بىرلىگىن ارتتىرا تۇسەتىنىنە قالتقىسىز سەنەمىن. قازاقستاندا تۇ­را­تىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحىنان مۇلدە بەيحابار دەۋگە بولادى, ەگەر ولار وتكەن عاسىردا سولاقاي ساياسات سالدارىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق اپاتقا دۋشار بولعانىن تۇسىنسە, بار سالادا قازاققا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ ورنا­ۋىنا كومەكتەسكەن بولار ەدى. جال­پى, تاريحپەن تاربيەلەۋ مەكتەپتە, وقۋ باع­دارلامالارىندا جەتكىلىكتى دارە­جەدە ەسكەرىلۋى كەرەك. ازىرگە تىلگە تيەك بول­عان قارالى كەزەڭدەردىڭ دە, ءتىپ­تى مەم­لەكەت­تىلىگىمىزدىڭ دە تاريحى ويداعىداي وقىتىلمايدى. شىن­ىن ايتقاندا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق مەملەكەتىنىڭ دۇرىس جازىل­­عان تاريحى جوق, ونىڭ سەبەبى تاريح ينستيتۋتتارىنىڭ تەك بيلىك قار­­جىلان­­دىرعان باعدارلامالارمەن جۇ­مىس ىستەيتىندىگىندە عوي دەيمىن. ال بىزگە قازاقتىڭ بايىرعى ۇلت ەكەنىن, ۇلت­تىق مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ عاسىرلار تەرە­ڭى­نە كەتە­تىنىن كورسەتەتىن شىنشىل تاريح كەرەك. قازاق مەملەكەتىنىڭ بارشا جۇر­تى­مىز ماقتان ەتە الاتىن تاريحىن جازۋ قاجەت. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە وكىمەتىمىز ىنتالىلىق تانىتسا قۇبا-قۇپ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

 الماتى