ارينە سەزدىڭ بولۋىنا جول سالعان ەرەكشە وقيعالار بولىپ جاتتى. الدىمەن وكىمەت باسىنا 1985 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ميحايل گورباچەۆتىڭ كەلگەندىگى سەبەپ بولدى. «قايتا قۇرۋ», «جاريالىلىق» دەگەن سياقتى ۇراندار كوتەرىپ, ليبەرالدىق رەفورمالار جاساۋعا تىرىسقان ونىڭ ىستەرىن حالىق شۋ دەگەننەن حان كوتەرىپ اكەتتى.
الايدا, اشىقتىق, جاريالىلىقتىڭ ديىرمەنى دۇڭكىلدەتىپ اينالىپ كەتكەندە گورباچەۆتىڭ بيلىگى حالىقتى بۇرىنعىداي تۇقىرتىپ ۇستاي الماي قالدى. الەمدىك ساياساتتىڭ سۇڭعىلالارى دا دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ, ونىڭ قولتىعىنان دىم بۇركىپ, ارتقا شەگىنەتىن جەر قالدىرمادى. «ءوزىڭنەن زور شىقسا, ەكى كوزىڭ سوندا شىعادى» دەگەندەي, ەلدە گورباچەۆتى ون وراپ العانداي شەشەندەر, العىر ايتقىشتار شىعىپ, ونى سوزبەن توقىراتىپ تاستايتىندار مىڭداپ تابىلدى. بيلىككە قارسى ءسوز ايتۋعا بولاتىنىن, شىرقىراعان شىندىقتى جايىپ سالۋعا رۇقسات ەتىلگەنىن كورگەن اقىلمان ادامدار, عالىمدار مەن جۋرناليستەر, ايتقىشتار مەن شەشەندەر قوعامنىڭ ءىرىپ-شىرىگەن بىتەۋ جاراسىن اقتارىپ, بارلىق باق-تاردا سايراپ بەردى. وسىمەن بىرگە بارلىق وڭىرلەردە ۇلتتىق سانا دا ورلەي باستادى. بىراق بيلىككە قارسى ايتىلعان بۇل كەزدەگى سىندار ءالى دە بيلەۋشى پارتياعا سەنگەن, وعان دەگەن وكپەسى بالانىڭ اكەگە ايتقان نازىنداي جۇمساق ەدى. وكىنىشتىڭ ءبارىن وتكەنگە جابۋدى ستراتەگيالىق ماقساتى ەتىپ العان بيلىك ستاليندىك-حرۋششەۆتىك كەزەڭنىڭ سوراقىلىقتارىن جاريالاپ, بارىنە سولار كىنالى دەگەندى ۇقتىرىپ, حالىق نازارىن سول جاققا بۇرا بەردى. حالىق مۇنى دا قولداپ, بيلىككە دەگەن سەنىمى ارتا تۇسكەن. بىراق ۇلكەن بيلىكتىڭ ۇستارانىڭ جۇزىندەي قىلپىلداپ تۇراتىنىن سەزىنە الماعان گورباچەۆ ساقتىق شارالارىن ۇمىتىپ, شالىس قادامدار جاساي باستادى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك – 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى ەتىپ, ورىس حالقىنىڭ وكىلىن تاعايىنداۋ بولدى. ونىڭ نەگە سوقتىرعانىن ءبارىمىز بىلەمىز.
الايدا, گورباچەۆتىڭ وكىمەتى بۇل وقيعادان ساباق العان جوق. ۇلتتىق دۇمپۋلەردىڭ الدىن الۋدىڭ ورنىنا سوڭىنان ءجۇرىپ, ولاردى ۋشىقتىرا ءتۇستى. 1987 جىلى باستالعان ازەربايجان مەن ارميان حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى قاراباققا تالاسقان قىرعىنعا جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەگەندىكتەن ول ۇزاق جىلدارعا سوزىلىپ, بىرنەشە مىڭداعان ادامداردىڭ قاسىرەتىنە سوقتىردى. 1989 جىلدىڭ ءساۋىرىندەگى تبيليسي وقيعاسى ءدال ءى سەزدىڭ قارساڭىندا بولدى. گرۋزيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنداعى ابحازدىقتار ءوز الدىنا تۋ تىگۋگە ۇمتىلعانى, ونى ورتالىق بيلىكتىڭ ءىشىنارا قولداعانى گرۋزيندەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, مىڭداعان جان تبيليسي كوشەسىنە ميتينگكە شىقتى. وسى ميتينگتى كۇشپەن تاراتۋدا اسكەر قولدانىلىپ, ءبىرنەشە ادام قازا بولعان...
سەزگە دەپۋتاتتار سايلاۋ 1989 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا بەلگىلەندى. ءبىر دەپۋتاتتىق ورىنعا بىرنەشە بالامالى كانديدات ۇسىنىلدى. مۇنداي وقيعا بۇرىن كسرو-دا بولىپ كورمەگەن. دەموكراتياعا ەجەلدەن بەيىل بولعان بالتىق رەسپۋبليكالارى مەن ورتالىق قالالاردا كومپارتيانىڭ كانديداتتارى وتپەي, بەلسەندى ازاماتتىق پوزيتسياسى بار كىلەڭ ءبىلىمدى دە بىلىكتى, ىعاي مەن سىعاي ادامدار دەپۋتاتتىققا ءوتتى.
سەزدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ءاربىر رەسپۋبليكانىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ جوعالتقانىن داۋلاي باستادى. الدىمەن بالتىق بويىنىڭ دەپۋتاتتارى «مولوتوۆ پەن ريببەنتروپتىڭ قۇپيا پاكتىسىن» زاڭسىزدىق دەپ مويىنداتۋعا تىرىستى. بۇل – بەيبىت جاتقان ءۇش رەسپۋبليكانى كسرو-نىڭ باسىپ الۋىنا كەڭەس وداعى مەن گەرمانيانىڭ ءوزارا قۇپيا كەلىسكەن قۇجاتى ەدى. شىركىن, سول كەزدەگى بالتىق دەپۋتاتتاردىڭ بىلىمدىلىگى-اي, ەشكىمگە ەسە بەرمەي اقىرى, وسى قۇجاتتى زاڭسىز دەپ تانىعان سەزدىڭ شەشىمىن شىعارتقان ەدى. ك.پرۋنسكەنە, ۆ.لاندسبەرگيس دەگەن دەپۋتاتتار كەيىننەن ليتۆانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى, پرەزيدەنتى بولىپ تا سايلاندى.گرۋزيالىق دەپۋتاتتار جانە ولاردى قولداعان لەنينگراد پەن ماسكەۋلىك دەموكراتتار تبيليسي وقيعاسىن ايىپتاپ ءسويلەگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەدى. سەزد وسى وقيعانى تەكسەرۋ بويىنشا دەپۋتاتتىق كوميسسيا سايلاپ, ونىڭ تەڭ توراعالىعىنا ن.نازارباەۆ پەن لەنينگرادتىق ا.سوبچاكتى سايلادى. وزبەكستاندىقتار دا ءوز ەلىنىڭ مۇددەسى جولىندا ايانباي تىرەستى. ولار ءبۇكىل ەلگە «وزبەك ءىسى» دەپ جاريالانعان قىلمىستىق ءىستىڭ سوراقىلىقتارىن اشىپ تاستادى. ماسەلەن, ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان جانداردىڭ بارلىق ءمۇلىكتەرى تاركىلەنگەنىن, سونىڭ ىشىندە ايەلدەرىنىڭ التىن ءتىستەرى قىسقاشپەن سۋىرىلعانىن ايتقاندا كەيبىر دەپۋتات ايەلدەر كوزدەرىنە جاس العان ەدى... ال «وزبەك ءىسىن» جۇرگىزگەن باس پروكۋراتۋرانىڭ تەرگەۋشىلەرى گدليان مەن يۆانوۆ شىر-پىر بولىپ اقتالىپ باقتى.
باسقا رەسپۋبليكالاردان دا 2-3 ادامنان سۇڭعىلا شەشەندەر شىقتى. قازاقستاننان ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايرىقشا كوزگە ءتۇستى. بۇعان دەيىن تەك ەلدەگى ەڭ جاس پرەمەر بولعاندىعىمەن عانا اتى تانىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى سەزدە ءوزىنىڭ ناقتى كىم ەكەنىن كورسەتتى. قىرعىزستاننان شىڭعىس ايتماتوۆ پەن اسقار اقاەۆ قامشى سالدىرمادى. قالماقتاردان داۆيد كۋگۋلتينوۆ پەن ۆالەري وچيمچيروۆ دەگەن پولكوۆنيك ەشكىمگە دەس بەرمەگەن ەدى.
قازاق اتاۋلى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى قاشان ايتىلار ەكەن, جاستاردى جازالاعان جاۋىزدار جازاسىن تارتار ما ەكەن دەپ كۇندە توسىپ جۇردىك. اقىرى بۇل ماسەلەنى اقىن مۇحتار شاحانوۆ كوتەرىپ, ونى سول كەزدە دەموكرات دەپۋتاتتاردان قۇرالعان «ايماقارالىق دەپۋتاتتار توبىنىڭ» وكىلدەرى قولدادى. ونىڭ قاتارىنا ا.ساحاروۆ, ب.ەلتسين, يۋ.افاناسەۆ, گ.پوپوۆ جانە ت.ب ەنگەن ەدى. وسى توپتىڭ قولداۋىمەن سەزد جەلتوقسان وقيعاسىن زەرتتەۋ بويىنشا پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرۋدى قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە سىلتەدى. ارتىنان وسى كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ تەڭ ءتوراعالىعىنا م.شاحانوۆ پەن ق.مىرزاليەۆ سايلانىپ, جەلتوقساندىقتاردى اقتاۋ بويىنشا وتە كوپ جۇمىستار اتقاردى.سەزدە بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تالاي شەشەندەر, ءبىلىمى مەن بىلىگى تەرەڭ, ءارى باتىل, ءارى وتكىر ايتقىش ادامدار كوزگە ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اناتولي سوبچاك بولدى. «مەن ەلدەگى دەموكراتيانىڭ ارقاسىندا عانا دەپۋتات بولعان اداممىن, ايتپەسە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى رەتىندە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان توكاردىڭ كولەڭكەسى بولۋعا دا جاراماس ەدىم» دەپ جازدى ول ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.
سەزدىڭ جۇمىسى تىكەلەي ەفير ارقىلى بۇكىل ەلگە كورسەتىلىپ تۇردى. وسى سەزد كۇندەرى جۇرتتىڭ ودان كوز الماعاندىعى سونداي, ەڭبەك ونىمدىلىگى كۇرت تومەندەپ كەتكەن. ءتىپتى قىلمىس تا ازايىپ, جول اپاتى وقيعالارى دا سيرەك بولعان ەكەن.
سەزگە 2250 دەپۋتات سايلانعان. ولار 1988 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى زاڭعا سايكەس «حالىق دەپۋتاتتارى» دەپ اتالدى. سەزد كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋگە جانە ەلدەگى بارلىق ەڭ بيىك لاۋازىم يەلەرىن بەكىتۋگە قۇقىلى بولدى. وسى سەزدە سايلانعان جوعارعى كەڭەس قازاقستانعا قاندى قاساپ اكەلگەن ءبىرىنشى حاتشى گ.كولبيندى كسرو حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە سايلاپ, بىزدەن الىپ كەتتى.
بۇعان دەيىن كسرو-نىڭ ەڭ جوعارعى بيلىگى كومپارتيانىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ قولىندا بولدى. وعان نەگىز بولعان كومپارتيانى «كەڭەس قوعامىن باسقارۋشى جانە باعىتتاۋشى كۇش, ساياسي جۇيەنىڭ يادروسى» دەپ كورسەتكەن كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابى بولاتىن. ءبىرىنشى سەزدە وسى باپتى كونستيتۋتسيادان الىپ تاستاۋ تۋرالى تالاپتار كوتەرىلدى. بۇل تالاپ وسى سەزدە ورىندالعانىمەن 1990 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىندا كسرو جوعارعى كەڭەسى ونى جويىپ, ەلدىڭ بيلىگىن تولىق پارلامەنتكە بەردى.
بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن الۋىنا جول اشىپ بەرگەن دە وسى وقيعا ەدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى ول كومپارتيانىڭ شەكسىز بيلىگىن شايقالتىپ, اقىرى ونىڭ توز-توز بولىپ كەتۋىنە سوقتىردى. حالىقتىڭ ساناسىن دا قىل بۇعاۋدان بوساتىپ, ەركىن تىنىستاۋعا جول اشىلدى.