سارسەنبى, 1 مامىر 2013 1:33
1941 جىلدىڭ كۇزى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرى ەدى. سامارا قالاسىنداعى قۇربىسىنا ەكى-ءۇش كۇنگە كەلگەن ناعىم اۋىلعا جۇرەتىن كولىكتىڭ يەسىنەن ەكى-ءۇش ساعاتقا سۇرانىپ, ورتالىق بازارعا كەلدى. الدىنان جۇگىرىپ شىعىپ, ىلعي قارسى الاتىن ەكى قارىنداسىن قۋانتىپ, ولارعا بازارلىق الماق.
سارسەنبى, 1 مامىر 2013 1:33
1941 جىلدىڭ كۇزى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرى ەدى. سامارا قالاسىنداعى قۇربىسىنا ەكى-ءۇش كۇنگە كەلگەن ناعىم اۋىلعا جۇرەتىن كولىكتىڭ يەسىنەن ەكى-ءۇش ساعاتقا سۇرانىپ, ورتالىق بازارعا كەلدى. الدىنان جۇگىرىپ شىعىپ, ىلعي قارسى الاتىن ەكى قارىنداسىن قۋانتىپ, ولارعا بازارلىق الماق.
دۇكەندەردى ارالاپ, ەندى قايتامىن دەگەنشە, ايقاي-شۋ باستالىپ, بازاردى سولداتتار قورشاپ الدى دا, ەر ادامداردىڭ قۇجاتتارى تەكسەرىلىپ, كەيبىرەۋلەرىن ءازىر تۇرعان ماشينالارعا زورلاپ وتىرعىزا باستادى. ناعىم قۇجاتتارىنىڭ ارباداعى بەشپەتىندە قالعانى ەسىنە ءتۇسىپ, جۇرەگى مۇزداپ سالا بەردى. جانىنا جەتىپ كەلگەن ەكى-ءۇش سولدات ءاي-ءشاي جوق ناعىمنىڭ قولىن قايىرىپ, جابىق ماشينانىڭ بىرىنە وتىرعىزدى. بۇل 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ باسى ەدى.
ناعىم سول كەتكەننەن كومەنداتۋرادان ءبىر-اق شىقتى. ناعىمنىڭ ايتقاندارىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارعان تەكسەرۋشى ناعىمدى «سوعىستان قاشقان دەزەرتير» دەپ, ادەيى بولەك تىزىمگە جازدى. يەسىز ۇيدە وزدەرى عانا قالعان ەكى كىشكەنتاي قارىنداستارىنىڭ تاعدىرى ناعىمنىڭ جانىن جەگىدەي جەدى. اۋىر قارا جۇمىستا ءجۇرىپ, ءبىر كۇنى قايتكەندە دە ەلگە ءبىر بارىپ كەلۋ جوسپارى ىسكە اسپاي, جازانىڭ ۇستىنە جازا الىپ, سىبىرگە ايدالدى.
لەنينگراد قالاسىنىڭ قورشاۋدا قالۋى, ماسكەۋ, ستالينگراد قالالارى ءۇشىن قىرعىن قانتوگىس قوسىمشا توسىن كۇشتەردى كەرەك ەتتى. مارشال ك.ك.روكوسسوۆسكي تۇرمەلەردە قاتاڭ رەجىمدە جازاسىن وتەپ جاتقانداردان «ايىپ باتالونىن» قۇردى. سولاردىڭ بىرىنە ناعىم دا ىلىكتى.
شابۋىلعا شىعاردا ادەيى كەلگەن ساياسي جەتەكشىلەر بۇلارعا تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەگەر دە نەمىستەردىڭ وسى بەكىنىسىن الساڭدار, ءوزىن كورسەتە بىلگەن «شترافنيك» جوعارىلاتىلىپ, جاۋىنگەر قاتارىنا وتەتىندىگىن ەسكەرتەتىن. بۇل الدىن الا ارتيللەريانىڭ سوققىسىنسىز, توسىننان لاپ بەرگەن ءوزىن ولىمگە تىككەن 750-800 ادامنىڭ شابۋىلدان كەيىن تەك 50-60 عانا ءتىرى قالاتىن.
شابۋىلعا كوتەرىلگەندە, انشەيىندە ايتىلاتىن «ۋرا!»-نى بۇلارعا ايتۋعا بولمايتىن. «ۋرانىڭ» ورنىنا ايتىلاتىن كومەيدەن شىعاتىن ىشقىنا ىڭىرانعان داۋىس, جارالى اڭنىڭ سوڭعى جانايقايى ىسپەتتەس ەدى. بىرنەشە جۇزدەگەن ادامنىڭ بۇل ايقايى نەمىستەردىڭ دە زارەسىن الاتىن. ناعىمدار شابۋىلعا شىققاندا, ولاردىڭ ەڭ ارتىندا بىرقاتار سولداتتار دا اۆتوماتتارىمەن ىلەسە جۇرەتىن. ولاردىڭ مىندەتى – كەيىن شەگىنگەن «شترافنيكتى» سول ورنىندا اتىپ تاستاۋ ەدى.
ءبىر بيىكتىكتى نەمىستەردەن ازات ەتۋدە ناعىمنىڭ ولگىسى دە كەلگەن. ونە بويى تۇقىرتۋ, كەمسىتۋ جاس جىگىتتى ابدەن اشىندارعان-تىن. «وت ىشىندە ماقتا, ماقتانى قۇداي ساقتا» دەمەكشى, ناعىم ەرلىك كورسەتىپ, باسقا باتالوننىڭ 4-ءشى روتاسىنا جىبەرىلىپ, قاتارداعى جاۋىنگەرلىككە قابىلداندى. ءۇي-ىشىنە, اۋىلداعى تۋىسقاندارىنا حات جازىپ, حات الىسۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولدى. باستان كەشىرگەن ادام توزگىسىز قورلاۋدان كەيىن قولىنا قارۋ الىپ, ءوزىنىڭ ەلىن جاۋدان قورعاۋ ناعىم حاسانوۆ ءۇشىن ۇلكەن باقىت ەدى.
1943 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ ورتا شەنىندە بەلگورود قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر شايقاستان كەيىن, ۆزۆود كومانديرى بۇلارعا از عانا دەمالىس بەردى. ءتۇن ورتاسىندا سول وفيتسەر بۇلاردى وياتىپ, قولدارىنداعى ۆينتوۆكالارىن تاپسىرۋلارىن, ال ولاردىڭ كەلەسى بەكىنىسكە باراتىندىقتارىن, سول جەردە ۆزۆود جاۋىنگەرلەرىنىڭ بارلىعىنا اۆتومات بەرىلەتىنىن ايتتى. بۇلار تۇنىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, تاڭ اتا توعاي اراسىنداعى الاڭعا دەمالۋعا توقتادى. الاڭسىز دەمالىسقا جايعاسقان جاۋىنگەرلەردى سول ساتتە نەمىستەردىڭ اۆتومات ۇستاعان سولداتتارى قورشاۋعا الدى. قارسىلىق كورسەتىپ, تاپانشالارىمەن قارسى كوتەرىلگەن بىرەن-ساران وفيتسەر سول ورنىندا اتىلدى.
ول كەزدە ناعىم ءوزىنىڭ وتانىنا ساتقىندىق جاساعان گەنەرال ۆلاسوۆتىڭ ارمياسىندا جۇرگەندىگىن بىلمەيتىن دە ەدى. تالاي لاگەرلەردە بولىپ, اۋىر ازاپ كوردى. 1944 جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇتقىنداردىڭ ءبىر توبى گەرمانياعا ايدالدى. قول كۇشىنىڭ تۇتقىندار ەسەبىنەن كوبەيۋى, ولاردىڭ كەيبىرىن جەرگىلىكتى فەرمەرلەرگە كومەككە جىبەرۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى.
ناعىم درەزدەن قالاسىنىڭ ماڭىنداعى فەرمەرگە تاپ بولدى. كۇيەۋى سوعىستا وپات بولعان نەمىس ايەلىنىڭ ەداۋىر ۇلكەن شارۋاشىلىعى بار ەكەن. كاسىبى – ەتكە تاپسىراتىن ءىرى قارا مالىن ءوسىرۋ. قاراۋىنداعى ەكى-ءۇش نەمىس قارتىمەن بىرگە ناعىم دا جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. ءوزىنىڭ تۋمىسىنان ۇيرەنگەن كاسىبى. العاشقى كۇننەن-اق شارۋاشىلىقتى دوڭگەلەتىپ جۇرە بەردى. جاقسى ادامنىڭ اينالاسىنا ءار ۋاقىتتا دا كوپ كىسى جينالادى. نەمىستەر دە ناعىمنان كومەگىن ايامادى. لاگەردەن جۇدەپ-جاداپ كەلگەن ول ءبىر ايدىڭ ىشىندە قاتارعا قوسىلدى. بۇل كەزدە نەمىسشە ەداۋىر ءبىلىپ قالعان ەدى.
ءبىر كۇنى شارۋاشىلىعىن قاراۋعا ەللي حانىمنىڭ ءوزى كەلدى. ناعىمنىڭ جۇمىسىنا ريزا بولعان ەللي حانىم كەتەرىندە شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسىنە ادەيى تاپسىرمالار بەرىپ كەتتى. باستىعى سول كۇنى ناعىمدى مونشاعا جىبەرىپ, ۇستىندەگى كيىمدەرىن دە اۋىستىردى.
بىرەر كۇننەن كەيىن ەللي حانىم فەرما مەڭگەرۋشىسىمەن ناعىمدى ءوز ۇيىنە شاقىرىپ, ءۇيدىڭ اينالاسىن رەتكە كەلتىرۋدى تاپسىردى. ەكى قاباتتى ءۇي وتە ادەمى جانە اشىق جەردە ورنالاسقان ەكەن. جۇمىسىنا تىندىرىمدى, سۇراماساڭ, ەشتەڭەگە الاڭداماي ءوز شارۋاسىمەن عانا بولاتىن بۇل «ازيات» ەللي حانىمعا ۇنادى. ەڭگەزەردەي, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي, شارشاۋ دەگەندى بىلمەيتىن.
ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن ناعىمعا ءۇي استىنداعى قويمانى رەتكە كەلتىرۋ تاپسىرىلدى. ەكى قابات ءۇي استى تۇگەلىمەن قويما ەتىلگەن. بالەنباي قاتار تىزىلگەن 3-5 ليترلىك شولمەك, قاڭىلتىر ىدىستارعا جەمىس-جيدەك, سيىر, شوشقا, تاۋىق ەتتەرى تۇزدالىپ, كونسەرۆىلەنگەن. ءار جىل بولەك-بولەك ساقتالعان. ناعىمنىڭ تاڭعالعانى – كونسەرۆىلەنگەن ەتتەردىڭ كوبىسىنە 3-4 جىل بولعان.
جۇمىستىڭ بارىسىن تەكسەرۋگە كەلگەن ەللي حانىم ناعىمعا وزىنە ۇناعان ىدىستارداعى تاعامداردان پايدالانا بەرۋىنە رۇقسات ەتتى. وسىنشا دۇنيەنىڭ جەسىر ايەلگە نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىنە ناعىم تۇسىنبەدى. قورا-قوپسىنىڭ اينالاسىنا كۇنىنە ءبىر بارىپ كەلگەنى بولماسا, ناعىمعا ءۇي ىشىندەگى, اۋلاداعى جۇمىس تا جەتەرلىك ەدى. ەللي حانىم تىندىرىمدى جۇمىسشىسىنا ءبىرىنشى قاباتتان ءبىر بولمە بەردى.
1945 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق نەمىستەردىڭ جەڭىلىسى ايدان انىق ەكەنى بەلگىلى بولدى. تۇتقىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ جاۋىنگەرلەرى تۇتقىننان قۇتىلۋدىڭ جاقىن قالعانىن ۇلكەن ۇمىتپەن كۇتتى. مامىر ايىنىڭ باسىندا 2 مىڭ امەريكا ۇشاقتارى درەزدەن قالاسىن اياۋسىز بومبالادى. قالاداعى ماشينا جانە پريبور جاساۋ زاۋىتتارىنىڭ, قارۋ-جاراق, بومبا قويمالارىنىڭ جارىلىسى ناعىمدار تۇرعان جەرلەرگە دە ەستىلىپ جاتتى. قورا-قوپسىداعى جۇمىستارىن رەتتەپ, ۇيگە قايتقان ناعىم ءۇي ورنىنداعى ۇلكەن شۇڭقىرعا تاپ بولدى. ءدال تۇسكەن بومبا ەللي حانىمنان دا, ۇيدەن دە ەشتەڭە قالدىرماپتى.
كەڭەس ارمياسى درەزدەن قالاسىن 8 مامىردا ازات ەتتى. ال تۇتقىندا جۇرگەن وتىزشاقتى قازاق جاۋىنگەرى درەزدەن قالاسىنىڭ كومەنداتۋراسىنا بەت الدى. قايدان كەلگەنى بەلگىسىز بىرەۋلەر بۇلاردى امەريكاعا, نە تۇركياعا بارۋعا كوندىرمەك بولدى. «سەندەر ەلدەرىڭە قايتساڭدار, تۇتقىندا بولعاندىقتارىڭ ءۇشىن 20 جىلعا سىبىرگە ايدالاسىڭدار», – دەپ قورقىتتى. كەيبىر تۇتقىندار ولاردىڭ ارباۋىنا ءتۇستى. ال ناعىم جولداستارىمەن كومەنداتۋراعا بارىپ تىركەلدى. ءۇش كۇننەن كەيىن بۇلار ۆارشاۆا-كيەۆ باعىتىنا پويىزعا وتىرعىزىلىپ, دونباستاعى №15 شاحتاعا جۇمىسقا جىبەرىلدى. 1945 جىلدىڭ 30 مامىر كۇنى ناعىم دونباسقا كەلىپ, شاحتەر بولىپ شىعا كەلدى. شاحتانى كۋتۋليادزە دەگەن گرۋزين باسقارادى ەكەن. جۇمىس اۋىر بولعانمەن, تاماعىڭ توق, ءوز ەلىڭدە جۇرگەنگە نە جەتسىن.
ءوز جۇمىسىنا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ناعىم كوپ كەشىكپەي جولداس-جورالارىنىڭ, شاحتا باسشىلارىنىڭ الدىندا بەدەلگە ىلىكتى. 1946 جىلدىڭ تامىز ايىندا وعان ءبىر ايعا دەمالىس بەرىلىپ, ۇيىنە بارىپ كەلۋگە رۇقسات ەتىلدى. اۋىلىنا كەلگەندە ناعىم قايىر سۇراپ, اۋىل-اۋىلدى كەزىپ جۇرگەن ەكى قارىنداسىنا تاپ بولدى. نە ىستەرىن بىلمەي, كەشكىسىن وزىمەن بىرگە ءوسىپ, بىرگە وقىعان نيكولاي ورلوۆ دەگەن دوسىنا بارىپ اقىلداستى. نيكولاي اسكەري كوميسسارياتتا جۇمىس ىستەيتىن.
ءبىر ۋاقىتتا نيكولاي:
– ەگەر سەن كەتسەڭ, مىنا ەكى قارىنداسىڭ سۋىق ۇيدە اشتىقتان وسى قىستان شىقپايدى. ولەدى. ەندەشە, سەن بىلاي ىستە, – دەدى.
– نە اقىل بەرمەكسىڭ؟ – دەگەن ناعىمعا:
– جاقىندا سامارا قالاسىنداعى ۆوروشيلوۆ زاۋىتىنان كەلگەن سۇڭعات سايفۋللين دەگەن ازامات قايتىس بولدى. ءتورت جىل سوعىسقا قاتىسقان, وردەن, مەدالدارى بار. مەن سونىڭ قۇجاتتارىن ساعان بەرەيىن, سەن اۋەلى ونىڭ وسىنداعى ايەلىمەن كەلىس, – دەدى.
– كوليا, سەنىڭ دەنىڭ دۇرىس پا؟ ۇكىمەت ءبىلىپ قويسا, سەن سىبىردەن ءبىر-اق شىعاسىڭ.
– ناعىم قورىقپا, سەن بارعان سىبىرگە مەن دە بارىپ قايتايىن. ايتپەسە, مىنا قارىنداستارىمىز قورلىقپەن, جاستاي ولەدى. ال سەن قۇجاتتارىڭدى العان بويدا قازاقستانعا, نە وزبەكستانعا كەت, – دەدى.
ناعىمنىڭ قارىنداستارىنا دەگەن ايانىش نيكولايدى كوزسىز ەرلىككە يتەرمەلەدى. ول ناعىمعا: «ەگەر دونباستان سەنى سۇراسا, اۋىرىپ ءولدى دەرمىن», – دەدى.
ناعىم ەرتەڭىنە ءبىر قوي تاۋىپ, ءبىر قاپ استىق الىپ, سۇڭعاتتىڭ جەسىرىنە باردى. اقىرىنىڭ قايىر بولسىنىن ايتىپ, جاعدايىن جاسىرمادى. سۇڭعاتتىڭ جەسىرى ايانىش ءبىلدىرىپ, كۇيەۋىنىڭ بارلىق قۇجاتتارىن, وردەن, مەدالدارىن ناعىمعا تاپسىردى. نە دەگەن مارتتىك دەسەڭىزشى.
نيكولايدىڭ كومەگىمەن ناعىم حاسانوۆ ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە سۇڭعات سايفۋللين بولىپ شىعا كەلدى.ناعىمنىڭ اكەسى حاسان يگەنوۆ 1945 جىلدىڭ كۇزىندە 83 جاسىندا قايتىس بولدى. ال اعاسى ءزاي 1901 جىلى, ءجامپيىس 1913 جىلى, ناعىم 1916 جىلى, ىنىلەرى ماقاي 1919 جىلى, قويشەكەن 1923 جىلى تۋعان بولاتىن. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى. ماقاي 1943 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا, قويشەكەن 1942 جىلدىڭ 15 مامىرىندا مەرت بولعان ەدى.
سۇڭعات باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پريۋرالنىي اۋدانىنداعى كراسنىي كلين, كارل ماركس اتىنداعى كولحوزداردا قوي باقتى. قاتيپاش كوشەنوۆاعا (1918-1985) ۇيلەنىپ, ولار 4-5 پەرزەنتتى بولدى.
ونشاقتى جىل كولحوزدا جۇمىس جاساپ ءجۇرىپ, ول ءبىر كۇنى ءوزى اۋداندىق ميليتسيا باستىعىنا بارىپ, بارلىق جاعدايدى جايىپ سالدى. ءوزى سوعىستان جارالى ورالعان ميليتسيا مايورى:
– سۇڭعات, سەن كوپ ۋايىمداما. وتان الدىنداعى مىندەتىڭدى تۇگەل اتقاردىڭ. ال ەگەر تۋما-تۋىسقاندارىڭنىڭ ءبىرى بولماسا ءبىرى اڭگىمە ەتەتىن بولسا, ماعان كەلەدى عوي. كولحوز باسقارماسىنىڭ توراعاسىنا ايتارمىن, سەنى شەت ايماقتاعى قىستاقتاردىڭ بىرىنە جىبەرەر, – دەيدى.
«كولحوز باسقارماسىنىڭ توراعاسى چەبوتارەۆ ولە-ولگەنشە مەنەن كومەگىن ايامادى. ءوز تۋمالارىمنان كورمەگەن جاقسىلىقتى ورلوۆ پەن چەبوتارەۆتەن كوردىم. بۇل ءومىر جاقسى ادامداردان كەندە ەمەس قوي», – دەپ سۇعات اعامىز اڭگىمەسىن اياقتادى.
جاقىندا بالالارى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, قايىناعام قايروللا قۋانىشاليەۆكە ارناپ اس بەردى. شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ ىشىندە سۇڭعات اعامىز دا بولدى.
قوشتاساردا ول:
– ءىنىم, ۇمىتىپ كەتكەن جوقسىڭ با؟ مەنىڭ سوڭعى ءوتىنىشىم: قۇلپىتاسىما ءوز ەسىمىمدى جازعىزساڭدار ەكەن. مەن – ناعىم حاسانوۆپىن عوي», – دەدى.
– اعا, نەگە ۇمىتايىن. ءسىز تايپاق اۋدانىنىڭ بازارتوبە ەلدى مەكەنىنەنسىز. ەكەۋمىز جەرلەسپىز عوي, – دەگەنىمدە:
– سوندىقتان دا ساعان ايتىپ وتىرمىن. قازىر 98 جاستامىن. بۇگىن-ەرتەڭ كەتە قويماسپىن. بالالارىم حابارلاسىپ تۇرار. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق», ەگەر الاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, اعاڭنىڭ سوڭعى ءوتىنىشى ەسىڭدە بولسىن, – دەدى.
– ءيا, اعا. جاقسىلىقتا كەزدەسىپ تۇرايىق, – دەپ مەن ونى جەڭىل ماشيناسىنا وتىرعىزدىم.
امانگەلدى بەك-قۇراق.
ورال.