وتكەن جىلى جەڭىس كۇنى اشىلعان, جاڭارعان جانە جاڭعىرتىلعان باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى ساياباق قازىر شىن مانىندە جامبىلدىقتاردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتار ەرلىگىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس. مۇندا داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى, ماڭگىلىك الاۋ, تىل ەڭبەككەرلەرىنە, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش-بەلگىلەر, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ مونۋمەنتى اسقاقتاپ تۇر. بيىل وسى «ەرلىك» كەشەنىن «داڭق» زالى تولىقتىرا ءتۇستى. ءساندى دە سالتاناتتى اسەم عيماراتتىڭ اۋماعى 1500 شارشى مەتر جانە ەكى قاباتتان تۇرادى.
«داڭق» زالىنىڭ ءبىرىنشى قاباتى 1418 كۇنگە سوزىلعان تاريحتاعى ەڭ قاسىرەتتى دە قايعىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارنالعان. زالدىڭ ءار قابىرعاسىنداعى 1,5 ميلليوننان استام سۋرەت شىن مانىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ شەجىرەسى ىسپەتتەس. ەكسپوزيتسيالارداعى كەز كەلگەن قۇجاتتىڭ ارعى جاعىندا ادام تاعدىرى تۇرعانىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىگىڭىزگە تۇيسەڭىز, جۇرەگىڭىز تولقيتىنى ءسوزسىز. مۇندا جامبىلدىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن مايدانگەرلەردىڭ جەكە قۇجاتتارى, قارۋلارى, سوعىستا پايدالانعان جەكە زاتتارى, مايدان حاتتارى, تاراتىلماي قالعان قارا قاعازدار, مەدالدارى مەن وردەندەرى, تىل ەڭبەككەرلەرى تۋرالى مالىمەتتەر جانە سول كەزەڭنىڭ قۇرال-سايماندارى ورىن العان.
باتىر باۋىرجاننىڭ ماۋزەرىن قىزىقتاۋشىلار وتە كوپ بولدى. سەبەبى وسى «داڭق» زالىنىڭ ەكىنشى قاباتى تولىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالقىمىزدىڭ قاھارمان ۇلى, داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەرلىگى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان. تاپ وسى جەردە «باۋىرجانتانۋ» زەرتتەۋ ورتالىعى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
«داڭق» زالىنا كىرگەندە ءسىز ەرەكشە اسەردە بولاسىز. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنىڭ اۋەنى جان دۇنيەڭىزدى بيلەپ الادى. سوعىس جىلدارىنىڭ اندەرىمەن بىرگە اتاقتى ديكتور لەۆيتاننىڭ داۋىسى ۇزدىكسىز ەستىلىپ تۇرادى. سوعىستىڭ شەجىرەسىن ايعاقتايتىن سۋرەتتەر مەن تاريحي قۇجاتتار «داڭق» زالىنىڭ قابىرعالارىندا ايشىقتالعان. ەندى وسى قابىرعالارداعى كورىنىستەر مەن تاريحي قۇجاتتار تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتەيىك.
ءبىرىنشى قابىرعادا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالعان ءساتى مەن ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستار بەينەلەنگەن. نەمىس فاشيستەرى 1941 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا «كسرو-نىڭ استاناسىن» باسىپ الىپ, قىزىل الاڭدا جەڭىس شەرۋىن وتكىزۋدى جوسپارلاعانى بەلگىلى. بۇل جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا الماتىدا جاساقتالعان 316-اتقىشتار ديۆيزياسى كەدەرگى جاسادى. پانفيلوۆشىلار ۆولوكولام تاس جولىندا ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. 28 باتىردىڭ ەرلىگى سول جىلدارى بۇكىل الەمدى تاڭداي قاققىزدى. سولاردىڭ اراسىندا قوردايدىڭ قوس قىرانى نيكولاي بەلاشوۆ پەن نيكولاي موسكالەنكو دا بار ەدى. ال ماسكەۋدى قورعاۋدا جەرلەسىمىز باۋىرجان مومىش ۇلى قولباسشىلىق ەتكەن باتالوننىڭ جەڭىستى جولى ءالى كۇنگە دەيىن اسكەريلەر اراسىندا اڭىزداي ايتىلادى.
ەكىنشى قابىرعادا 1941 جىلدىڭ 8 قىركۇيەگىنەن باستالىپ, 872 كۇنگە سوزىلعان لەنينگراد بلوكاداسىنىڭ شەجىرەسى بەينەلەنگەن. قورشاۋدا قالعان 2 ميلليوننان استام بالانىڭ اراسىندا ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان 400 مىڭداي وسكىن بار ەدى. ازىق-ت ۇلىكتىڭ, جانار-جاعارمايدىڭ جەتىمسىزدىگىنىڭ زاردابىن تارتقان لەنينگرادتىقتار قىرىلىپ جاتتى. ەرەسەكتەر كۇنىنە 30 گرامم, بالالار 50 گرامم ناندى كارتوچكامەن الدى.
وسىنداي ءبىر اۋىر كەزەڭدە ۇلى اقىن جامبىلدىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» اتتى تاريحي تولعاۋى قاسىرەتتىڭ زاردابىن تارتىپ جاتقان لەنينگرادتىقتارعا رۋحاني ازىقتىڭ تاۋسىلماس قورى بولىپ قۇيىلدى. سونىمەن بىرگە لەنينگرادتى قورشاۋدان بوساتۋدا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقستاندىقتار, ونىڭ ىشىندە جامبىلدىقتار جاۋمەن ارىستانشا ارپالىستى. قاھارماندىق پەن ەرىك-جىگەردىڭ, جانقيارلىقتىڭ وشپەس ونەگەسىن كورسەتتى. قابىرعالارداعى سۋرەتتەر سول ءبىر ساتتەردىڭ قايعىلى, قاسىرەتتى كورىنىستەرىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى.
ءۇشىنشى قابىرعادا كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ستالينگراد شايقاسىنداعى, كۋرسك دوعاسىنداعى ەرلىكتەرى, الماتىدا جاساقتالعان 100-دەربەس ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا شايقاسقان مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ, قازاقتىڭ باتىر قىزى, پۋلەمەتشى مانشۇك مامەتوۆانىڭ, تاعى دا باسقالاردىڭ ەرلىكتەرىنە قانىعاسىز. ەندى ءبىر ساتتە جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى اسپارا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى قىزىلسايدى ارالاپ, مايداننان جاقسىلىق حابار كۇتىپ جۇرگەن «قارا كەمپىردى» كورەسىز.
جەرلەسىمىز, اقىن جاقسىلىق ساتىبەكوۆتىڭ بۇل داستانىنداعى وقيعا كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرمايدى. ال تەاتر ارداگەرى, دراماتۋرگ الىبەك امزە ۇلىنىڭ «قارا كەمپىر» پەساسى ون جىل بويى ءۇزىلىسسىز مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا قويىلعانى بەلگىلى. 9 مامىر كۇنى وسى سپەكتاكلدى قازاقستاندىقتار «ەل ارنا» تەلەارناسى ارقىلى تاعى دا تاماشالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مايدانعا ەڭ جاقىنىن اتتاندىرعان انانىڭ, اكەنىڭ, باۋىردىڭ, جاردىڭ ورتاق كەلبەتىن كەسكىندەيتىن «قارا كەمپىر» بەينەسى ءاردايىم ەستە قالاتىنى انىق.
1944-1945 جىلدارعا ارنالعان قابىرعادا رەيحستاگقا تۋ تىگۋ بارەلەفىنە ورىن بەرىلگەن. قۇزعىندار ۇياسىنىڭ ءبيىگىنە ەڭ العاش تۋ تىككەندەر قازاقستاندىقتار ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. ال سولاردىڭ اراسىندا راقىمجان قوشقارباەۆپەن بىرگە قاناتتاس شايقاسقان, ولاردىڭ جولىن ارشۋدا ەرەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن جامبىل اۋدانىنداعى قاراكەمەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اسەت كەمپىرەكوۆ تە بولعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ول كىسىنىڭ مەدالدارى تاعىلعان پيدجاگى وسى «داڭق» زالىنىڭ تورىنەن ورىن العان.
جاڭادان ۇلىق مەرەكە كۇنى ەسىگىن ايقارا اشقان «داڭق» زالى كىمدى دە بولسا تەبىرەنتپەي, تولعاندىرماي قويمايدى. وسىدان سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن بولعان قاسىرەت پەن قايعىنى ايعاقتايتىن تاريحي قۇجاتتاردىڭ قۇنى وتە جوعارى. سوندىقتان دا وبلىس اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ كوپ ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندەگى ەكسپوزيتسيالاردىڭ دايەكتىلىگى مەن تارتىمدىلىعى ەرەكشە. زالدى تاماشالاعان كەز كەلگەن ادام وسىلاي دەپ تەبىرەنە, تولعانا وي قورىتقانىن كوزىمىز كوردى. ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن تاعىلىمدى ءىس-شارالار ارقاشاندا قىمبات. «ەرلىك» مەموريالدىق كەشەنىن سالۋدا, جاڭعىرتىپ, تولىقتىرۋدا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى ماسەلەنى العا ماقسات ەتكەنى كورىنىپ تۇر. كەشەگى تاريحسىز بولاشاق ب ۇلىڭعىر بولاتىنىن ەسكە الاتىن بولساق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاعىلىمدى تۇستارى – ءبىز ءۇشىن جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدە ورتايماس قازىنا.ماقۇلبەك رىسداۋلەت,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, جازۋشى
جامبىل وبلىسى