وداقتاستار بەرگەن كومەك

بىراق كسرو-عا اقش-تىڭ «لەند-ليز» باعدارلاماسى ارقى­لى بەرىلگەن كومەك بارىنەن دە ارتىق بولدى. بۇل كومەكتىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى سول, سوعىس كە­زىندە جويىلعان بارلىق قارۋ-جاراقتىڭ, اسكەري جانە بەي­بىت م ۇلىكتىڭ, تەحنيكانىڭ, شيكى­زات­تىڭ قۇنىن قايتارۋ مىندەت ەتىل­مەدى. تەك سوعىستان كەيىن امان قالعان بەيبىت ماقساتتاعى م ۇلىك­تىڭ باعاسى عانا قايتارىلدى, ول دا اقش-تىڭ ءوزى بەرەتىن نەسيەگە ساتىپ الىندى. وسى تالاپپەن كسرو سوعىس جىلدارى وزىنە جەت­كى­زىلگەن كومەكتىڭ تەك 7 پايىزىن عانا تولەگەن.

لەند-ليز كومەگى كسرو-عا العاش رەت 1941 جىلدىڭ قاراشا ايى­­نان باستاپ جەتكىزىلە باستاعان. تەك 1945 جىلدىڭ 21 تامىزىندا عانا پرەزيدەنت ترۋمەن كسرو-عا بەرى­لەتىن كومەكتى توقتاتقان.

ەندى وسى 3 جىل 9 ايدا امەري­كادان نە جەتكىزىلگەنىنە توقتا­لاي­ىق. وسى ۋاقىت ارا­لى­عىن­دا اقش كسرو-عا 11,3 ملرد دوللاردىڭ تاۋارلارىن جىبەرگەن. بۇل 2008 جىل­دىڭ نارقىنا شاققاندا جۋىق شامامەن 138,3 ملرد دوللار­عا تەڭ ەكەن. 1940 جىلعى كسرو-نىڭ بارلىق ءىجو-ءسى 417 ملرد دوللار بولعان. بۇل سوعىس الدىن­دا­عى جانە سوعىستان كەيىنگى جىل­دار­دا­عى ەڭ جوعارعى ناتيجە دەپ سانا­لا­دى. مىنە, وسىدان-اق «لەند ءليزدىڭ» قانشالىقتى اۋقىمدى كومەك ەكەنىن كورۋگە بولادى.

1941-1943 جىلدارى گەرمانيا كسرو-نىڭ ونەركاسىپتى اۋداندارىن باسىپ العاندىقتان, 1942 جىلعى ءىجو 30 پايىزعا ازايىپ كەتكەن. 78 ميلليونداي حا­لىق جاۋ باسىپ العان اۋماقتا قالدى. وسىنىڭ سەبەبىنەن حالىق تۇتى­نا­تىن تاۋارلار, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, تەحنيكالار مەن جا­راقتار مۇلدە جەتپەي جاتتى. سول كەزدە «لەند-ءليزدىڭ» كومەگى وتە زور بولدى. 1946 جىلدان كە­يىن باستالعان «قىرعي-قاباق» سوعىس جىلدارىندا كسرو باسشىلارى «لەند-ءليزدىڭ» ماڭىزىن تومەندەتەتىن مالىمدەمەلەر جاساپ جاتتى. بىراق بۇل شىندىققا ۇيلەسپەيتىن.

سوعىس جىلدارىندا اقش اسكەري-تەحنيكالىق كومەكتى جەدەل جەتكىزۋگە تولىق قۋاتتى جال­عىز ەل ەدى. وداقتاستارىنا «لەند-ليز» باعدارلاماسىمەن كومەك قولىن سوزعاندىعى ءۇشىن گيتلەر 1941 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا اقش-قا سوعىس جاريالادى. بار­لىق ونەركاسىپ اۋداندارى جاۋ قو­لىندا قالعان كسرو بۇل كەزدە اقش-تىڭ كومەگىنە اسا مۇقتاج بولدى. ءتىپتى جاۋ باسىپ الماعان قالالاردان ءسىبىر مەن قازاقستانعا اسكەري زاۋىتتار جەتكىزىلىپ, ولار ءونىم بەرگەنشە قيىنشىلىقتارعا تاپ بولعان كەڭەس وداعىنىڭ باسشىلارى قاتتى قىسىلعان. سول كەزدە امەريكالىق اسكەري تەحنيكالار مەن جاراقتار, سونىڭ ىشىندە مىڭداعان ۇشاقتار, تانك­تەر, اسكەري كەمەلەر, اۆتوموبيلدەر, تەمىر جول تەحنيكالارى, ءجۇز مىڭداعان ساپالى قارۋ, ميلليونداعان توننا سنارياد پەن پاترون كسرو-نىڭ بەلىن جازىپ, مۇمكىنشىلىگىن ارتتىرعان. سونىڭ ىشىندە 11 مىڭ تانك, 2 مىڭعا جۋىق ءوزى جۇرەتىن زەڭبىرەكتەر جەت­كىزىلگەن. كسرو-نىڭ سوعىسقا دە­يىنگى شىعارعان تانكىلەر سانى­نىڭ 9 پايىزىن قىرعىن كەزىندە اقش بەرگەن.

1943 جىلى كسرو-نىڭ ازىق-ت ۇلىك رەزەرۆى دە تاۋسى­لا­­دى. ويتكەنى جوعارىدا ايت­قا­­نىمىزداي, ونى كوبىرەك ساق­­تاعان باتىس اۋداندار جاۋ قو­لىندا قالدى. بارلىق ما­مان­­دار, جۇمىستى شەبەر ۇيىم­داس­تىرا الاتىن باسشى­لار سو­عىس­قا الىنعان سوڭ اۋىل­ شار­ۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ءونىم­دى­لى­گى تومەندەپ كەتتى. اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە حالىقتى قانشا قى­سىپ, ەڭبەككۇننىڭ نورما­لا­رىن ورىنداماعانداردى اتىپ-اسىپ جاتقانىمەن, نەگىزى­نەن 12-16 جاسار بالالار ءىس­تەي­تىن شارۋاشىلىقتىڭ ەڭسەسى كوتە­رىل­مەدى. «ءبارى دە مايدان ءۇشىن» دەگەن ۇرانمەن اۋىلدىقتاردىڭ سوڭعى تالشىقتارىنا دەيىن تارتىپ الىپ, سوعىسقا جىبەرىپ جاتسا دا, مايدانگەرلەردى تولىق تاماقتاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بول­ما­دى. مىنە, سول كەزدە امە­ري­­كالىق كونسەرۆىلەر, ماي, شوكو­لاد جانە ت.ب. وكوپتاعى بار­لىق سولداتتارعا اشتىقتان قۇت­قارۋشىداي بولعان. ءتىپ­تى شوكولادتى العاش رەت امەري­كا­لىق­تاردىڭ جىبەرگەنىنەن كوردىك دەي­تىن اعالارىمىز دا بولعان. قاي كۇندە ازىلمەن ات بەرگىش حا­لىق امەريكالىق تۋشەنكالارعا «ەكىنشى مايدان» دەپ ات بەرگەن. بۇل گيتلەرگە قارسى اشىلعان ەكىنشى مايدان دەگەن ءسوز ەدى.

«لەند-ليزبەن» كەلگەن كومەك نەگى­زىنەن ءۇش باعىتتا جەتتى. سو­نىڭ ىشىندە تىنىق مۇحيتى ارقى­لى قيىر شىعىسقا بارلىق جۇك­تىڭ 47 پايىزى اكەلىنىپتى. بۇل سالماققا شاققاندا 8 ملن 244 مىڭ توننا جۇك. ەكىنشى باعىت بۇل كەزدە كسرو مەن انگليا باسىپ العان يران ارقىلى جۇرگەن. بارلىق جۇكتىڭ 23,8 پايىزى وسى باعىتپەن كەلگەن. بۇل – 4 ملن 160 مىڭ توننا دەگەن ءسوز. ءۇشىنشى ءىرى باعىت «اركتيكالىق كونۆوي» دەپ اتالادى, مۇنداعى جۇكتەر نەگىزىنەن سولتۇستىكتە ارحانگەلسك قالاسىنا كەلىپ تۇر­عان. وسى باعىتپەن 3 ملن 900 مىڭ توننا جۇك جەتىپتى. بۇلاردان باسقا قارا تەڭىز ارقىلى دا جەت­كىزىلگەن جۇكتەر بار, بىراق ونىڭ كولەمى ماردىمسىز. وسى باعىت­تاردىڭ ءبارى دە قاۋىپتى بول­عان, بىراق سوعان قاراماي, امە­ري­كالىقتار ءوزىنىڭ وداقتاستىق ءمىن­دە­تىن ورىنداعان.

بەيبىت ماقساتقا قولدا­نى­لاتىن تەحنيكالاردىڭ ءىشىن­دە امەريكالىقتاردىڭ «ستۋ­دە­بەك­كەر» ماشينالارىن كورگەندەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپايدى. ول وتە قۋاتتى جانە جول تالعاماي جۇرە بەرەتىن ءوز زامانىنىڭ وزىق تەحنيكاسى. امەريكالىقتار كسرو-عا وسى ماشينانىڭ 184 مىڭىن جەتكىزگەن ەكەن...

مىنە, وسىنداي كومەكتى ۇمى­تۋ­­عا بولا ما؟ الايدا كەيبىر «ۋرا­پات­ريوتتار» ونى ەلەگىسى كەل­مەيدى.