قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىندە تۇرعانىمەن دە ونى ءارى قاراي دامىتۋدا كوپتەگەن ولقىلىقتىڭ ورىن الىپ وتىرعانىمەن بولىسكەن اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «ۇلتتىق تەرمينولوگيا جايى ويلانتادى» اتتى ماقالاسىندا «ءتىلدىڭ ءومىرشەڭدىگىنىڭ باستى كەپىلى – ونىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋى. عىلىم ءتىلىنىڭ تىرەگى – تەرمينولوگيا. ۇلتتىق تەرمينولوگيا وركەندەمەي, ۇلت ءتىلىنىڭ دە ءورىسىنىڭ كەڭەيە قويۋى نەعايبىل» دەگەن وي تاستايدى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ورتا مەكتەپتەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە ءوتۋ قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى قىزمەتىن شەكتەيدى, ونىڭ سالدارى جىلدار بويى قالىپتاسقان ءارى قولدانىستاعى عىلىمي تەرميندەردەن ءبىرجولاتا اجىراپ قالۋعا سوقتىرادى. سونىمەن بىرگە ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارى جەتىسپەيدى. قازاق تىلىندە جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر, قورعالعان ديسسەرتاتسيالار ستاتيستيكاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. وسى ورايدا عالىم عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازاق ءتىلىندە ءجۇرگىزۋدى مىندەتتەيتىن, ىنتالاندىراتىن شارالار كەشەنىن قولعا الۋ, عىلىمي ادەبيەتتەردى شەت ءتىلدەرىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا وقىتۋشىلارمەن قاتار, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى تارتۋ جانە شەت ءتىلىندەگى تەرميندەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى.
قازاق تەرمينولوگيالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مەن زەرتتەۋ سالاسىنداعى جەتەكشى عالىم حالىقارالىق تەرميندەردىڭ تەگى لاتىن, گرەك تىلدەرىنەن باستاۋ الاتىن ەۋروپالىق تىلدەردە جاتقانىن, «حالىقارالىق تەرميندەر» دەپ قولدانىپ جۇرگەن اتاۋلار ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلگەنىن ايتادى. بۇل باعىتتا احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان ءبىلىمپاز عالىمداردىڭ عىلىمي نەگىزدەگەن تەرمينجاسامعا قويىلاتىن ءوز قاعيداتتارى بار. سوندىقتان ەلىمىزدە تەرمين شىعارماشىلىعى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, تەرمينكوم جۇمىسىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ, ونىڭ پارمەنىن ارتتىراتىن كەز كەلدى دەيدى.
وسى ورايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەردەن قاجىبەك ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقيتىن جاس عالىمدار ءۇشىن مەملەكەتتىك پاندەر كلاسسيفيكاتورىنا قازاق ءتىلىنىڭ ون شاقتى سالاسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
«بۇگىندە تامىرى تەرەڭگە كەتەتىن ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ, جەر-سۋ جانە كىسى اتتارىنىڭ, مەديا (باق, تۆ, كينو) ءتىلى, الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا, ءسوز شەبەرلىگى جانە باسقا كوپتەگەن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەلەرى ماڭىزدى سالا رەتىندە مەملەكەتتىك كلاسسيفيكاتورعا مۇلدە ءىلىنبەي وتىرعانى – ەلدىگىمىزگە سىن. تەرمينولوگيا دامىماي, انا ءتىلىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ ءار تارماعى جەكە ءپان رەتىندە سارالانباي, مەملەكەتتىك ءتىل وركەندەمەيدى», دەيدى عالىم.
تاقىرىپ جەلىسىنە وراي وي قوزعاعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جامال مانكەەۆانىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنەتىن بولساق, ماگيسترلەر مەن دوكتورانتتاردىڭ باعدارلاماسىنا قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ ەنگىزىلمەۋى – ۇلكەن ولقىلىق. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلار ا.بايتۇرسىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, ءتىل – قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ونىڭ تانىمدىق قۇرال رەتىندەگى قىزمەتىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.
جامال ايتقاليقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن الەمدەگى بىردەن-ءبىر ورتالىق ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا بۇگىندە جاڭاشا مەكتەپ – انتروپووزەكتىك نەمەسە ادامتانىمدىق باعىت قالىپتاسىپ كەلەدى. «ادامتانىمدىق ءۇردىس ءتىلدى ۇلتتىڭ بولمىسىن, بولاشاعىن, كەشەگىسىن تانۋ ماسەلەسىمەن قوسا قاراستىرادى. وسى ورايدا قازاق ءتىلى ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق مۇمكىنشىلىگىن سارقا پايدالانۋ كەرەك. ول بولماعان كەزدە بارىپ باسقا تىلدەن كىرمە سوزدەر الىنعانى ءجون» دەگەن تۇجىرىمىن, سونىمەن قاتار اكادەميك ءابدۋالي قايداردىڭ «ءتىلشى عالىم تامىرشى سياقتى بولۋى كەرەك, سوندا عانا ءتىلدىڭ تەرەڭ مازمۇنىنداعى ۇعىمداردى تانيمىز» دەگەن قاعيداسىن عالىمدار باستى نازاردا ۇستاپ كەلەدى», دەيدى لينگۆيست عالىم.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇرالاي كۇدەرينوۆا بارلىق ماماندىقتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسى, سوعان باعىتتايتىن جولى رەتىندە ماگيستراتۋرادا قازاق ءتىلىن وقىتۋعا بايلانىستى پىكىرىن بىلايشا وربىتەدى: «ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماگيستراتۋرالار ەكى ءبولىم (قازاق-ورىس, قازاق-اعىلشىن) نەمەسە ءبىر ءبولىم تۇرىندە وقىتىلادى. الايدا, عىلىم ءتىلى رەتىندە قازاق ءتىلى گۋمانيتارلىق سالادا قولدانىستا بولعانىمەن, ينفورماتيكا, بيولوگيا, مەديتسينا, حيميا, ت.ب. سالالاردا قولدانىلمايدى. ياعني, بۇل سالالاردا اتى بار, زاتى جوق قازاق ءتىلىن قولدانادى. قازاق بولىمدەرىندەگى عىلىمي جۇمىستاردا تەرميندەر ءبىركەلكى قولدانىلماي, ءستيلىنىڭ اۋدارما نەمەسە كالكا تۇرىندە جازىلۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. كەيدە زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنۋ قيىن. سەبەبى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى قازاق تىلىندە زەرتتەلمەيدى. ماماندار قازاق تىلىندە ويلانبايدى. ويلانعاننىڭ وزىندە, ونى جەتكىزۋدە ورىس تىلىنەن اۋدارىپ جەتكىزەدى نەمەسە جارىمجان اۋدارماسى مەن ءستيلى قازاق تىلىندەگى ديسسەرتاتسياعا جاراي بەرەدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. اۋدارما سيپاتىنداعى قازاق تىلىندەگى زەرتتەۋلەردى وقىپ ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى توقتاتۋ ءۇشىن فيلولوگيادان باسقا ماماندىقتاردىڭ ماگيستراتۋراسىندا «عىلىمي قازاق ءتىلى» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەت. ءپان مىندەتتى تۇردە ەكى نەمەسە ءۇش كرەديت وقىتىلىپ, باعدارلاماعا سالانىڭ بەكىتىلگەن جانە نورماعا اينالعان تەرميندەرى, عىلىمي ستيلدىڭ ءسوز ساپتاۋى مەن جۇيەسى, قۇرىلىمى, ءسوز تىركەسى سينتاكسيسى ەنگىزىلۋى قاجەت. اۋىزشا عىلىمي ءسوز بەن جازبا ءسوزدىڭ جۇيەلىلىگى, ءماتىن لوگيكاسى مەن قۇرىلىمى قاراستىرىلسا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ءتىپتى تۋريزم مەن گەوگرافيا سالاسى دا قازاق تىلىنە جاقىنداي تۇسكەن بولار ەدى.
وسى تۇرعىداعى ويىمەن بولىسكەن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باعدان مومىنوۆا: «قازىرگى عىلىمدار پاراديگماسىندا ۇلتتىق, مادەني كودتار تۋرالى ءجيى ايتىلادى. مادەني كودتاردى اركىم ءار تۇرگە بولەدى. بىراق ەستە بولاتىنى – كەز كەلگەن نارسە, قۇبىلىس كود بولا المايدى, كود رەتىندە ءاربىر ۇلت مادەنيەتىنىڭ ارحەتيپى سانالاتىن بازالىق كودتار الىنادى جانە بۇل ءاربىر ۇلتتىڭ, ۇلىستىڭ الەمدى ءتۇسىنۋىنىڭ قاراپايىم ءتۇرى رەتىندە تىلدىك سانادا ورنىققان, ابدەن قالىپتاسقان بولۋى ءتيىس. بۇل كودتاردىڭ ىشىندە ۆەربالدى نەمەسە تىلدىك كودتىڭ ورنى بولەك. سەبەبى بۇل كود مادەني كودتار جۇيەسىندەگى جەكە-دارا وزىندىك ەرەكشەلىگى مول, باسقا كودتاردى ۆەربالداندىراتىن, ءسوز ارقىلى زاتتاندىراتىن ەرەكشە كود – مەتاكود», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازىرگى قوعامدىق-الەۋمەتتىك دامۋ سيپاتىنا ساي قازاق ءتىلىن ۇلتتىق ءدۇنيەنى تانىپ, ءداستۇرلى جولمەن ءجۇرۋىن عانا كۇيتتەيتىن ءتىل دەڭگەيىنەن جوعارىلاعان, ءتۇرلى عىلىم سالالارىندا اقپارات الماساتىن, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك-مادەني, عىلىمي-تەحنيكالىق, قوعامدىق-ساياسي, كاسىبي بىلىكتىلىك تىلىنە اينالدىرۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وسىعان وراي پروفەسسور باعدان مومىنوۆا ءوز ويىن «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ عىلىمي ستيلىن جاس ۇرپاق اۋىزشا ادەبي ءتىل دەڭگەيى مەن جازبا تىلدە مەڭگەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ۇلتتىق سانا شەڭبەرىندە قالىپ قويادى دەگەن قورقىنىشتان ارىلىپ, كەرىسىنشە قازاق ءتىلى ارقىلى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قازاق تىلىندە سويلەتۋدى جەتىلدىرۋ قاجەت. ال قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى قازاق ۇلتىنىڭ فەنومەندى بەلگىسى رەتىندە ادامزاتتىق قۇندىلىقتار قاتارىنان ورىن الاتىنى ءسوزسىز.
الماتى