بىردە...
«بولاشاققا قاراساڭشى»
كورنەكتى ءبىر جازۋشىنىڭ جاڭا جيناعى جارىق كورەتىن بولىپ نۇرعوجا جۇبانوۆ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتىپتى. الگى جازۋشى ورىندىعىندا وتىرا الماي:
– انا بۇرىشقا قارايىن با؟ – دەپ بۇرىلا بەرىپتى. سوندا راحىمجان وتارباەۆ: – اعا, بۇرىشقا قاراعانشا, بولاشاققا قاراساڭشى, – دەپتى.
«شەراعاڭنىڭ ءوزى بىلەدى»
استاناعا كوشىپ كەلگەن راحىمجان شەرحان اعاسىمەن ەسىكپە-ەسىك تۇرىپتى. شەراعاڭنىڭ جۇبايى ايگىلى اقىن-كومپوزيتور كەنەن ازىرباەۆتىڭ قىزى اقبىلەك. ءبىر كۇن كەشكە قاراي گۇل كوتەرگەن ءبىر جىگىت جەتىپ كەپ, ەسىك الدىندا تۇرعان راحىمجانعا:
– اعا, شەراعاڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەيدىڭ اتى كىم ەدى؟ – دەپ سۇراپتى. كۇندە كورىپ جۇرگەن جەڭگەسىنىڭ اتى قاپەلىمدە اۋزىنا تۇسپەگەن راحىمجان:
– اقتاماق, جو-جوق, اققولتىق, جو-جوق, اقباقاي, اپىر-اي, ءا, ايتەۋىر جەڭگەمىزدىڭ ءبىر جەرى اق, انىعىن شەراعاڭنىڭ ءوزى بىلەدى, – دەپ قۇتىلىپتى.
جايىق پەن قايىق
استاناعا جۇمىسقا اۋىسىپ كەلگەن راقىمجاننىڭ ءۇي-ءىشى اتىراۋدا, ءوزى ءبىراز ۋاقىت جالعىز جۇرسە كەرەك. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ كەزىگىپ قاپ:
– حال قالاي؟ – دەسە:
– ءبىر بۇتىم جايىقتا, ءبىر بۇتىم قايىقتا. حال جاقسى, – دەپتى ازىلگە شاپتىرىپ.
كورگەن بىلگەنوۆ
نۇر-سۇلتان
ءوزىم!
ۇلى ابايدى ساباتقان,
«توبەتتەرگە» تالاتقان,
ءوزىم!
ارىستاردى ايداتقان,
جايساڭداردى جايراتقان,
ءوزىم!
ءبىلىپ تۇرىپ بىلمەيتىن,
ك ۇلىپ تۇرىپ كۇندەيتىن,
ءوزىم!
بارىنشا باققۇمار,
ومىرلىك تاققۇمار,
ءوزىم!
ماقتانشاق, اتاققۇمار دا,
جاسقانشاق, شاتاققۇمار دا,
ءوزىم!
وسىلايمىن ءوزىم,
وسىعان جەتتى كوزىم.
وسىلاي بايىدىم
العاشقى اپاق-ساپاقتا,
الاڭداماي اتاققا,
بارىنشا الۋ ءۇشىن,
باسىپ قالۋ ءۇشىن,
باسىم كەتپەي اۋىپ,
تالاۋدىڭ ءتاسىلىن تاۋىپ,
قىرۋار دۇنيەنى قارماپ الدىم.
باستىسىن ۇلدارىما دەپ,
باسقاسىن ۇرپاعىما دەپ,
الاساپىراندا قارپىپ الدىم.
قازىرگى كەزدە شۇكىر,
كوزىڭ تيمەسىن, تۇكىر!
ءبارى-ءبارى بارشىلىق,
تۇبىمەن جوق تارشىلىق.
دەگەنمەن,
كەرەك اشىعىپ ازباۋ,
ءالى ماعان ازداۋ.
ءالى كوپ كەرەگىم,
كەيىن ەسەپ بەرەمىن.
قازىبەك اشىربەك ۇلى
قىزىلوردا
ايتا سالدىم...
جوعارىعا بەرىلەتىن اقپار – وتىرىكتىڭ سىعىندىسى.
* * *
جاعىمپاز – قۋلىعىن سەزدىرمەيتىن, قاراپايىم جۇرتتى كوزگە ىلمەيتىن, الا-قۇلا ادەبى, وزىنە-ءوزى عانا ادەمى پەندە.
* * *
بيلىكتەگى كرەسلو – مانساپقوردىڭ ءتۇن سايىن تۇسىنە كىرەتىن ەلەس.
* * *
اقشا – بايدىڭ كوڭىلىن تاباتىن, كەدەيدىڭ ميىن شاعاتىن قاعاز.
* * *
قارىز – موينىڭا ءمىنىپ الاتىن, ىشكەن-جەگەنىڭدى سىعىپ الاتىن س ۇلىك.
* * *
مودا – قىز-كەلىنشەكتەردى مانىمەن ەمەس, سانىمەن شەشىندىرەتىن ەپتى.
* * *
زاڭ – ارناسىن ءجيى وزگەرتىپ اعاتىن وزەن.
* * *
كەدەن – اقشا ساناپ وتىرۋعا ارنالعان بەكەت.
* * *
كليپ – ونەرپازدىڭ قيمىل-قوزعالىسىن ورنەكتەيتىن كينو.
* * *
ادەبي سىن – ۇزاق جىلعا ۇيقىعا كەتكەن ءداۋ.
* * *
جابايى ساۋدا – قاقپاقسىز قازان.
ءجۇنىس قوقىش ۇلى
الماتى وبلىسى
قۇدالىقتىڭ قۇنى
ەسىكتىڭ الدىندا تاۋداي بوپ ءۇيىلىپ ءبىر ماشينە كومىر جاتىر. قىسقا تۇسىرگەم. ءوزى دە ۋداي ەكەن, تونناسى 15 مىڭنان 5 توننا الدىم. كىرگىزىلمەي جاتقانىنا ءبىر اپتا بولدى. بالالار بەت-بەتىمەن كەتكەن. كوكبەت ايەل كومىر كىرگىزبەك تۇگىلى ءوزىمدى ۇيگە ازەر كىرگىزەدى. وتكەندە كىرگىزىپ قوياتىن ەدىم, قالادان جىبەرىلگەن بالالاردىڭ ەسكى-قۇسقىسىن كيىپ الىپ كىرىسە بەرگەندە ىسىلداپ-پىسىلداپ اشەن كەلدى. اشەن كەلدى دەگەنشە پروبلەما كەلدى دەي بەر. انادايدان ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتىپ, ويبايلاپ كەلەدى ول.
– ويباي, قىز قاشتى!
– قانداي قىز قاشتى؟
– بوراشتىڭ قىزى!
– ە, باقىتتى بولسىن!
– سونىڭ باقىتى ساعان قاراپ تۇر... كورشى اۋىلعا قاشىپتى. اتاسى جازۋشى ەكەن, سوعان سەن بارماساڭ, بىتتىك. ءوزىڭ ناحالداۋسىڭ, ءسوزىڭ ماقالداۋ, وقتا-تەكتە قىلىش سۋىرعانداي سۋىرىپ سالىپ, قۋىرىپ سالىپ قوياتىنىڭ بار. سۋىراتىن كەزىڭ كەلدى, باۋىرىم, باراسىڭ!
– كومىردى كىرگىزۋىم كەرەك, بارا المايمىن.
– باراسىڭ! ءومىر تۋرالى اڭگىمە بوپ جاتقاندا كومىر تۋرالى ءسوزىڭدى قوي. اعايىننىڭ ابىرويى كەرەك. كومىر قاشپايدى ەشقايدا, قىز قاشادى. داۆاي, كيىن.
كيىنەتىن نە بار, قۇدالىققا, جينالىسقا, قوناققا كيىپ باراتىنداردى ۇستىمە ءىلدىم دە مىج-مىج گالستۋكتى مويىنعا بايلادىم. تۇيىلگەن جەرىنىڭ كىرى مۇيىزدەنىپ كەتكەن. اۋىلعا جارايدى. اسىعىپ ءجۇرىپ ماقال كىتاپتارىما قيعاشتاتا كوزىمدى سالىپ, قىزعا قاتىستى ءبىراز ماقالدى ەسكە ءتۇسىرىپ الدىم.
جازۋشى قۇدا قاتتى ەكەن, داستارحانعا تاستاعان ناندارى دا, قۇرتتارى دا قاپ-قاتتى. ءتىسىمىز سىنىپ قالا جازدادى. ءتورت-بەس «اسەم-ايدى» ىشە-ىشە ءىش كەپتى. وسىلاي تولىپ وتىرىپ باستادىم ءسوزدى.
– «قىزدى تانىس الادى, تانىس الماسا قونىس الادى» – دەگەن, قىزىمىزدى الىپسىزدار. ارينە, «قىز – جات جۇرتتىق», بىراق جات جۇرتتىق ەكەن دەپ قاراپ وتىرا المايمىز. ىزدەپ كەلدىك! قۋىپ كەلدىك. «قالىڭسىز قىز بولسا دا كادەسىز قىز بولمايدى» – دەگەن. كادەسىنە دە, بالانىڭ اكەسىنە دە كوڭىلىمىز تولماي وتىر. «قىز بەرگەننىڭ نازى بار», ايتاتىنىمىز كوپ, – دەپ سالدىم دا باياعىنىڭ باتىرلارى سياقتى قورامساققا قول سالدىم. استى-ۇستىمە ءتۇستى. «جازۋشىڭ» سوزىنەن, جازۋشىنىڭ ايەلى وزىنەن جاڭىلىسىپ, جامباستاي قۇلادى.
قايتتىق. ءبىر-ءبىر پاكەت ۇستاتقان. شالا ارشىلعان كارتوپتىڭ قۋىرداعىنا تۇزدى اياماي سالعان ەكەن, بىلاي شىعا قاتالادىق. ساموپال اراقتىڭ دا كۇشى جىعىلعان, ونىڭ دا ءشولى اكەتىپ بارادى. ول از دەسەڭىز, جالداپ بارعان «گازەلدىڭ» دوڭگەلەگى جارىلدى. شوپىر «تۇندە ماي بولمايدى» دەپ ساموپالدان ۇرتتاعان ەكەن. تاڭعا جۋىق دوڭگەلەكتى رەتتەپ, قايتا جولعا شىقتىق.
ۇيگە كەلىسىمەن ايەل پاكەتتى اقتاردى. «نە كيگىزدى؟» – دەدى شالا-پۇلا ۇيقىسىن اشا الماي. «بىلعارى كۇرتەشە» دەدىم مەن دە «رامستوردان» قايتقانداي. «اتاڭنىڭ باسى, قىتايدىڭ دەرمانتينى» – دەدى ايەلىم قورجىندى اشار-اشپاستان. ول بىلەدى. اپتاسىنا بازارعا ەكى-ءۇش بارىپ كەلەدى. تانيدى. كۇرتەشەنىڭ ءيىسى ۇيدەن بالكونعا, بالكوننان اۋلاعا, اۋلادان اۋدانعا تاراپ كەتتى. بالام سىرىڭكە اكەپ جاندىرىپ كورىپ ەدى, كۇرتەشەنىڭ جارتىسى ءجيدىپ ءتۇستى. مەنىڭ دە بەتىم كۇرتەشەمەن بىرگە كۇيدى. «قايران سوزدەرىم-اي, ەندى قۇدالىققا بارماسپىن», – دەدىم بالا-شاعاما, ايەلىمە انت بەرىپ.
كومىردى كىرگىزۋگە كىرىسە بەرگەن كەزىم ەدى. اتىڭ وشكىر اشەن كەلەدى وڭمەڭدەپ. ول تەگىن كەلمەيدى. ول – قۇدالىقتىڭ پوشتاشىسى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا تىرىدەي سمس. تاعى كىمنىڭ قىزى كەتتى؟ كۇرەگىمدى كومىردىڭ قالىڭ ورتاسىنا سالىپ جاتقام. شاڭ بۇرق ەتتى. كوز بىتەلىپ, قۇلاق تۇندى. كۇڭگىر-كۇڭگىر اشەننىڭ اڭگىمەسى.
قىسقاسى, كلاستاسىمىز قابىلدىڭ قىزى كەتىپتى. اكىمنىڭ بالاسىنا. بىرەسە اقىن, بىرەسە اكىم. ولتىرەتىن بولدى. قۇداعي ءبيشى ەكەن. ءبيشى قۇدالاردى جاقسى كورەدى. «قۇدالىقتىڭ قۇرامىندا ءبيشى بولسىن» دەپتى. اكىمنىڭ ءسوزى ءبىر بۇيرىق بولسا, قاتىننىڭ ءسوزى ەكى بۇيرىققا پارا-پار. ويتكەنى, قازىر حالىقتى اكىم بيلەيدى, اكىمدى قاتىن بيلەيدى. شالا-شارپى جۋىنىپ, مويىنداعى, قۇلاقتاعى, مۇرىنداعى كومىردى كەتىرىپ, امالسىز جولعا شىقتىق. ايەلدىڭ جىبەرگىسى جوق ەدى, اكىمدى ەستىگەن سوڭ ەكپىنى باسىلىپ قالدى. باسقا جاقتى قايدام, ءبىزدىڭ جاقتا اكىم دەسە «ءولىپ» تۇسەمىز.
ءبيدىڭ ءتۇبىن تۇسىرەم, تالاي وكشەدەن ايىرىلعام. «تابانىڭ تەمىردەن جارالعان» دەيدى بىلايعى جۇرت. جارالسا جارالعان شىعار. وزبەكشەسىن دە, وزگەشەسىن دە, ۇيعىرشاسىن دا, پىشاق تىستەپ, قورازداناتىن ايعىرشاسىن دا قويمادىم. قۇداشالاردىڭ مۇرنىنان قان اعىپ, قۇداعي ورتاعا قۇلاپ ءتۇستى. جامان قايتپادىق. وتكەندە «گازەلدەن» اۋزىمىز كۇيگەن, اكىمنىڭ تويىنا بارامىز دەپ قابىل قالادان «تويوتا» الدىرعان. «تويوتادا» كىنا جوق. اۋىلدىڭ بالالارى توبەلەسىپ ءجۇرىپ, ماشينەمىزدىڭ بۇكىل شامىن سىندىرىپتى. سىعىرايىپ, توقتاپ-توقتاپ, تۇنىمەن جۇردىك. تاڭ اتا كەلدىك. ايەل ۇيىقتاماي وتىر ەكەن. كەلە پاكەتكە جارماستى. اقتارىپ قالعاندا پاكەتتەن بالا-شاعانىڭ كاستومى مەن كويلەگى شىقتى. ءۇشىنشى كلاستاعى بالاما كەلەدى ەكەن. كيمەي قويدى. «اۋىلعا بەرىڭدەر, قىتايسكي» دەدى. ءۇشىنشى كلاستىڭ بالاسى دا بىلەدى. ايەلىم «جارىماعان, اكىم بولعانىڭا...» – دەپ كۇشەنىپ بارىپ توقتادى. «كراننىڭ» بۇرانداسىن ۋاقتىسىندا جاپتى. «بۇدان بىلاي قۇدالىققا بارمايسىڭ», – دەپ كەسىپ ايتتى.
بيدەن تابان ءىسىپ, قارا سانىم السىرەپ قاپتى. ەكى كۇن جاتتىم. قىس جاقىنداپ قالدى. ءۇشىنشى كۇنى بىلەك سىبانىپ, مەنىڭ قۇدالىق ساپارىمنىڭ اقىرىن كۇتىپ جاتقان كومىرگە قاھارلانا كىرىستىم. جامان ەمەس, ءبىرازىن ىشكە لاقتىرىپ ۇلگەردىم. اشەن كەلە جاتىر. ول اشەيىن كەلە جاتقان جوق. سىبولىش جاتپايدى ەكەن. نە كومىر تۇسىرمەيدى. تەرىس قاراپ تىرلىگىمدى ىستەي بەردىم. قىسقاسى, مەن بارماسام بولمايتىن قۇدالىق. بۇل قۇدالىققا ىشەتىن ادام كەرەك ەكەن. ونىڭ اكەسىن تانىتام. قامشى سالدىرمايمىن, تامشى قالدىرمايمىن. ءبيدى وكشەمەن بيلەسەك, اراقتى بوشكەمەن كوتەرەم. قۇلامايمىن. قۇدالاردىڭ بۇكىل ىشكىشى قولىما سۋ قۇيا الماي, اۋزىما اراق تامىزا الماي, ارماندا كەتكەنىن ءدۇيىم ەل كوردى, اۋىل ەستىدى. تاڭدانىپ, تامسانىپ قالا بەردى, قايتەسىڭ. جولدا دوڭگەلەك جارىلدى ما, رادياتور سۋ جىبەردى مە بىلمەيمىن, ايتەۋىر ايلى تۇندە دالادا تەڭسەلىپ تۇرعانىم ەسىمدە, سوسىن ەسىكتى كەپ ۇرعانىم ەسىمدە.
بۇل ساپاردا ەتەگى سالاقۇلاش, جاعاسى كىر-كىر برەجنەۆتىڭ تۇسىنداعى پلاشش كيىپ قايتتىم. «ەندى قۇدالىققا بارسام, اتىمدى اۋىستىرام», – دەدىم. اتىڭ اۋىسپاق تۇگىلى, قاتىن اۋىسىپ كەتسە دە اعايىندارىڭ قاراي ما؟ كومىردىڭ جارتىسىنا كەپ قالعاندا باياعى اشەن, باياعى ايەلدىڭ ۇرىسى. تاعى جولعا شىقتىق. بۇل جولى توبەلەسەتىن ادام كەرەك ەكەن. قۇدالاردىڭ اۋىلى سونداي بوپ شىقتى. توبەلەستىڭ چەمپيونى بولعانبىز. كۋا ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق, بەتتەگى بەس تىرتىقتى سانا دا «بالەدەن ماشايىق قاشىپتى» – دەپ تىپ-تىنىش وتىرا بەر. كويلەكتى كوتەرىپ, شالباردى شەشسەم, ايقىش-ۇيقىش تىرتىقتاردىڭ كورمەسىنە كوزىڭىز ءسۇرىنىپ, ارتىنان جۇرەگىڭىزدىڭ اينۋى ابدەن ىقتيمال.
تويدىڭ ورتا تۇسىندا قىم-قۋىت توبەلەس باستالدى. قۇدالاردى ىزدەپ كەپ, تۇگەندەپ الىپ ۇرادى ەكەن. قارا بەلبەۋىن دە, سارى بەلبەۋىن دە, قىزىل بەلبەۋىن دە, ۇزىن بەلبەۋىن دە ۇزىنىنان ءتۇسىرىپ, وزدەرىنىڭ بەلبەۋلەرىنە وزدەرىن قىلقىندىرىپ, قىرىپ سالدىم. كوشەنىڭ ءبىر بۇرىشىنا ءشوپ جيناعانداي جيناپ قويدىم. بۇدان بىلاي ول اۋىلدىڭ تويىندا توبەلەس بولمايتىن شىعار. «بريۋس لي قۇدا» اتانىپ قايتتىم. تەك, ءوزىمنىڭ بەتىمنەن التىنشى تىرتىقتىڭ تۇرەن سالعانى بولماسا, قالعانى تۇگەل. كيىتتى تەكسەرگەن ايەلدىڭ قاباعىنا جانە قار جاۋدى. قورجىن قوماقتى بولعانعا اۋەلدە قۋانعان. سويتسەك, ونىمىز تالاي قۇدالىقتى اتقارعان, جارىقتىق حرۋششەۆتىڭ كوزىن كورگەن كونەتوز پالتو ەكەن. مۇراجايعا لايىق. ونىڭ ىشىنە مەن سەكىلدى جانە ءبىر قۇدا سىيىپ كەتەدى. ەكەۋارا ءبىر پالتو بەرمەدى مە ەكەن دەپ العاشقىدا قاۋىپتەندىك. ارتىنان مىنگەسكەن ىزدەۋشىسى بولماعان سوڭ ايەل بۇرقىلداپ-بۇرقىلداپ, كەيىن كەرەك بولادى-اۋ دەيتىن قويماعا تىعىپ قويدى. اقىرعى قۇدالىق وسى پالتو دەپ شەشتىك...
انە, اشەن كەلە جاتىر. كومەكتەسۋگە كەلە جاتقان جوق, قۇداي بىلەدى, تاعى قۇدالىق. «بارمايمىن», – دەدىم ءۇزىلدى-كەسىلدى. قويا ما, بۇل جولى ءبىر ۇيدەن بىرەۋ ەمەس, تىرىسىپ وتىرعان ايەلىمدى دە قوستى. باسىندا يىق بەرمەپ ەدى, ءوزىن قوسقاننان كەيىن الدىما ءتۇسىپ بەردى. مەنىڭ وسى ساپارداعى مىندەتىمە ءىشۋ دە, سويلەۋ دە, بيلەۋ دە, ءتىپتى توبەلەسۋ دە كىرمەدى. شىرەنۋىم كەرەك بولدى. باسقا باسقا, ال شىرەنۋدى ولتىرەم عوي. تالاي ورىندىقتىڭ ارقالىعىن سىندىرىپ, تالاي ديۆاندى شالقاسىنان ءتۇسىرىپ قايتقام. شىرەندىم. شىرەنگەندە سۇمدىق شىرەندىم. قۇدالار قۇراق ۇشىپ كەپ اۋزىما ءشاي قۇيعانشا يلىكپەدىم. تەك, ايەلىم ازداپ باسىن يزەگەن سوڭ شىرەنۋىمنىڭ ساتىسىن ءبىر باسپالداققا تومەن ءتۇسىرىپ, ءشايدى ءوزىم ىشەتىن حالگە جەتتىم. شىرەنە-شىرەنە قۇدالىقتان دا ورالدىق. ۇيگە كىرەر-كىرمەس قورجىندى اقتاردىق. تۇيمەسى ازەر جەتەتىن كاستوم كيگىزىپتى. ءبىر شىرەنگەندە تۇيمەلەرى پىتىرلاپ ءتۇسىپ قالادى. شالبارىنىڭ بالاعىنان توبىعىم جىلت-جىلت ەتەدى. ايەلىمنىڭ كيگەنىن ايتسام... قويشى ايتپايمىن, ونى كيگىزگەن قۇدالاردان ىڭعايسىز. ول دا ۇندەمەدى. مەن دە ۇندەگەم جوق.
ءبارىن قويدىق, العاشقى قار دا ءتۇستى. كومىر كىرگىزىپ جاتىرمىن. وقتا-تەكتە ايەلىم دە كومەكتەسىپ قويادى. كوزىمنىڭ استىمەن اشەن كەلەتىن جولعا قاراپ قويامىن, ازىرگە تىنىش!
تولىمبەك الىمبەك ۇلى
الماتى
كورشى-قولاڭ كۇڭكىلى
كورشىلەردىڭ اڭگىمەسىنەن:
– سەن ماعان اقشامدى قاشان قايتاراسىڭ؟
– جەلمامىر ايىندا قايتارىپ بەرەمىن.
– ونداي اي جوق قوي.
– مەن دە سونى ايتىپ تۇرمىن...
***
– ءسىزدىڭ كورشىڭىز نەدەن قايتىس بولدى؟
– ماسا شاققان...
– قويىڭىز, ودان ادام ءولۋشى مە ەدى.
– سودان دارىگەرلەر ءبىر ءدارى ەككەن...
***
– وسى سەن ۇيىڭدەگى تاراقان, تىشقان, قوڭىزداردان قالاي قۇتىلدىڭ؟
– ول وڭاي... تەك ش ۇلىعىڭدى جۋماي بۇرىش-بۇرىشقا تاستاي بەرسەڭ بولعانى.
***
كورشى كەلىنشەكتەر اڭگىمەسىنەن:
– سەن ءبىراز ارىقتاپ جۇدەپ كەتكەنبىسىڭ؟
– كۇيەۋىم كوزىمە ءشوپ سالىپ... سوعان ۋايىمدايىم دەپ...
– ءبۇيتىپ جۇدەپ-جاداعانشا اجىراسىپ كەتپەيمىسىڭ؟!
– ءازىر ەرتەرەك, تاعى ءبىر بەس كيلوگرام ارىقتاۋىم كەرەك...