قازاقتا «ەل اعاسىز بولمايدى, تون جاعاسىز بولمايدى» دەگەن ماقال بار. قالاي جاقسى ايتىلعان. حالقىمىزدىڭ تاريحىنا كوز سالساق قاي كەزدە دە ۇلتىمىزدىڭ ۇيتقىسى, جۇرتىمىزدىڭ مايەگى بولا بىلگەن, كوزى قىراعى, اۋىزى دۋالى اياۋلى اسىل ازاماتتارى – ەل اعالارى بولعان عوي. وسى تۇرعىدا وي قوزعاساق كەشەگى ارتىنا ونەگەلى ىستەر مەن ۇلگى تۇتار جوسىقتار قالدىرىپ كەتكەن ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سياقتى اسىل ازاماتتار ويعا ورالادى.
قازاقتا «ەل اعاسىز بولمايدى, تون جاعاسىز بولمايدى» دەگەن ماقال بار. قالاي جاقسى ايتىلعان. حالقىمىزدىڭ تاريحىنا كوز سالساق قاي كەزدە دە ۇلتىمىزدىڭ ۇيتقىسى, جۇرتىمىزدىڭ مايەگى بولا بىلگەن, كوزى قىراعى, اۋىزى دۋالى اياۋلى اسىل ازاماتتارى – ەل اعالارى بولعان عوي. وسى تۇرعىدا وي قوزعاساق كەشەگى ارتىنا ونەگەلى ىستەر مەن ۇلگى تۇتار جوسىقتار قالدىرىپ كەتكەن ءىلياس وماروۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سياقتى اسىل ازاماتتار ويعا ورالادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەسى نىعايۋىنا, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى ارتىپ, ەڭسەسى كوتەرىلۋىنە, ءتىلىمىزدىڭ, ءدىلىمىزدىڭ ورنىعۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, ەلدى ۇيىتار ەستى سوزدەرىن ايتىپ, ونەگە شاشىپ, ورتامىزدا جۇرگەن شەرحان مۇرتازا, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك بايگەلدي, كاكىمبەك سالىقوۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ, ءابدۋالي قايداروۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, سەرىك قيراباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ سياقتى ابزال اعالار ەسكە تۇسەدى. ءوزىنىڭ بويىنداعى بارلىق قاجىر-قايراتىن تۋعان ەلىنىڭ, ۇلتىنىڭ, جۇرتىنىڭ كەرەگى ءۇشىن ايانباي جۇمساپ جۇرگەن مىرزاتاي اعا دا سولاردىڭ سويىنان.
سوڭعى ۋاقىتتا مەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىزدىڭ كۇرەسكە, عيبراتقا, قىزىقتارعا تولى ءومىرى تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان جاڭا رومان جازۋ ۇستىندەمىن. بۇگىن سول روماننىڭ باستاپقى تاراۋىنان ءۇزىندىنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
اۆتور.
مىرزاتاي: مەن ءوزىم وتە شالعايدا, قايناعان ءومىر بازارىنان قاعابەرىستە قالعانداي بولىپ كورىنەتىن شاعىن اۋىلدا تۋعان اداممىن. الاقانداي اۋىلىمىز قازىنالى, قاسيەتتى كارى قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا, ەتەگىندە ەدى. قاراتاۋ باتىستا كولبەپ جاتادى, ءبىز شىعىسىندامىز. قاراتاۋدىڭ باۋرايى سىڭسىپ تۇرعان شيە, دولانا بولاتىن. كوبىنە جەل باتىستان تۇرادى, باتىستان تۇرعاندا سول شيەنىڭ, دولانانىڭ ءيىسى ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلەتىن. قاراتاۋعا قاراساق, بويىمىزعا قۋات الاتىنبىز. جوتالارىندا ساقىرلاتىپ تاستان-تاسقا سەكىرىپ ارقارلار جۇرەتىن. قۇلجاسى قاسقايىپ قاراپ, بيىكتە, شىڭدا تۇراتىن. قاراتاۋدان جىبەكتەي ەسىلىپ جۇپار سامال سوعاتىن. جان دۇنيەمىزدى ارالاپ, راحات سەزىمگە بولەيتىن.
اۋىلىمىز شاعىن ەدى. بار بولعانى 20-30 ءۇي. مەنىڭ بابام – تەمىر دەيتىن كىسى بي بولعان. سول كىسى زامانىندا اقمەشىتتىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى پەروۆسكي دەگەنمەن كەلىسە المايدى. سودان سوڭ «مەن سەنىڭ تابانىڭا جانشىلمايمىن» دەپ, اعايىنىن الىپ, قىزىلوردانىڭ تەرەڭوزەك دەگەن جەرىنەن بۇگىنگى جامبىل وبلىسىنىڭ تالاسىنا كوشكەن ەكەن. جول-جونەكەي بالا-شاعا, كەلىن-كەپشىكتىڭ جاعدايىمەن, جاس بوسانعان كەلىندەر قول-اياقتارىن باۋىرىنا السىن دەپ, قازىرگى شاۋىلدىردەگى تەمىر ستانتسياسى تۇرعان جەرگە ايالدايدى. ول كەزدە تەمىر جول دا, ستانتسيا دا جوق. سوندا قىستايدى. ەرتە كوكتەمدە ەگىن, باۋ-باقشا سالىپ, كۇزگى جيىن-تەرىننەن سوڭ جىلجىپ تالاستىڭ تومەنگى ساعاسىنا قونىستايدى. ءالى ەسىمدە, مەنىڭ بالا كەزىمدە ءبىزدىڭ ەلدەن اتپەن, ەسەكپەن ازىرەتى سۇلتانعا (قوجا احمەت ياسساۋي) زيارات ەتىپ بارىپ كەلگەندەر:
– جولدا تەمىر بابامنىڭ باۋىنا تۇنەدىك, – دەپ اڭگىمەلەيتىن. ۇلكەن ارۋاققا سىيىنعانداي, سول جەردەن ورامالعا ءتۇيىپ توپىراق اكەلەتىن.
سودان, ول جەردەن تەمىر بابامىز وزىنە ەرگەن اعايىن-جۇرتىن الىپ, تومەنگى تالاسقا كوشىپ كەلەدى. ءبىراز جىلدار سول جەردى جايلاپ, ءومىر كەشەدى. تەمىردىڭ ۇلى قوجامقۇل ەڭبەك دەسە ەلپىلدەپ تۇراتىن بەينەتكەش, ديقان, سوزگە دە ۇستا, ەل-جۇرتتى كۇلدىرىپ سويلەيتىن, قۋاقى ادام بولىپتى. وزدەرى كوشىپ كەلىپ, قونىستانعان جەرگە ەگىن سالادى, تال وسىرەدى. اعايىن-تۋىستارىن دا ۇيىستىرىپ, ىلكىمدى ىستەرگە جۇمىلدىرادى. سونىڭ ارقاسىندا تۇرمىستارى وڭالادى, مال-باستارى كوبەيەدى. سول جەر كەيىن «قوجامقۇلدىڭ تالى» دەپ اتالىپ كەتەدى. ءبىز وسى قوجامقۇلدان تارايمىز. قوجامقۇلدان – اقبوتا, اقبوتادان – جولداسبەك تۋادى.
اۆتور: ول كىسىگە نەگە اقبوتا دەپ قىزدىڭ اتىن قويعان؟
مىرزاتاي: قوجامقۇل اتامىز ۇيلەنگەن سوڭ كوپكە دەيىن پەرزەنت كورمەي جۇرەدى. اقىرىندا قىزجان اجەمىز ۇل تۋىپ بەرىپ, وعان كوز تيمەسىن دەپ, ادەيى اقبوتا دەپ قىزدىڭ اتىن قويعان ەكەن. سول اقبوتادان – جولداسبەك, جولداسبەكتەن – مەن تۋامىن.
اۆتور: وز اكەڭىز تۋرالى دا ايتساڭىز.
مىرزاتاي: اكەم ۇزىن بويلى, قىزىل شىرايلى, دەنەلى, اناۋ-مىناۋ ات كوتەرىپ جۇرە المايتىن, اق سارى كىسى ەدى. سالماقتى, سابىرلى, مىقتى بولاتىن. ەكى بەتى نارتتاي قىزىل ەدى. مەنى قاسىنان تاستامايتىن, سوعىم باسىنا, شاقىرعان جەرگە مەنى اپاراتىن. ءبىر كۇنى ۇلكەندەر:
– ەي, جوكە, شىمىرتايدى قاسىڭا كوپ ەرتپەيسىڭ. نەگە وسى جاۋمەلەگىڭدى قاسىڭنان تاستاماي ەرتىپ جۇرەسىڭ؟ – دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا اكەم:
– ءا, اتالارى, سىزدەر ءالى كورەسىزدەر, بارىنەن دە مىرزاتايىم وزادى. بىرنارسە شىقسا وسى جاۋمەلەگىمنەن شىعادى. شىمىرتاي وسى مىرزاتايدىڭ اتىن بايلاعانعا جاراسا دا بولعانى, – دەپ ايتىپتى دەيدى.
اۆتور: قازاقتا «اكە – بالاعا سىنشى» دەگەن ءسوز بار عوي.
مىرزاتاي: سول ءسوز راس, مەنىڭشە. ءبىر كۇنى مەن اكەمە وكپەلەپپىن… قىردىڭ استىندا «قىزىلاۋىت» دەگەن كورشى اۋىل بولعان. سودان مەن وكپەلەپ: «مەن اقتوبەگە بالا بولمايىن, مەن قىزىلاۋىتكە-اق بالا بولايىن», – دەپ كەتىپ بارا جاتسام كەرەك. اكەم: «قۇلدىعىم-قۇلدىعىم, شىراعىم-شىراعىم» دەپ قۋىپ جەتىپ, قۇشاقتاپ, مەنى ۇيگە الىپ كەلىپ, ەشكى سويىپ, اعالارىن, ۇلكەندەردى شاقىرىپ, قۇدايى بەردى. «كوز تيمەسىن, مىرزاتايلارىڭ بولايىن دەپ تۇر, بۇل مەنى جەڭدى. مەن اقتوبەگە بالا بولمايمىن, قىزىلاۋىتكە بالا بولامىن دەدى. قۇداي اۋزىنا سالىپ تۇر ما, بۇل ءوزى ەلدىڭ بالاسى بولايىن دەپ تۇر ەكەن», – دەپ ىرىم قىلىپ, قۇران وقىتقانى ەسىمدە.
اكەم ءادىل, ادال, مەملەكەتشىل كىسى ەدى. قوعامنىڭ مالىنا, قوعامنىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋعا بولمايدى دەپ وتىراتىن بىزگە. ول كەزدە كولحوزدار وتە مايدا. اكەم ءومىر بويى كولحوزدى باسقاردى, پارتكوم دا بولدى. انامىزبەن ەكەۋىن اتالارىمىز قۇدا ءتۇسىپ قوسقان ەكەن.
اۆتور: ەندى اناڭىز تۋرالى دا ايتىپ وتسەڭىز.
مىرزاتاي: انام اجەپتاۋىر داۋلەتتى كىسىلەردىڭ قىزى بولىپتى. ورمەك, باسقۇر, شي توقيتىن, عاجاپ شەبەر كىسى ەدى. اكەسى كيىمدى حيۋادان, بۇقارادان الدىرادى ەكەن. «قونىشىن جىپپەن كەستەلەگەن قىزىل, جاسىل ەتىگىم بولاتىن. ايتىسقا, جيىنعا بارعاندا ءبىر اعام الدىمدا, ءبىر اعام ارتىمدا, ەكى جەڭگەم ەكى قاناتىمدا جۇرەتىن ەدى, تويعا ءسان-سالتاناتىمىزبەن باراتىنبىز», – دەپ ەسكە الاتىن.
انام (مەن ول كىسىنى «اپا» دەۋشى ەدىم) تالاي ايتىسقان ادام. اپامنىڭ داۋسىنداي داۋىس جوق ەدى. اپام اقىن ەدى. سول كىسىنىڭ «ءاي-ۋگاي, ارماندامىن جاراتقانعا», «بەدەل-اي, بوپەم-اي» دەگەن ەكى ءانى 65 جىلدان كەيىن قۇلاعىما قايتا ورالدى. نە قۇدىرەت ەكەنىن بىلمەيمىن, ايىرىلىپ قالىپ ەدىم, ەسىمە قايتا ءتۇستى. ۇنەمى, اسىرەسە, «ءاي-ۋگاي, ارماندامىن» دەيتىن انىنە سالىپ ايتىپ وتىراتىن. سول انىمەن ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىر تاريحىن جىرعا قوساتىن. سولاردى ايتىپ الىپ, كوڭىلى بوساپ جىلايتىن. اپام كەرەمەت سۇلۋ كىسى ەدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن سول كىسىنىڭ ەكى ءانىن ەسىمە ءتۇسىرىپ, قىزداردى شاقىرىپ الىپ تىڭداتتىم. ولار «اعا, بۇل اندەردى نوتاعا تۇسىرەيىك, ءسىز سوزدەرىن قايتا جازىڭىز», – دەپ قولقالاپ بولمادى. سوسىن اپامنىڭ انىنە, سول كەزدەگى سوزدەرىن ۇمىتىپ قالعانمىن عوي, سوعان جاقىنداتىپ ءسوز جازدىم. ول اندەردى بەلگىلى انشىلەر گۇلميرا, ارداق, كلارا سياقتى قارىنداستارىما ۇيرەتتىم. سول اندەردى قازىر گۇلميرا سارينا ايتىپ ءجۇر.
ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جوعارعى جاعىن قاپشاعاي دەيتىنبىز. وزەننىڭ جاعاسى – جارتاستار. سولار تولعان ەسكىلىكتى جازۋلار, سۋرەتتەر بولاتىن.
اۆتور: سول ءوزىڭىزدىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىڭىزدىڭ وتە-موتە ەستە قالارلىقتاي ەرەكشەلىگى بار ما ەدى؟
مىرزاتاي: بىر عاجاپ جەرى سول كىشكەنتاي, الاقانداي اۋىلىمىز كەرەمەت ونەرپاز بولاتىن. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, ايتپەنبەت دەيتىن اكەمىز بولدى. جاسى مەنىڭ اكەمنەن ۇلكەن ەدى. اۋىلدىڭ جەكەمەنشىك قويىن باعاتىن. سول كىسىنىڭ قالاقتاي عانا, كىشكەنتاي, قولدان شابىلعان دومبىراسى بار-تۇعىن. دومبىرانى قازىرگى كۇنى جەلىمدەسە, ول كىسى كىشكەنتاي عانا اعاش شەگەلەرمەن شەگەلەپ قوياتىن. كەشكە جاقىن قاراتوبەنىڭ باۋرايىندا وتىرىپ, ايتەكەنى تىڭدايمىز دەپ ەل جينالاتىن. دالاعا ەشتەڭە توسەمەستەن, جايقالعان كوك ءشوپ ۇستىنە, كىلەم جايىپ قويعانداي, ءبارى ەركىن جايعاسىپ, بىرەۋى جامباستاپ, بىرەۋى شىنتاقتاپ جاتىپ اپ, كۇي تىڭدايدى.
ءالى انىق ەسىمدە, وسى اۋىلعا ەكى رەت سۇگىر كەلدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر قۇداسى بار ەدى. سول قۇداسىنا كەلەتىن جانە قايتارىندا, ىلعي مال ايداپ, مال جەتەكتەپ قايتاتىن. بارشا جۇرت «سۇكە, سۇكە!..» دەپ جانى قالمايتىن. شاعىن عانا كىسى ەدى. باسىندا قىرعىز-قالپاق سياقتى قالپاق, ۇستىندە شيبارقىتتان كيتەل سياقتى ەتىپ تىككەن سىرت كيىمى بولاتىن, ونىسىنىڭ ەتەگى ۇزىنداۋ ەدى. قولدان تىككەن شالبارى بار-تۇعىن. جارىقتىق, كۇيكەنتايداي عانا كىسى بولاتىن. توردە وتىرعاندا بالا سياقتى بولىپ كورىنەتىن. «سۇكەڭدى تىڭدايمىز!» دەگەندە جۇرتتىڭ ءبارى تىنا قالاتىن. ءبارىمىز ەلىتىپ تىڭدايتىنبىز. مەن ءسويتىپ, ءساتىن سالعاندا, كىشكەنە كەزىمنەن سۇگىردىڭ كۇيلەرى جانىما ءسىڭىپ وسكەن اداممىن.
ەكىنشى جولى كەلگەنىندە, ءبىزدىڭ ايتپەنبەت اكەمىزدىڭ جاسى سۇگىردەن ۇلكەن ەدى, سۇگىر: «مىنا جەرگە ايتەكەڭ وتىرسىن» دەپ, ايتەكەڭ اكەمىزدى سۇمدىق باعالاپ, قۇرمەتتەپ, قاسىنا وتىرعىزىپ, «الدىمەن ايتەكەڭ كۇي تارتسىن» دەپ, جولدى اۋەلى سول كىسىگە بەرىپ, الدىمەن كۇي تارتقىزدى. تاڭ قالاتىنىم, سويتكەن ايتەكەڭنەن ەشقانداي مۇرا قالمادى. ءبىز, وسى قازاق, سوندايمىز عوي. ءبىر اۋىلدا تۇرىپ, ءبىرىنىڭ ونەرىن ءبىرى باعالامايدى, ۇيرەنىپ الايىق, ەستە ساقتاپ قالايىق دەمەيدى, تەك ءبارى دە شەتىنەن دانىشپان, شەتىنەن ونەرپاز, شەتىنەن اقىن, شەتىنەن شەشەن, شەتىنەن كوسەم…
سونداعى سۇگىردىڭ ءوزى دەن قويىپ تىڭداعانى, باعالاپ, تورگە وتىرعىزىپ جول بەرگەنى كەيىن ەسىمە تۇسكەندە ايتپەنبەت سۇمدىق كۇيشى بولعان ەكەن-اۋ دەپ ويلايمىن. مەن ءالى كۇنگە دەيىن سول كىسىنىڭ كۇيلەرىن ەشكىم جازىپ الماعانىنا, جادىندا ساقتاپ قالماعانىنا وكىنەمىن.
سوعىس كەزىندە ەركەكتەردىڭ ءبارى مايدانعا كەتتى. اۋىلدا بالا-شاعا, وڭكەي قاتىن-قالاش قالدى. ءبارى جۇمىسقا شىعادى. باسقارمانىڭ ايەلى دامەت دەگەن جەڭگەمىز بولدى. سۇمدىق قاساپشى ەدى, ءىرى كىسى. بىردە اپامنىڭ: «دامەت كەلىن, شىراعىم, ۇيگە كەلىپ, توقتى سويىپ بەرشى», – دەپ شاقىرعانى ەسىمدە. سويعاندا ءوزىم ساعاتقا قاراپ تۇردىم, 17 مينۋتتا ءبارىن دايىنداپ, قازانعا سالىپ بەردى. اپام مارقۇم «دامەتتەي قاساپشى جوق» دەپ وتىراتىن. بولسامبەك سول دامەت جەڭەشەمدى «سەن باسقارمانىڭ ايەلىسىڭ, جۇمىسقا بارمايسىڭ» دەپ سىناپ: «مەنىڭ بايىم باسقارما, ەكى كوزىم اسپاندا. جاتسام دا الام ءبىر ەڭبەك, تۇرسام دا الام ءبىر ەڭبەك. ماعان قاراپ بوس قالما», – دەپ ولەڭ شىعارعانى ەسىمدە. اۋىلداعى كىسىلەردىڭ ءبارىن ءسويتىپ سىناپ-مىنەپ, ولەڭگە قوسىپ, جۇرتتى كۇلدىرىپ جۇرەتىن. ءتۇر-الپەتى, مىنەز-قۇلقى, ىستەگەن ىستەرى ناعىز الدار كوسەدەن اۋمايتىن.
وسپان دەگەن جاكەمىز بولدى. ەسپەنبەتتىڭ وسپانى. كولحوزدا بۋحگالتەر بولدى. ءومىر بويى بۋحگالتەر بولىپ, ءبىر تيىن «ءراسترات» دەگەندى بىلمەگەن ادام ەكەن. جۇرتتىڭ ءبارى تاڭ قالاتىن. ءوزىڭ بىلەتىن جۋرناليست قالامگەر سەرىك ءابدىرايىموۆ بوپەتايدىڭ جاقىپ دەگەن بالاسىنىڭ قىزىن الدى. ال مىنا ءبىزدىڭ وسپان جاكەمىز, بۇرىن بايعا تيگەن, سوڭىندا قىزى بار, بوپەتايدىڭ ءاسيا دەگەن قىزىن العان ەدى. ءاسيا بىزگە ساباق بەردى, مۇعالىم بولدى. ونىڭ اكەسى بوپەتاي جەزدەمىز ەدى, ءوزى كىشكەنتاي عانا, كۇيكەنتايداي كىسى بولاتىن, ال اپامىز – بوپەتاي جەزدەمىزدى قولتىعىنا قىستىرىپ كەتەتىندەي, الپامساداي كىسى بولاتىن. ءسويتىپ ءاسيانىڭ اكەسى – جەزدەمىز, ءوزى – جەڭگەمىز, بىزگە ءتورتىنشى كلاستا ساباق بەرىپ ءجۇردى. سوندا ءبىزدىڭ وقىعانىمىزدىڭ سيقىن, ءتۇرىن قارا. مۇعالىمىمىز ءاسيا مەنى «مىرزاجىگىت» دەيدى, جاڭاباي جاكەمنىڭ بالاسىن – «مىرزااعا» دەيدى, تاعى بىرەۋدى «كىشكەنەم» دەيدى. بارىنە ات قويىپ العان. ءوزىنىڭ وقۋشىلارىن اتىمەن اتاي المايدى.
اۋىلدا انداقۇل جانە ساپارقۇل دەگەن باقۋاتتى, اعايىندى كىسىلەر بولدى. ساپارق ۇلى ۇلكەن. ساپارقۇلدىڭ بالاسى – اسان دەگەن بولدى. مەنىمەن قۇرداس ەدى. كلاستا وتىرادى, كۇزدىڭ كۇنى جۇگەرى پىسەدى, ءدۇمبىلدى كوپ جەيدى دە ءىشى ءوتىپ جۇرەدى. ساباق باستالعاندا جىلتىڭداتىپ قولىن كوتەرەدى دە وتىرادى. دالاعا شىققىسى كەلەدى عوي. «نە بولدى ساعان تاعى, قاينىاعانىڭ بالاسى؟» – دەپ سۇرايدى مۇعالىمىمىز. «دالاعا شىعىپ كەلەيىنشى» – دەيدى ول. «نە بولدى, جاڭا عانا شىعىپ ەدىڭ عوي, وتىر», – دەپ ۇرسادى مۇعاليما. اناۋ ءارى وتىرادى, بەرى وتىرادى, شىداي الماي: «ءۇي, اكەڭنىڭ اۋىزى… ءاسيا, جاكەمە ايتامىن», – دەپ ورنىنان تۇرىپ, شىعىپ جۇرە بەرەتىن. «جاكە» دەپ وتىرعانى مۇعالىمىمىز ءاسيانىڭ كۇيەۋى عوي. ال ءاسيا: «وسى ميكەششە قاينىم قايبىر ادام بولادى دەيسىڭ», – دەپ وتىرا بەرەتىن. باسقا ەشنارسە ايتا المايدى. بالالار كەيدە ۇيدەگى ۇلكەندەرىنە شاعىنىپ, ولار ءاسيانىڭ كۇيەۋىنە ايتىپ, كۇيەۋى ءاسيانى ساباپ الاتىن كەزدەرى دە بولاتىن.
ءبىز دۇرىستاپ ساباق وقي المادىق. بولسامبەك ءبىزدىڭ مۇعالىمىمىزدى دە: «بوپەتاەۆا ءاسيا, سوڭىندا بار شاكيا, ەسپەنبەتوۆ وسپان, قۇداي ونى قوسقان» دەپ ولەڭگە قوساتىن. بۇل ءوزى پوەما سياقتى ۇزاق تولعاۋ ەدى. وسى ءبىر جەرلەرى عانا ەسىمدە قالىپتى. بۇگىن ويلاپ وتىرسام, ول كەزدە بىزدە دۇرىس مەكتەپ تە, مۇعالىم دە, قاعاز-قالام دا بولماعان ەكەن عوي.
اۆتور: مىرزەكە, بۇرىن ايتىلىپ, جازىلماعان مىنا اڭگىمەلەرىڭىز قىزىقتى بولىپ بارادى. ءسىزدىڭ اۋىل راسىندا دا ونەرپازداردىڭ ورداسى ەكەن عوي. وسىعان وراي جامبىل اتامىزدىڭ دا ءوسىپ-ونگەن ورتاسى ويعا تۇسەدى. «ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, گۋلەيدى جىن قاققانداي كەشكە جاقىن» دەمەۋشى مە ەدى جامبىل اتامىزدىڭ ەكەي رۋى جونىندە. تاقىر جەرگە تۇك شىقپايدى. ءشوپ تە قۇنارلى جەردە وسەدى. ءسىزدىڭ ءان-كۇي دەگەندە قۇلاعىڭىزدىڭ تۇرىك بولعانى, ءان دە, كۇي دە شىعاراتىنىڭىز, ونەرگە, ادەبيەتكە ىڭكارلىگىڭىز ءوسىپ-ونگەن ورتاڭىزدىڭ اسەرىمەن بالا كەزىڭىزدەن-اق قالىپتاسقان ەكەن عوي دەگەن وي كەلىپ تۇر ماعان.
مىرزاتاي: يا. بالالىق شاقتا العان اسەرلەردىڭ ءومىر بويى ۇمىتىلمايتىنى, بۇكىل ومىرگە ازىق بولاتىنى راس قوي. مەن وسىنداي الاقانداي اۋىلدا, اڭىزدار مەن ابىزداردىڭ ورتاسىندا ءوستىم.
اۆتور: جاڭا اۋىلدىڭ ادامدارىن ءبىرسىپىرا ايتىپ ءوتتىڭىز. ءسىزدىڭ بالا كەزىڭىزدەگى, ەسەيگەن شاعىڭىزداعى جانە وسى كۇنگى اۋىلداردىڭ بەت-بەينەسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ءارتۇرلى عوي. وسى تۇرعىدان العاندا سول كەزدەگى اۋىل ءومىرىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن دە ەسكە ءتۇسىرىپ, ايتا كەتسەڭىز.
مىرزاتاي: ول جىلداردا, قايدان كەلەتىنىن بىلمەيمىن, باقالشىلار كەلەتىن اۋىلعا. ولاردى ءبىز «دولىلار, سىعاندار» دەيتىنبىز, سولار كەلەتىن كەرنەيلەتىپ, سىرنايلاتىپ. اربالارى بولادى, ارباسىندا اينا-تاراق, نەشە ءتۇرلى ءجىپ, ينە, تۇيرەۋىش, كەرەكتىڭ ءبارىن اكەلەدى. سول جەردەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزدارى شاڭقوبىز الادى. مەن تالاي جەردە ايتىپ ءجۇرمىن, مۇنداي قۇدىرەتتى كورگەن ەمەسپىن. مەنىڭ كۇندەلىگىمدە دە بار. اۋىلدىڭ قىزدارىنىڭ ءبارى شاڭقوبىزشى بولاتىن. كەشكە قاراي مال جايعاستىرادى, لاق-قوزىنى كوگەندەيدى, ەشكى-سيىردى شەشەلەرىنە ساۋدىرادى, ءبارىن تىندىرىپ كەلگەننەن كەيىن, ءبارى ءبىر ۇيگە جينالادى. بەس قىز وتىرسا شاڭقوبىز تارتىپ, 6-شى, 7-ءشى, 10-شى, 15-ءشى قىزدار كەلگەن جەردەن قوسىلىپ, تارتا بەرەدى. بۇل قانداي فەنومەن! ديريجەر جوق, جەتەكشى جوق, ارنايى ءبىلىم جوق, بىرىنەن ءبىرى ۇيرەنىپ تارتادى. ونداي شاڭقوبىزشىلاردى ەش جەردە كورگەنىم جوق. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزدارى, سوعىس كەزى, شاڭقوبىز تارتقاندا زار يلەتىپ, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن.
جاستاردىڭ ءبارى سوعىسقا كەتتى. كوبى كەلمەدى. سودان بولار, اۋىلدا جاسى ۇلعايعان قاريالار كوپ بولدى. تاڭدى اتىرىپ, كۇندى باتىرىپ داستان, قيسسا ايتاتىندار بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ەلەمەس دەگەن اعامىزدىڭ ءۇنى بولەك ەدى. ايمەن دەيتىن اكەم بولدى. بۇرىن بولىس بولعان, اقىندىعى دا بار ەدى. تورعايداي كىسى ەدى, اپپاق, ۇكىنىڭ بالاپانىنداي بولىپ ۇرپيگەن, وزبەكشە كۇزەگەن ساقالى بولاتىن. وتە سىيلى ادام ەدى, قاسىنا «تەمىر ءبيدىڭ بالاسىسىڭ, جولداسجان» دەپ مەنىڭ اكەمدى وتىرعىزادى, اكەم مەنى تاستامايدى. ويناپ جۇرگەن جەرىمنەن «كوكەڭ شاقىرىپ جاتىر» دەپ شاقىرتىپ الادى, جۇرەگىم زۋ ەتە قالاتىن. «ويىن ازدىرادى! اڭگىمە تىڭدا, اكەلەرىڭنىڭ قاسىندا وتىرىپ» دەيدى. ايمەن اكەم ۇزاق-ۇزاق داستانداردان ايتىپ, قيسسالاردان قايىرىپ, جۇرتتىڭ ءبارىن ۇيىتىپ وتىراتىن.
اۆتور: كىتاپتارىڭىزدان اكەدەن جاستاي قالعانىڭىزدى بىلەمىز.
مىرزاتاي: مەن توعىز جاسقا كەلگەندە اكەم قايتىس بولدى. ءالى كۇنگە ۇمىتقان جوقپىن. مايدىڭ توعىزى بولاتىن. جەڭىسكە ارنالعان مەرەكە كۇنى ەدى. شىمىرتاي كوكپارعا بارام دەپ جىلاعان سوڭ, اۋىرىپ توسەكتە جاتقان كوكەم قاراجاندى الدىرىپ, دالاعا ءوزى شىعىپ, تارتپاسىن ءوزى تارتىپ, «قاراجان, قاراجان» دەپ بيەسىنىڭ باسىنان سيپاپ كوپ تۇردى. سودان سوڭ شىمىرتايدى قاسىنا شاقىرىپ الدى دا, «جارايدى, بۇگىن قاراجاندى كوكپارعا سەن ءمىن, بىراق قيناما» دەپ ۇستىنە وتىرعىزىپ جىبەردى. قاراجان دا بىردەڭەنى سەزگەندەي, يەسىمەن قوشتاسقانداي, كوزىنەن جاس مونشاقتاپ تۇردى.
اكەم, مەن ونى «كوكە» دەيتىنمىن, ەكى كۇننەن كەيىن قايتىس بولدى.
اكەمدى جەرلەردە قاريالار «وسى جاۋمەلەگىن جاقسى كورۋشى ەدى, اتتىڭ باسىن وسى مىرزاتاي جەتەكتەسىن», – دەپ ماعان جەتەكتەتتى. زيراتقا جاقىنداي بەرگەندە ارىقتىڭ بويىنان كوجەك قاشپاسىن با؟.. اربانى تاستاي سالىپ كوجەكتى قۋا جونەلگەنىم ەسىمدە. «ويباي, سورلى-اۋ, اكەڭ ءولىپ جاتقاندا مىناۋىڭ نە سەنىڭ» دەپ ەل مەنى قۋدى. سوندا مەن اكەمنىڭ قايتىس بولعانىن تۇيسىنبەگەن ەكەنمىن. ىرىم-جىرىمىن جاساپ, ءبىر كەزدە اكەمدى جەردىڭ قوينىنا سالدى. ءۇستىن جاۋىپ, تاسپەن باستىرىپ جاتقان كەزدە شىڭعىرىپ جىبەردىم. «اشىڭدارشى, كوكەم تۇنشىعاتىن بولدى عوي, اشىڭدار, اشىڭدار» دەپ. سوندا مەن كوكەمنىڭ ولگەنىن ءالى بىلمەگەنمىن عوي. ۇلكەندەر «الىپ كەتىڭدەر» دەدى. ەكى اعام بىلايىراق الىپ شىعىپ: «قوي, ۇيات بولادى, جىلاما», دەپ اقىل ايتتى. كىشكەنە سابىر قىلعاننان كەيىن مەن دە وزگەلەرمەن بىرگە جاقىنداپ كەلىپ وتىردىم. مولدا ءابدىراسىل جاكەم قۇران وقىدى. داۋىسى سونداي جاعىمدى ەدى. قۇران وقىعاندا ساي-سۇيەگىم سىرقىراپ, ىشكى دۇنيەمنىڭ ءبارىن الدەبىر سەزىم كەۋلەپ كەتتى. ەرىتىپ-ەلجىرەتىپ بارادى. سوندا ءبىلدىم, اكەمنىڭ قايتىس بولعانىن. سوندا سەزىنىپ, ءتۇيسىندىم. جالپى, كەيىن اكەمنىڭ ءۇمىتىن اقتادىم عوي دەپ ويلايمىن.
الدىندا ايتىپ كەتتىم عوي, كوكتەمدە اۋىلعا دولىلار, سىعاندار كەلەتىن دەپ. سولاردىڭ ىشىندە شاشى جالبا-جۇلبا كەمپىر بولاتىن, قازاقشا بىلەتىن, سول بال اشادى ەكەن. سوعان ءبارى بال اشتىرادى. ونى اپام ايتادى. ساعان ايىم-كۇنىم جەتىپ وتىرعان ەدىم. قاراسام, جۇرتتىڭ ءبارى بارىپ, بال اشتىرىپ جاتىر. ءاي, ادىرە قالعىر, مەن دە بارايىنشى دەپ ءبىر تۋشامدى جەتەلەپ بارىپ, وزگەلەرمەن بىرگە مەن دە بال اشتىردىم دەيدى. كەمپىر: «ۇل تۋاسىڭ, وڭ اياعىنىڭ نىشانى بولادى, ەلگە وتە بەلگىلى ادام بولادى, كوپ جاسايدى, ەلىنە قادىرلى بولادى», – دەپتى. بۇكىل اۋىل, كىشكەنتاي اۋىل عوي, ءبارى تىڭداپ تۇرعان عوي سوندا. «وي, بۇل كەمپىر نە بىلەدى, ساندىراقتاي بەرەدى, اياعىندا نىشانى بولادى دەيدى, قايدان بىلەدى ونى» دەگەندەر بولىپتى. ءبىر اپتادان كەيىن مەن تۋىپپىم. اپام ايتادى: «مەن دالادا قالدىم, ەلدىڭ ءبارى سەن شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن بويدا سەنىڭ اياعىڭدى قاراپ جاتتى» دەپ. «استافىراللا! مىنا بالانىڭ راسىندا دا وڭ اياعىندا التى بارماعى بار ەكەن», – دەپ تاڭ قالىسىپتى ءبارى.
اۋىلدا بالالاردىڭ ادەتى ەدى عوي, ءبىرىن-ءبىرى ۇراتىن. مەنى ءبىر بالا ماڭدايىمنان شەرتكەن ەمەس. ويتكەنى, ۇلكەندەردىڭ ءبارى: «تيمەڭدەر مىرزاتايعا! ول نىشانالى!» – دەپ زار يلەيتىن. شىنىن ايتايىن, جاقسىلى-جاماندى قازىر جاسىمىز ءبىراز جەرگە كەلدى عوي, بايقاعانىم, ومىردە, بۇرىن دا, كەيىنگى كەزدە دە ماعان قىساستىق, قاستاندىق جاساعاننىڭ ەشقايسىسى وڭعان ەمەس. ونىڭ نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن.
اۆتور: بۇل دا ءبىر قىزىق جاعداي ەكەن. قازاقتار, ادەتتە, جاقسى ادامدار جايىندا ولاردى «اق, اققا قۇداي جاق» دەپ جاتادى عوي. اقتى, ادالدى پەرىشتەلەر دە قولداپ جۇرەدى دەسەدى. شاماسى, وسىلار جاي عانا ايتىلا سالعان ءسوز بولماسا كەرەك.
مىرزاتاي: ابدىجامىل اعامىز «وسىنشا جاسقا كەلەمىن, وسىنشا قۇرمەت كورەمىن دەپ ويلاعان ەمەس ەدىم» دەگەن ەدى. مەن دە ول كەزدە بولاشاعىمدى بولجاي العانىم جوق, ارينە. مەن دە, جالپى سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ۇرپاق, بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, اۋىر كۇندەردى, قيىن تاعدىردى باستان كەشىرىپپىز. بىزدەر كوپ قينالدىق. جەتىمشىلىكتى, جەتپەۋشىلىكتى, كەمشىلىكتى كوپ كوردىك. بىراق امان-ەسەن وسى زامانعا جەتتىك. تاۋەلسىزدىكتى قولمەن ورنىقتىرىپ, اشىعىن ايتايىن, تاۋەلسىزدىككە ايانباي قىزمەت ەتكەن كىسىلەردىڭ ءبىرى بولدىم. مەنىڭ ۇلكەن باقىتىم وسى عوي دەپ ويلايمىن.
مەن ءوزىم تاڭ قالامىن, ومىردە بىرەۋدىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزساڭ دا ادام بولمايتىندار بولادى. ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ بالالىق شاعى دا, جىگىتتىك كەزى دە كىلەڭ قيىندىقتاردا ءوتىپتى. سوعىستىڭ سورلاتقان, ءاربىر ۇيگە قارالى قاعازدار كەلىپ, جۇرت جىلاپ-سىقتاۋدان كوز اشپاعان جىلدارى, ودان كەيىنگى جارىتىپ كيىم كيمەگەن, تويىنىپ تاماق ىشپەگەن اۋىر كەزەڭ… بىزدەر جوندەپ ءبىلىم دە الا العان جوقپىز. مۇعالىمدەرىمىزدىڭ دە دەڭگەيى وتە تومەن بولدى… سونىڭ بارىنە قاراماستان, جەتىلىپ, ءوسىپ ادام بولعاندار, ازامات بولعاندار از با ەدى. قيىندىقتىڭ بارىنە توزگەن, جاڭا ءومىر ورناتۋعا بارىن سالعان, بويىنداعى بار قاجىر-قايراتىن, قابىلەتىن جۇمساعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز عوي بىزدەر, راسىن ايتقاندا. قازىرگى مەكتەپتەردى قاراشى – نە دەگەن وزگەرىس, نە دەگەن ءوسۋ! ءبارى بار: كىتاپ تا, مۇعالىم دە, اقپارات تا بار, تەلەديدار اناۋ, ينتەرنەتىڭ مىناۋ, سۇمدىق! وسىنداي كەزدە ءبىلىم الماعان ادامنان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ ءبىزدىڭ كەزىمىزدە تۇك بولعان جوق. اۋىلدا, تىزەگە دەيىن توپىراق, قۇمنىڭ ورتاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, وقۋعا, بىلىمگە تالپىنىپ, قالاعا كەلىپ, وقۋ ءبىتىرىپ, عىلىم مەن ىزدەنىس جولىنا ءتۇسىپ, مادەنيەت, ونەگە, تاربيە كورىپ, قالايشا قازاققا بەلگىلى ادام بولىپ شىققانىما, راسىن ايتقاندا, وسى كۇنى ءوزىم دە كەيدە تاڭ قالامىن, تاۋبە قىلامىن.
اۆتور: مىرزەكە, جاڭا ءسىز «بىزدەر ءجوندەپ ءبىلىم دە الا المادىق» دەدىڭىز عوي. ەندى سوعان ورالىپ, مەكتەپكە قالاي بارعانىڭىز, باستاپقى وقۋ جىلدارى, العاشقى مۇعالىمدەرىڭىزدىڭ كىمدەر بولعانى, ولار ساباقتى قالاي وقىتقانى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
مىرزاتاي: مەن مەكتەپ ەسىگىن 1943 جىلدىڭ كۇزىندە اشتىم. ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان كەز. ناعىز الاپات قيىندىقتاردىڭ ۋاقىتى. ەلدەگى ىسكە جارامدى جىگىتتەردىڭ ءبارى مايدانعا كەتكەن. اۋىلدا ەڭكەيگەن كارى مەن ەڭبەكتەگەن بالالار, شىمىلدىعى جەلبىرەگەن كەلىندەر عانا قالعان. مايداننان قارالى حابار الىپ, كوزىنىڭ جاسى كول بولعان انالار, اتالار. كەشە عانا كەلىن بوپ ءتۇسىپ, كۇيەۋىنەن ايىرىلىپ, كورگەن تۇستەي ەستاندى حالگە تاپ بولعان, ەسەڭگىرەگەن, قارا جامىلعان جاس كەلىنشەكتەر. بۇل ءومىر نە بولادى؟ بوزداقتار ەلگە قايتىپ ورالا ما؟ الاپات سوعىس قانشاعا سوزىلادى؟ ەڭسەنى ەزەتىن بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەشكىم بىلمەيدى. اۋىلدىڭ سول ءبىر جابىرقاڭقى كەزى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا.
دايەكسوز:
الاقانداي اۋىلدان مەكتەپكە باراتىنداردىڭ دا سانى كوپ ەمەس ەدى. 1-4 كلاسس بولىپ ءبارىمىز ءبىر كلاستا وقيتىنبىز. مۇعالىم بىرەۋ, وقۋدىڭ ەشقانداي ساپاسى, بەرەكەسى جوق ەدى. اۋىلدا ءبىر ءۇي قۇدايى بەرسە, مۇعالىم اعايىمىزبەن ءبارىمىز ساباقتى تاستاپ سول ۇيدە, قازان-وشاقتىڭ توڭىرەگىندە جۇرەتىنبىز.
مۇعالىمىمىز ءوزىمىزدىڭ تۋىسىمىز جۇمانوۆ قىزداربەك دەگەن كىسى ەدى. تۇك ءبىلىمى جوق, بىزگە نە ۇيرەتسىن, اعايىمىز بىزگە ەشتەڭە ۇيرەتە المادى. مەكتەبىمىزدىڭ ءوزى ۇلكەن كوريدوردان, ەكى-ءۇش كلاستان تۇراتىن. ونىڭ كىرە بەرىستەگى بولمەسىندە مۇعالىم اعايىمىزدىڭ ءوزى تۇراتىن. قىزداربەك اعامىز جۇقالتاڭ كەلگەن, بيداي ءوڭدى, اقساپ جۇرەتىن كىسى ەدى. سول اياعى وڭ اياعىنان قىسقا بولاتىن. تۇرعاندا سىڭاراياق, ءبىر اياعىن كوتەرىپ تۇراتىن. ول كىسى ءبىزدىڭ ءارى مۇعالىمىمىز, ءارى ديرەكتورىمىز سەكىلدى ەدى. اعايىمىز مالىن جايعاستىرىپ كەيدە ساباققا دا كەلمەيتىن. سوندا كلاسقا شەشەسى باقتىلى كەلىپ:
– قىزداربەكتىڭ قولى تيمەي جاتىر. (كەيدە شاي ءىشىپ جاتىر دەيتىن). شۋلاماي تىنىش وتىرىڭدار. شۋلاعاندارىڭدى قاماپ قويامىن, – دەپ قورقىتاتىن.
ءبىر كۇنى قىستا قار قالىڭ جاۋىپ, ومبىلاپ مەكتەپكە ازەر كەلسەك, مەكتەپتىڭ ەسىگى جابىق. شۋلاپ ءجۇرىپ ەسىكتى زورعا اشتىردىق. سويتسەك, اعايىمىز بۇزاۋلى سيىرىن قاشارىمەن, ەكى-ءۇش قويىن, تازىسىن مەكتەپتىڭ ىشىنە قاماپ قويىپتى. ءىرى قارالارى ساتپاقتاپ تاستاعان, قويلار قۇمالاقتاعان, تازى تىشىپ-سيگەن, ءبارى لاس, جۇرەتىن جول جوق. مەكتەپتە اعايىمىز دا جوق ەكەن. بالالار بۇعان نارازىلىق ءبىلدىرىپ ەدى, باقتىلى:
– بۇل نە دەگەن سۇمدىق. مۇعالىم نە ىستەيمىن دەسە دە ءوزى بىلەدى, وندا سەندەردىڭ جۇمىستارىڭ بولماسىن, ءشيبورىنىڭ كوتىندەي شۋلاعان وڭشەڭ وڭباعاندار. ۇندەرىڭدى شىعارماي تىنىش وتىرىڭدار, وڭشەڭ شۋىلداقتار. مەنىڭ جىنىما تيسەڭدەر, بۇدان بىلاي وقىمايسىڭدار. قىزداربەك ەمەس, مەنمىن ديرەكتور, تىڭداماي كورىڭدەر! – دەپ بورانداتتى كەپ.
شىنىندا دا مەكتەپتەن شىعارتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن دەپ قورىقتىق سوندا.
ارامىزدا شايپاۋلاۋ, مىنەزى شاتاقتاۋ مارتان دەگەن قىز بار ەدى, ونىڭ اكەسى باقتىلىنىڭ كۇيەۋىنەن ۇلكەن. سونى پايدالانىپ:
– ەي, باقتىلى, نە دەپ تۇرسىڭ سەن. وسىنىڭدى اپاما ايتام, – دەپ ەدى. باقتىلى:
– اپاڭ تۇگىل اكەڭە ايت. مەن قايناعادان دا قورىقپايمىن. قۇدايدان دا قورىقپايمىن. قۇدايىڭا ايت. سەن وسى مىنەزىڭ ءۇشىن بۇگىن قامالاسىڭ, – دەپ دۇرسە قويا بەردى.
باقتىلى بۇرىن دا بالالاردى مەكتەپكە قاماپ قوياتىن. قامالاتىننىڭ ءبىرى سول مارتان بولاتىن. الگى ءسوزدى ەستۋى مۇڭ ەكەن, مارتان:
- مەن قامالاتىن بولدىم, مىناۋ مەنى تاعى قامايتىن بولدى, – دەپ جىلاپ جىبەردى.
سول كۇنى ءتورت ساعات بويى كلاستا ادەتتەگىدەي بوسقا وتىردىق.
…ساباق دەيتىن ساباق بولمايتىن. شۋلاماي وتىرىڭدار دەپ, تاپسىرما بەرەدى, بىرەۋ وقيدى, بىرەۋ وقىمايدى. مەنىڭ ءشارىپحان, شىمىرتاي اعالارىم كىتاپ بەتىن اشپايتىن. ەكى كوزى تەرەزەدە, كوكەيىندە اتقا ءمىنۋ, كوكپار, بايگە بولاتىن. مەن ءبىرىنشى كلاسقا بارعاندا ولار 4 كلاستا ەدى.
ءۇش جىلدان كەيىن قۋىپ جەتىپ, ولارمەن كلاستاس بولدىم…
وسىنداي مەكتەپتەن شىعىپ, ادام بولعانىمىزعا تاڭعالامىن. سولاردىڭ ىشىنەن ءجۇمادىل, سەيىتجان ۇشەۋمىز عانا تالپىنىپ, جوعارى ءبىلىم الدىق».
م. جولداسبەكوۆ,
«كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» كىتابىنان.
اۆتور: مىرزەكە, سوعىس اياقتالعان سوڭ, ءسىز ءالى باستاۋىش كلاستاردا وقىپ جۇرگەنىڭىزدە اكەڭىز قايتىس بولعانىن ايتتىڭىز. سودان كەيىنگى جىلداردا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنشە كوپ قيىندىق كورگەنىڭىزدى دە بىلەمىز. سول جىلدار تۋرالى دا بايانداي كەتسەڭىز.
مىرزاتاي: 1948 جىلدىڭ جازىندا باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ەندى وقۋدى قالاي جالعاستىرۋىم كەرەك دەگەندى ويلاپ, اپام ەكەۋمىزدىڭ باسىمىز قاتتى. كوكەم ول كەزدە جوق, دۇنيە سالعان. تىرشىلىك ەتۋدىڭ قيىن كەزى. باس كوتەرەتىن ەر-ازاماتتاردىڭ مايداننان ورالعاندارى كوپ ەمەس. اسكەرگە كەتكەن اعام ومارتايدان حابار جوق. اۋىلدا ءبىلىم بەرەتىن تەك باستاۋىش مەكتەپ قانا. ونىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. بىزدەرگە ساباق بەرگەن قىزداربەك دەگەن اعامىز, ءاسيا دەگەن جەڭگەمىز جونىندە ايتتىم عوي. ولار ءبىزدى وقىتىپ جارىتپادى. وزدەرىنىڭ ءجوندى بىلىمدەرى بولماعان سوڭ, بىزگە نە بەرسىن. مۇعالىم دەگەن اتتارى عانا. سونىمەن, ءبىز جارىتىپ ءبىلىم الا المادىق. بۇگىنگىدەي كىتاپحانا دا, تەلەديدار دا, كينو دا, ەشتەڭە جوق قوي ول كەزدە. ءتىپتى قالام دا, قاعاز دا جوق. اعام ەكەۋمىز ءبىر قارىنداشتى قاق ءبولىپ, ءجىپ تاعىپ, قالتامىزعا بايلاپ الاتىنبىز.
ءسويتىپ, قالايدا وقۋىم كەرەك بولدى. قايدا بارامىن؟ كىمنىڭ ۇيىندە ءجۇرىپ وقيمىن؟ اپام ەكەۋمىز ويلاسا, اقىلداسا كەلە قىزىلجار سەلوسىندا تۇراتىن بولەم ىسقاق احمەتوۆتىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىعانىم دۇرىس شىعار دەگەن بايلامعا كەلدىك.
دايەكسوز:
«ىسقاق – اپامنىڭ ۇلكەن اپكەسىنىڭ بالاسى, قىزىلجاردا دۇكەندە ساتۋشى ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىلدان ءجۇز شاقىرىمداي جەر, سوندا كەتتىم. ول كىسىنىڭ گۇلزادا, ءۇرزادا دەيتىن ەكى قىزى بار, جەڭگەم ءساليما جىلانداي ىسقىرىنعان كىسى ەكەن. مەنى جاقىن تۇتىپ, باۋىرىنا تارتا قويمادى. ءبىر جاپىراق نان جەپ, ءبىر كەسە شاي ىشسەم دە كوزى وڭمەنىمنەن ءوتىپ, ءابجىلانداي ارباپ وتىراتىن. مەنى ءوز بالالارىمداي بۇ دا بالا عوي, كۇيەۋىمنىڭ تۋعان بولەسى عوي, دەمەدى. ونىڭ ۇستىنە مەن كەلگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي بولەمدى اۋدانعا اپارىپ قاماپ قويدى. وسى-اق ەكەن, قۇلاعىما تىنىشتىق بولمادى. جەڭگەمىزدىڭ سارى جالاق, شيكىل سارى وگەي شەشەسى بار ەدى, ول دا مەنى داتتاپ شىعا كەلدى. نەشە ءتۇرلى سۇمدىق سوزدەردى ايتىپ, بولەمنىڭ قامالعانىنا مەن كىنالىدەي بولىپ قالدىم.
تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرامىن, قاراتاۋ الاقانداعىداي انىق كورىنەدى. اۋىلىم سول قاراتاۋدىڭ بەرگى استىندا. ساعىنىشپەن جىلايمىن. كوزىمدى جاسقا بۇلايمىن. ساعىنىشتان جۇرەگىم تالادى. امال قانشا, بارىنە دە شىدايمىن.
ءبىر كۇنى قاماۋدان بوسانىپ بولەم ىسقاق كەلىپتى, مەنى مەكتەپكە ىزدەپ كەلدى. ساباقتان سوڭ ۇيىنە الىپ كەتتى.
– سورلى, ولەتىن بولىپسىڭ عوي, ساعان ەشكىم قاراماعان ەكەن عوي, – دەپ اشۋلانىپ: – قۇدايدان ءۇمىتىڭ بار ما, مىناۋ مەنىڭ تۋعان بولەم عوي, ارىسى, ءتىپتى, ادامنىڭ بالاسى ەمەس پە, ءبىر مەزگىل قاراساڭ ەتتى, قۇدايدان ءۇمىتسىز, – دەپ جەڭگەمىزدى كوزىمشە ۇردى. كىنالى ادامداي, ىڭعايسىزداندىم.
كوپ كەشىكپەي بولەم قايتا ۇستالدى, مەن باياعى قاڭعيتىن ادەتىمە قايتا ءتۇستىم. سول كەزدە دە قايىرىمدى كىسىلەر بولدى, وزدەرى جارىماي وتىرىپ, بالالارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, جارتى جاپىراق ناندى ءبولىپ بەرۋشى ەدى ماعان. ول كەزدە ناننان ارتىق تاعام جوق. نانعا تويعان ادام ءبىر جاساپ قالاتىن.
قىزىلجاردا يتشىلىكپەن وسىلاي ءبىر جىل ءوتتى. بەسىنشى كلاستى ۇزدىك ءبىتىردىم. كۋالىگىمدى تاپسىرىپ تۇرىپ زاۆۋچ اعامىز باتچاەۆ ساعيت يلياسوۆيچ (ۇلتى قاراچاي, ماتەماتيك ەدى):
– مىرزاتاي, شالبارىڭ تەسىلىپ, قاڭعىپ ءجۇرىپ بەسىنشى كلاستى ۇزدىك ءبىتىردىڭ. شامامدا سەنىڭ كەلەشەگىڭ زور, كەلەشەكتە كىم بولعانىڭدى كورەر مە ەدىم, شىركىن, – دەدى. قۇشاعىنا الىپ, باسىمنان سيپادى. باستان سيپاۋعا زار بولىپ جۇرگەن كەزىم, مەن اعىل-تەگىل جىلادىم. كوزىمنىڭ جاسىن تىيا المادىم.
– العان بەتىڭنەن قايتپا, قيىندىققا توزە ءبىل, سوندا مۇراتىڭا جەتەسىڭ, – دەدى الگى اعاي.
كەيىننەن ىزدەۋدىڭ ءبىر رەتى كەلمەي-اق قويدى, سول اعايدىڭ تاعدىرىنىڭ نە بولعانىنان مەنىڭ ەش حابارىم جوق.
كۋالىكتى قولىما الىپ, مەكتەپتىڭ جانىنداعى قودار دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە جينالىپ, وشاقتىنىڭ بالالارىمەن ىلەسىپ ۇشارالعا كەتپەك بولىپ, بالالارمەن ويناپ ءجۇرىپ مۇرىنىم قاناپ, ارىقتىڭ سۋىنا جۋىپ وتىرعانىمدا كوز ۇشىنان جەردىڭ تانابىن تارتقان, ماڭدايىنداعى توبەلى تۇنگى اسپانداعى شولپان جۇلدىزداي جارقىراعان ءوزىمىزدىڭ قاراجان انادايدان كوزىمە وتتاي باسىلدى. سازداۋ جەر ەدى, قاراجان جانۋار جۇرىسكەر ەدى, شىمدى سولقىلداتىپ سالىپ كەلەدى ەكەن. قاراجان ءبىزدىڭ ەڭ سۇيكىمدى مالىمىز بولاتىن. بايگە الىپ, تەمىردىڭ شاڭىراعىنىڭ ابىرويىن اسىرىپ جۇرگەن بيە ەدى. زاتى جىلقى دەگەنى بولماسا, اقىلدى ەدى. وتتاي جانعان جانارىنان كوزىڭ تايىپ كەتۋشى ەدى. وتكىر ەدى جانارى.
جاقىنداي بەرە قاراجاننىڭ ۇستىندەگى اعام شىمىرتايدى كوردىم. كورگەنىم مۇڭ ەكەن, اكەم ءتىرىلىپ كەلگەندەي, بۇكىل اۋىل كوشىپ كەلگەندەي, توڭىرەگىم تۇگەلدەنگەندەي بولدى. قارسى جۇگىرىپ, قاراجاندى موينىنان قۇشاقتاپ, تاناۋىنان يىسكەپ, جىلاي بەردىم. دۇنيە شىر اينالعانداي بولدى, وزگەرگەندەي بولدى.
– اعام كەلدى, قاراجان كەلدى! – دەپ ايقايلاي بەرىپپىن. ەسى شىققان ماعان قاراپ, بۇرىن ەشقاشان سەلت ەتكەنىمدى كورمەگەن بالالار, مۇنىمدى كورىپ, اڭ-تاڭ بولدى.
قاراجان مەنى تانىپ, وقىرانىپ:
– بۇل جاقتا نە عىپ ءجۇرسىڭ قاڭعىپ, – دەگەندەي يىسكەلەي بەردى.
– وقۋ, ءبىلىم ىزدەپ ءجۇرمىن, قاراجان, وقۋ ىزدەپ ءجۇرمىن عوي, – دەپ مەن دە قاراجانىمدى موينىنان, ساۋىرىنان, جالىنان, القىمىنان سيپاپ, تەرگە مالشىنعان, تۇز تاتىعان دەنەسىن سۇيە بەردىم. سوندا ەڭ جاقىنىم دا, ەڭ اسىلىم دا قاراجان بوپ كورىندى كوزىمە.
مەن ەبىل-دەبىل جىلاۋدامىن. اتتان ءتۇسىپ شىمىرتاي:
– شىراعىم, شىراعىم; ق ۇلىنىم, ق ۇلىنىم; قۇلدىعىم, قۇلدىعىم, – دەپ باۋىرىنا قىسىپ, ەبىل-دەبىل ول دا جىلادى.
سول جەردە جىلاپ قانشا تۇرعانىمىزدى بىلمەيمىن, ەل جينالىپ قالىپتى, ءبارى دە بىزگە قاراپ تۇر. جوعالىپ تابىسقانداي, مەن, قاراجان, شىمىرتاي ۇشەۋمىز سول ساتتە دۇنيەدەگى ەڭ باقىتتى ادامداي سەزىندىك.
توپ ىشىنەن شىعىپ باتچاەۆ ساعيت يلياسوۆيچ اعاي:
– مىناۋ ءبىر ساي-سۇيەگىمىزدى سىرقىراتقانداي وقيعا بولدى عوي. اعاسى ەكەنسىڭ عوي, ىزدەپ كەلگەنىڭ قانداي جاقسى بولدى, مىرزاتاي بۇل ەڭبەگىڭدى اقتايدى, جولدارىڭ بولسىن, – دەدى.
تۇيىنشەگىمدى الىپ, شىمىرتايدىڭ ارتىنا جايداق مىنگەستىم. قاراجان جىلقى مالىنا سيرەك بىتەتىن جەر تانابىن قۋىرعان جۇرىسىنە سالدى. جەر دوڭگەلەنىپ, مەن اسپان استىندا ۇشىپ بارا جاتقانداي سەزىندىم.
ول كەزدە ساعات جوق, قانشا جۇرگەنىمىزدى بىلمەيمىن, اۋىلعا تەز كەلدىك. مالىكبايدىڭ ۇستىنەن تالدارى جايقالىپ اۋىل كورىنگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.
«اۋىلىم مەنىڭ. وسكەن, ونگەن جەرىم مەنىڭ, سەنى كىم ۇمىتا الادى. مەن دە ۇمىتقان جوقپىن. كۇندىز-ءتۇنى سەنى ويلادىم. قانداي ىستىق ەدىڭ!» دەپ توبەسى كورىنگەن اۋىلىما جەتكەنشە اسىقتىم. قۋانعاننان جۇرەگىم جارىلىپ كەتە جازدادى.
اۋىلعا كەلىپ, اپامنىڭ قۇشاعىنا كىردىم. انامنىڭ كەۋدەسىن يىسكەپ تۇرىپ الدىم. انانىڭ سونشالىقتى جاقىن, سونشالىقتى قىمبات, اسىل ەكەنىن مەن ءبىرىنشى رەت سەزىندىم. سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن سەزىمدەرگە بولەندىم. ءتىپتى, دۇنيەنىڭ قۇشاعىن قايتا اشقانداي بولدىم. اناعا, تۋعان اۋىلعا جەتەتىن جەر-جاھاندا ەشتەڭە جوق ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزدىم. ەكەۋىن بولۋگە بولمايتىن ەگىز ۇعىم. انانىڭ قۇرساعىنان شىعاسىڭ, جارىق دۇنيەگە كەلەسىڭ, تۋعان جەرگە كىندىك قانىڭ تامادى. انا, تۋعان جەر ەكەۋى ءسويتىپ تۇتاسادى. ويتكەنى, ەكەۋى دە اناڭ, بولۋگە بولمايدى, بولىنبەيدى. اۋىلدا ءجۇرىپ اپام جۇمساعاندا كەيدە ءتىل الماۋشى ەم, ونىمنىڭ كۇنا ەكەنىن جاڭا ءتۇسىندىم. انا, بالا, تۋعان جەر ۇشەۋىمىز قايتا قاۋىشقاندا دۇنيە تۇگەلدەنگەندەي بولدى».
م. جولداسبەكوۆ,
«كۇندەرىمنىڭ كۋاسى» كىتابىنان.
اۆتور: مىرزەكە, بەسىنشى سىنىپتى سونشالىقتى قيىندىقپەن, ازاپپەن بىتىرگەن سوڭ, التىنشى سىنىپتا ينتەرناتتا وقىعانىڭىزدى بىلەمىن. ول تۋرالى ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدا بار. ءسىزدىڭ سول جازبالارىڭىزدى وقىعان كەزدە مەن ءوزىمنىڭ دە التىنشى سىنىپتان باستاپ تۋعان اعام ماراتپەن بىرگە (ول مەنەن ءبىر سىنىپ جوعارى, جەتىنشىدە بولاتىن) ينتەرناتقا الىنعانىمىزدى, ءسويتىپ, ورتا مەكتەپتى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى, قازىرگى تولە بي اۋىلىنداعى ينتەرناتتان بىتىرگەنىمىزدى ەرىكسىز ەسكە العان ەدىم.
بەسىنشى سىنىپتى بىتىرەتىن جىلى مەنىڭ دە اكەم قايتىس بولعان. شەشەم مەكتەپتە وقىماعان ساۋاتسىز ادام. سوعان دەيىن بىرنەشە كولحوزدىڭ مال دارىگەرى بولىپ ىستەگەن اكەم قىستىڭ كۇنى ءبىر كولحوزدان ەكىنشى كولحوزعا بارا جاتىپ, كەشكىسىن بوران باستالعاندا وقىستا الدىنان سالدىر-سالدىر ەتىپ ۇشىپ وتكەن قاڭباقتان اتى ۇركەدى. «جازىم بولسا بىلامىققا ءتىس سىنادى» دەگەن ەمەس پە. قامسىز وتىرعان اكەم ەردەن ۇشىپ تۇسكەندە باسى تاسقا سوعىلىپ, ەسى اۋىپ, قاقاعان قارلى بوراندا دالادا جاتىپ قالادى. ءسويتىپ, سۋىق ەكى وكپەسىنەن قابات ءوتىپ كەتكەن اكەم قىس بويىنا توسەك تارتىپ اۋىرىپ جاتتى دا, اقپاننىڭ اياعىندا, كوكتەم جاقىنداعاندا قايتىس بولدى.
سوعىستان كەيىنگى ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسى عوي. حالىقتىڭ تۇرمىسى اۋىر. قولىنداعى ءۇش بالامەن جالعىز قالعان انامنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىن ءحالدى اللا ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن دەپ تىلەيمىن. ءۇش بالانى قايتسەم اشتان ولتىرمەي, ادام قىلامىن دەپ انامنىڭ جان ۇشىرعانىن, جاز ايىندا ۇلكەنى ون ۇشتەگى, كىشىسى جەتىدەگى ء(ىنىم عوي) ءۇش بالاسىن شۇبىرتىپ, كولحوزعا ماساق تەرۋگە بارعانىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتا الماسپىن. ءۇمىت ۇزىلۋگە تاقاعان سول كۇندەرى ءبىر اعايىندارىمىز كەڭەس بەرىپ, ءساتى ءتۇسىپ, اعام ەكەۋمىز اۋدان ورتالىعىنداعى ينتەرناتقا الىنعان ەدىك.
مىرزاتاي: يا, ينتەرنات, دەتدوم دەگەندەر كەڭەس وكىمەتىنىڭ حالىققا جاساعان جاقسىلىقتارىنىڭ ءبىرى ەدى عوي. قانشاما ۇل-قىزدار ينتەرنات پەن دەتدومداردا كۇنىن كورىپ, جانىن باعىپ, وقۋ ءبىتىرىپ, ومىرگە قانات قاقتى. ەل-جۇرتقا, حالىققا بەلگىلى ادامدار بولىپ شىقتى. مەن جاتقان ينتەرناتتا مەنەن بۇرىن جاتىپ وقىعان شەرحان مۇرتازا ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىش تۇتار جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەيىن «ينتەرنات نانى» دەيتىن شىعارماسىن جازدى. قاراتاي تۇرىسوۆ اعامىز حالقىمىزدىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرىنە اينالدى. ينتەرناتتان كەيىن لەنينگرادتاعى جوعارى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, سونى بىتىرگەن شاكەن نيازبەكوۆ حالقىمىزعا بەلگىلى سۋرەتشى بولدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىنىڭ اۆتورى اتاندى.
ەلىمىزگە ايگىلى تاعى ءبىر ۇلكەن ازامات, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە كوپ جىل مادەنيەت ءبولىمىن باسقارىپ, ۇلت مادەنيەتىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسقان ميحايل ەسەناليەۆ تە بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى ەدى. ول كەزدە «دەتدوم» دەگەن ءسوزدى «بالالار ءۇيى» دەپ ەشكىم قازاقشاعا اۋدارىپ جاتپايتىن. وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىقتا, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا, ولاردان كەيىنگى اۋىر كەزەڭدەردە دەتدومدار مەن ينتەرناتتار تالاي بالالاردىڭ جانىن ساقتاپ, ولاردىڭ مەكتەپ بىتىرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, ادام بولىپ شىعۋىنا جول اشىپ, مۇمكىندىك تۋعىزدى.
اۆتور: وسى سوزدەرىڭىزدىڭ مىسالى رەتىندە ايتا كەتەيىن. مەن جاتقان ينتەرناتتا دا مەنەن بۇرىن, مەنىمەن بىرگە, مەنەن كەيىن وقىعان تالاي بالالار, ۇلدار مەن قىزدار كەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, بىلىكتى ماماندار بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن, شۋ اۋدانىن ورگە سۇيرەۋگە, وركەندەتۋگە ۇلەس قوستى. ۇزاق جىلدار سوۆحوز ديرەكتورلارى بولىپ ىستەگەن قايىپ كەنەنباەۆ, ابدىقۇل تاۋبالديەۆ سىندى اعالارىمىز بەن ميرون قاراتاەۆ, ساعات جۇماعۇلوۆ, اۋدان باسشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن جانىبەك مايحانوۆ سياقتى سىنىپتاستارىمدى, ينستيتۋت ءبىتىرىپ, كوپ جىلدار مەكتەپتە ۇلگىلى ديرەكتور بولعان بەرىكباي نۇرعاليەۆتى, لەنينگرادتان جوعارى ءبىلىم الىپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن قورعاپ كەلىپ, عىلىم اكادەمياسىندا كوپ جىل قىزمەت اتقارعان تۇرىس سارتاەۆ سياقتى, باسقا دا كوپتەگەن ينتەرنات تۇلەكتەرىن اتاۋىما بولار ەدى.
وسى تۇستا ءسى