الەم عالىمدارى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تەگى مەن تۋعان جىلى جانە مەكەنى تۋرالى

جالپى, ءابۋ ناسىر ءال-فا­را­بي­دى الەمدىك, كەڭەس جانە ور­تا ازيا مەن قازاقستان عا­لىم­دا­رى م.شتەين­شنەيدەر, گ.زۋ­تەر, ف.ديتەريتسي, ا.رە­شەر, ب.عا­فۋ­روۆ, س.گريگوريان, ا.سا­عا­ديەۆ, يۋ.زا­ۆادوۆسكي, ءا.مار­عۇ­لان, ا.ما­شا­نوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ا.قا­سىم­­جانوۆ, ءا.نىسانباەۆ, ءا.دەر­بى­ساليەۆ, ا.كو­بەسوۆ, م.بۋراباەۆ, ق.جا­رىق­باەۆ, م.حايرۋللاەۆ, ك.ءتا­جىكوۆا جانە ت.ب. زەرتتەدى. ولار كەزىندە جەكەلەنگەن مونوگرافيالار مەن اسا قۇندى ماقالالار جازدى.

اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىن­شى ۇستاز اتانعان ءداۋىر دا­نىش­پا­نىنىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋ ەلى­مىز­دە دە 70-جىلداردان باستاپ قولعا الىندى, قارقىندى ءجۇردى. دوكتور­لىق, كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا­لار قورعالا باستادى. سودان بەرى دە ءبىراز جىل ءوتتى. ەلىمىز ەگەمەن بولعان سوڭ بۇل يگىلىكتى ىسكە ءاسى­رە­سە كەڭ جول اشىلدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە ۇلى بابا شى­عار­ما­شى­لىعىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتا­­لىق قۇرىلدى. ولار بىرنەشە حا­لىق­ارالىق ءجا­نە رەسپۋبليكالىق تاعىلىمي تەو­ريا­لىق جانە پراكتي­كا­لىق كونفە­رەنتسيالار وتكىزدى. مەن دە بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ كەلەمىن. 

ءيا, الداعى 2020 جىلى ءابۋ نا­سىردىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تول­ماق. ونى بيىك دەڭگەيدە وتكىزۋ تۋ­رالى ءال-فارابي اتىنداعى قاز­ۇۋ عالىمدارى ءتيىستى مەكە­مە­لەر­­گە ۇسى­نىس جاسادى. سوعان باي­­لا­­نىستى سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگى مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­تر­­لىگىنە حات جولداپ, اۋەلى ءابۋ ناسىردىڭ ءدال تۋعان جىلىن, تۋعان جەرىن جانە اتا-تەگىن انىق­­تاۋ ماسەلەسىن تاپسىردى. مادە­ني­ەت مەكەمەسىندەگىلەر ولاردى انىق­تاۋدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­تر­لىگىنە تاپسىردى. ول ۇلى عالىم اتىن الىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنى­نا جانە ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتتارىنا جۇكتەلدى. سونىمەن ر.سۇلەيمەنوۆ اتىن­دا­عى شىعىستانۋ ينستيتۋ­تىنىڭ اتىنان مەن دە وسى ماسەلەنى زەردەلەۋ­گە كىرىستىم.

ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ما­شىلىعىن زەرت­تەۋ­دى جاھان عا­لىم­دارى (اقش, ەۋروپا, ازيا, افريكا) كۇنى بۇگىنگە دەيىن جال­عاستىرىپ كەلەدى. ەڭ اۋەلى مەن ءابۋ ناسىر ءوز شىعارمالارىن تۋىن­داتقان اراب تىلىندەگى قاينار كوزدەرگە ءۇڭىلدىم.

1. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تەگى جايلى اراب ءتىلدى دەرەك­كوز­دەر نە دەيدى؟

ورتاعاسىرلىق شەجىرەشى, تاريحشى عالىمداردان:

- دجامال اد-دين ءابۋ-ل حاسان ءالي بين يۋسۋف ءال-قيفتي (1172-1248) «مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي»;

- يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270) «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد ۋزلاگ (ۇزلاق, ۇزاق – تۇركى ەسىمى, اراب قالامگەرلەرى جانە ەۋروپا عالىمدارى دا ونى بۇرما­لاپ جازۋى مۇمكىن – ءا.د.) بين تارحان»; - يبن حالليكان (1211-1282) «مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين اۋزالاگ» (ۋزلاع, ياكي ۇزاق بولۋى مۇمكىن)» دەپ كورسەتسە, - ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزى­­كانىڭ ۇلكەن كىتابى» اتتى 1500 بەتتەن تۇراتىن ەڭبە­گىن­­­دە عالىمنىڭ اتى-ءجونى: «ءابۋ نا­سىر مۇحاممەد بين مۇ­حام­­­مەد بين تار­حان بين ۋز­لاع ءال-فا­­رابي» دەپ جازىلعان. ال زامان­داسىمىز فارۋق ساد ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان مونوگرافياسىندا ونى «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي» دەپ كورسەتكەن. ال وزگە ەل وقىمىستىلارى شە؟

يران. يراندىق عالىمدار «ات-تۇركي – تۇركىلىك» دەگەن ءسوزدى ادەتتە جازبايدى. ويتكەنى ولار ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى پارسى تەكتى سانايدى.

ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەندە بىردە تەھراندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا باردىم. اراسىندا ادەتتەگىدەي يراننىڭ ۇلتتىق كىتاپ­حا­ناسىندا بولدىم. كىتاپحانا ديرەك­تورى يران پرەزيدەنتىنىڭ مادە­نيەت جونىندەگى كەڭەسشىسى دە ەكەن. اڭگىمە اراسىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتى دەپ قالىپ ەم, ول:

- «ءال-فارابي يران عالىمى» دەدى. كىتاپحانانىڭ ۇلكەن زال­دا­رىنىڭ ءبىرى دە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىمەن اتالادى ەكەن.  مەن ءابۋ ناسىردىڭ قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتى ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ ەدىم, ول باستىرمالاتىپ ءوز دالەلىن كەلتىرىپ, كونبەدى.

- وتىرار پەرزەنتىن يران عا­لى­مى دەيتىندەي ءسىزدىڭ قانداي ءۋاجىڭىز بار؟ دەدىم.

- «ءابۋ ناسىر ورتا ازيانى سا­مانيدتەر بيلەگەن كەزدە ءومىر ءسۇر­گەن, سامانيدتەر پارسىلار ەدى» – دەدى ول.

قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىگى ساما­نيد­تەردىڭ بيلىگىندە بار-جوعى 180 جىل عانا بولدى. ونىڭ ءوزىن­دە ولار تەك بيلىك باسىندا عانا تۇردى. ال جەرگىلىكتى حالىق ءتۇر­كى تەكتىلەر ەدى دەدىم مەن ءوز ءۋاجىم­دى ايتىپ. ورتاعاسىرلىق اراب عا­لىمدارى دا ءابۋ ناسىر ءال-فا­رابيدى ارىس وزەنىنىڭ سىرداريا وزەنىنە قۇيار ساعاسىنداعى وتىرار شاھارىندا تۋعان دەگەن. وتىرار كەيىننەن فاراب اتالدى. ءابۋ ناسىردىڭ ءومىربايانى جايلى ورتاعاسىرلىق شەجىرەشى يبن حالليكان (1211-1282) ءبىراز دەرەك قالدىرعان. ونىڭ ەڭبەگى سىزدەردىڭ كىتاپحانالارىڭىزدا بولسا كەرەك. ديرەكتور-كەڭەسشى مىرزا كومەكشىسىنە كىتاپحانادان يبن حالليكاننىڭ « ۇلى ادامداردىڭ قازاسى جايلى كىتاپ» اتتى ەڭبەگىن الدىرتتى. قوسىلىپ وقىدىق. وندا ءابۋ ناسىر يراندا تۋعان دەگەن ءسوز جوق ەدى. يبن حالليكان: «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين اۋزلاگ [ۇزاق] «ال-فارابي, تۇرىك [تەكتى], كورنەكتى وي­شىل (ال-حاكيم)...» دەلىنسە, تاعى ءبىر جەرىندە «ءابۋ ناسىر ءتۇر­كى [تەكتى] ەدى, ول «ءوز ەلىندە تۋىپ, ءوز ەلىندە ءوستى... ول تۇركى ءتىلىن جانە وزگە دە تىلدەردى ءبىلدى, بىراق اراب ءتىلىن ەمەس. اراب ءتىلىن وقۋ­دى باستاعان ول, ونى كەمەلىنە جەتكەنشە يگەردى, سونان سوڭ عانا وي­شىلدىق عىلىمدار (ۋلۋم ال-حيكما) جايىمەن, ياعني (فيلوسو­فيامەن – ءا.د.) اينالىس­تى» دەپ جازىلعان. سوزدەن ۇتىلعان دي­رەك­تور-كەڭەسشى امالسىز ءۇنسىز قالدى.

[ابۋ-ل ابباس شامس اد-دين اح­مەد بين مۇحاممەد بين ءابۋ باكر بين حالليكان ۋافايات ءال-اعيان ۋا ابنا از-زامان. بەيرۋت [جىلى كورسەتىلمەگەن], 5 توم, «ءال-فارابي ءال-فايلاسۋف» - «ءال-فارابي فيلوسوف», 153-157-بەتتەر].

اقش. ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بي­دىڭ بيبليوگرافياسىنا ارناعان ەڭبەگىندە اقش عالىمى Nicholas Rescher ونىڭ تەگىن: «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي»;

گەرمانيا. اتاقتى نە­مىس شى­عىس­­­تا­نۋشىسى كارل برو­كەل­مان (1868-1956) وتىرار عالى­مىنىڭ اتى-ءجونىن «ءابۋ نا­سىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزالاگ ءال-فا­رابي;

تۇركيا. تۇرىك عالىمدارى Ismet Binark, Nejat Sefergioglu وتى­رار عالىمىن «ءابۋ ناسىر مۇ­حاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزليك ءال-فارابي ات-تۇركي»; 

 - تاعى ءبىر تۇرىك عالىمى Yasar Aydinli «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي»;

- تۇركيانىڭ يسلام ەنتسيكلوپەدياسىندا «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي, 258/871-872 جىلى تۋعان دەپ سانالادى» دەپ جازعان.

سونىمەن وتىرار عالىمىنىڭ تەگىن كوپشىلىك دەرەكتەرگە جۇگىنە كەلە «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي» دەپ كورسەتكەندى ءجون ساناۋعا بولادى.

2. ءابۋ نا­سىر ءال-فارابي­دىڭ تۋ­­­عان جىلى ءما­سەلەسى: وزبەكستان. ءابۋ ناسىر ءال-فارا­­بي­دىڭ تۋعان جىلى تۋرالى مۇسىل­مان شىعىسى جانە ەۋروپا عا­لىم­­دارى اراسىندا شىنىندا دا بىرىزدىلىك جوق. ولاردىڭ زەرت­تەۋ­لەرىن­دەگى كورسەتىلگەن مەرزىمدە 2-3 جىلدىق ايىرىم بار. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى ارنايى زەرتتەگەن وزبەك عالىمى, اكادەميك مۇزافار حايرۋللاەۆ: «گود روجدەنيا فارابي ۆ رازليچنىح يسسلەدوۆانياح ۋكازىۆاەتسيا پو رازنومۋ, ۆ سوۆەتسكوي ليتەراتۋرە چاششە ۆسەگو 870» دەيدى.

اراب ءتىلدى دەرەككوزدەر شە؟

- سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى داماسك شاھارىنىڭ «باب اس-ساعير قابىرستانىنداعى ءابۋ ناسىر زيراتىندا: «ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتىمەن كوبىرەك بەلگىلى مۇحام­مەد بين مۇحاممەد بين تار­­حان بين ۋزلاع, [ھيجرانىڭ] 260 جىلى ء[بىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 873 جىلى فاراب شا­ھار­ىندا تۋعان, ھيجرانىڭ 339 جىلى [950 جىلى] قايتىس بولدى» دەپ جازىلىپتى.

جوعارىدا اتالعان فارۋق ساد ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن ھيج­رانىڭ 259 جىلى ياعني 870 جىل; Nicholas Rescher (اقش) دە ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن 870; تۇرىك عالىمدارى (تۇركيا) Ismet Binark پەن Nejat Sefergioglu ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن 870; 

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇزاق جىل­دار زەرتتەگەن قازاق عا­لى­مى, اتاق­تى فيلوسوف, پروفەسسور ح.قاسىمجانوۆ (1931-2000) ءماس­كەۋدە شىققان «ءال-فارابي» اتتى ەڭبە­گىندە ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن 870 دەپ كورسەتكەن.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى. ەنتسيكلوپەديست عالىمنىڭ تە­گىن: «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۇركي», ال تۋعان جى­لىن ھيجرانىڭ 258, ياعني 870 جىل دەپ كورسەتكەن ءجون. 

ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلىن انىقتاۋ ماسەلەسى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى دا كوتەرىلگەن. وندا عالىمدار مەن وكىمەت ورىندا­رى اقىلداسا كەلىپ, وتىرار وي­شى­لى­نىڭ تۋعان جىلى 870 دەپ كور­سە­تۋگە كەلىسكەن. ءسويتىپ ونىڭ تۋ­عانىنا 1100 جىل بولدىعا ساناپ, 1975 جىلى 1100 جىلدىعى تويلاندى. اراب ەلدەرى دە (يراك اراب رەسپۋبليكاسى جانە ت.ب.) وسىعان كەلىستى.

وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­دا­رى­­نىڭ سوڭىندا جوعارىدا ايتىل­عان­­داي, الماتىدا ءال-فارابي زەرت­­تەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ءابۋ نا­سىر ءال-فارابي ەڭبەكتەرى ەۋ­روپا جانە اراب تىلىنەن دە ورىس, قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا, زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىلگەندە ماسكەۋ جانە قازاقستان عالىمدارى دا وتىرار ويشى­لىن «ءابۋ ناسىر مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين تارحان بين ۋز­لاع ءال-فارابي ات-تۇركي» جانە تۋىلعان مەرزىمىن 870 جىل دەپ كورسەتىپ وتىردى.

ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جەرى (فاراب) تۋرالى:

ورتا عاسىرلىق اراب ءتىلدى دەرەكتەردە فاراب اتتى (قىستاقتىڭ) وزبەك­ستاندا دا بار ەكەنى ايتى­لا­دى. وزبەكستانداعى فاراب بۇحارا قا­لا­­سىنىڭ باتىس جاعىندا, ءامۋ­­دا­­رياعا جاقىن جەردە. ال دە­رەك­­­­تەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە جو­عا­رىدا ايتىلعانداي ءابۋ نا­سىر تۋعان فارابتىڭ ارىس وزەنى­نىڭ سىردارياعا (سايحۋن) قۇيار ساعاسىندا ەكەنى ايتىلادى. عا­لىم­دار دا وسىنى مويىندايدى.

ال اۋعانستاندا دا فاراب دەگەن قىستاق بار دەگەنگە كەلسەك, ونىڭ اتى فاراب ەمەس, فارياب. ول حوراسان ولكەسىندە.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن شىققان ەڭبەكتەردە تاجىكتەر ءابۋ ناسىردى تاجىكستاندا, ءوز­بەك­تەر وزبەكستاندا تۋعان دەپ كەلدى.

وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ قانا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي قازاق جەرىندەگى وتىراردا (فارابتا) تۋعان, تۇركى تايپاسىنان شىققان عالىم دەپ جازىلا باستادى. بۇل رەتتە ماسكەۋدەگى كسرو عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, كسرو عا اكادەميگى, تاريحشى, عالىم ب.عافۋروۆ: «ءال-ءفارابيدى قازاق ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋ دا جاسان­دى ارەكەت بولادى. ول زاماندا ۇلت بولىپ بىرىگۋ پروتسەسى اياقتالۋدان ءالى ءتىپتى الىس ەدى. سول سياقتى ونى وزبەك دەپ كەسىپ ايتۋ دا ادىلەت­­تىلىك بولا قويار ما ەكەن؟ فاكتى­لەر نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءال-فارابي كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرا­مىنا قوسىل­عان تۇركى تايپاسى­ن­ان شىققان..., دەي الامىز» دەپ جازدى. بۇعان ەشكىمنىڭ دە وسى كۇنگە دەيىن الىپ قوسارى بولعان ەمەس. [ب. عافۋروۆ. ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-ەتيكالىق كوزقاراستارى ءتۋرالى//ال-فارابي. الەۋمەتتىك-ەتي­كالىق تراكتاتتار. الماتى 1995, XVIII – بەت.].

الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى ءبىراز جىلداردان بەرى ءابۋ ناسىردىڭ بىرقاتار شى­عار­­­مالارىن شىعارۋمەن قاتار, جىل سايىن ءال-فارابي وقۋلارىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردى.

2006 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىندە مەنىڭ جە­تەكشىلىگىممەن, قۇرامىندا قازمۋ-ءدىڭ سول جىلدارداعى رەكتورى, اكادەميك تولەگەن قوجامقۇلوۆ, وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ءالىمجان قۇرتاەۆ, «ءبىلىم» باسپاسىنىڭ دي­رەكتورى جازۋشى, جۋرناليست ج.نۇس­قاباەۆ, شاۋىلدىردەگى ءال-فارابي مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ابدۋللا جۇماشەۆ بولىپ سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنا اتتاندىق.

داماسكىنىڭ وڭتۇستىك جاعىن­داعى «باب اس-ساعير» قابىر­ستا­نىن­داعى ءابۋ ناسىر ءال-فارا­بيدىڭ جانە قازاق جەرىنىڭ تاعى ءبىر پەرزەنتى سۇلتان زاحير اد-دين بەيبارىس (1287-1277) پەن كەزىندە كرەست تاعۋشى ەۋروپالىق باسقىن­شى­لار­دى تالقانداعان سالاح اد-دين ءال-ءايۋبيدىڭ (1138-1193) زياراتتا­رىن­دا دا بولدىق. ەلگە ورالعان سوڭ, ساپار جايلى مەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا بايانداپ بەردىم. كەلەسى 2007 جىلى 4-7 ناۋرىز ارالىعىندا ەلباسىنىڭ سيرياعا رەسمي ساپارى بولدى. وندا مەن دە بولدىم. سول جولى ن.ءا.نازارباەۆ ءال-فارابي زيراتىن رەتكە كەلتىرۋ, وندا مادەني ورتالىق سالۋ تۋرالى سيريا ۇكىمەتىمەن كەلىسە كەلە, ول ءۇشىن قاراجات تا ءبولدىردى. ول نىساننىڭ اياقتالعانى تۋرالى مەن سيريانىڭ باس ءمۇفتيى دوكتور بادر اد-دين حاسسۋننان 2012 جىلى ۋفادا رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ قۇرىل­تايىندا بىرگە بولىپ سۇح­باتتاس­قاندا ەستىگەن ەدىم. سيريادا سوعىس توقتاسا, ونىڭ رەسمي تۇردە اشىلاتىنى ءسوزسىز.

سيرياداعى ءابۋ ناسىر زيراتىنا ءبىز وتىراردان ارنايى توپى­راق الا بارىپ, بابا زياراتى­نا قويدىق. قايتاردا ۇلى عالىم زيراتىنان تۋعان جەرىنە دە توپىراق الا كەلدىك. وتىرارعا جينالعان جۇرت الدىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولات جىلقىشيەۆ وتىراردا ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە ءرامزي كەسەنە سالىناتىنىن ايتتى. بىراق ول باسقا قىزمەتكە اۋىسقان سوڭ ورىندالماي قالدى.

2018 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نىڭ سوڭىندا ءابۋ ناسىردىڭ تۋعان جىلى, تۋعان جەرى ماسەلەسىن تالقىلاپ ءبىر شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆتىڭ توراعا­لىعىمەن تۇركيا جانە قازۇۋ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شى­عىس­تانۋ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا, فيلو­سوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتا­نۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ بەلگى­لى عالىمدارى باس قوستى. وعان اس­تانادان ارنايى كەلگەن مادە­نيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا دا قاتىس­تى. وندا عالىمدار ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شىلىعىنا بايلانىستى ويلا­رىمەن ءبولىستى. عالىمدار يۋنەسكو-عا قازاقستان اتىنان حات جازىپ, 2020 جىلى الماتىدا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولۋىن كەڭىنەن اتاپ ءوتۋ جايلى ۇسىنىستى قولدادى. مەن سول ماجىلىستە وتىراردان وزگە دە 30-عا جۋىق عالىم مەن ويشىل شىققانى تۋرالى جانە ءابۋ نا­سىر­­عا بايلانىستى ماسەلەلەردى زەر­دە­لەپ, باس بايانداما جاسادىم. ونى جينالعان عالىمداردىڭ ءبارى قولداپ, مەنىڭ زەرتتەۋلەرىمە قول­داۋ ءبىلدىردى.

قورىتىندى: ءابۋ ناسىر تەك تۇركى حالقى, ونىڭ ىشىندە قازاق جۇر­­تى عانا ەمەس, بۇكىل يسلام ءور­كە­نيە­تىنىڭ, قالا بەردى بۇكىل ءدۇن­يە ءجۇزىنىڭ ماقتانىشى, بۇكىل ادام­­­زاتقا ورتاق ءىرى تۇلعا. ال ەندى كەمەڭ­گەردىڭ قازاق جەرىندە تۋىل­عان­دىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماق­تا­نىش, سول ءۇشىن دە ءبىز ءوزىمىزدى ۇلى عا­لىمنىڭ ۇرپاقتارىمىز دەپ ماق­تانۋىمىز زاڭدى دەپ ويلايمىن.

سۋرەتتە: قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سيريا اراب رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ استاناسى داماسكى­دەگى ەجەلگى مەشىتتە. داماسك. 2007

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ  ديرەكتورى,  فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور