كەشە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا قازاقتىڭ ۇلى عالىمى, اعارتۋشىسى, تاريحشى, ساياحاتشى-گەوگراف شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان “كەڭ دالانىڭ كەمەڭگەرى” اتتى ادەبي-شىعارماشىلىق كەش ءوتتى. ونى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءسوز سويلەپ اشتى.
– مەن ءسوزىمدى ۇلى دالانىڭ تەڭدىگىن التىن تاعىندا ەمەس, ارعىماقتىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ الىپ بەرگەن ابىلاي حاننان باستاسام دەيمىن. شوقان – وسى ايتۋلى تۇلعانىڭ شوبەرەسى. اتاسى ءۋاليدە سوڭعى رەسمي حاندارىمىزدىڭ ءبىرى بولسا, اكەسى شىڭعىس ءبىلىمدى, بەكزات اعا سۇلتان اتانعان. العاش اۋىل مولداسىنان حات تانىعان بالا شوقان 12 جاسىندا ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا ءبىلىم الۋدى باستايدى. پارتالاس دوسى, ايگىلى ەتنوگراف-عالىم گريگوري نيكولاەۆيچ پوتانيننىڭ ايتۋىنشا, ەكى جىلدان كەيىن ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ, زەرەكتىگىمەن قاتارلاستارىن باسىپ وزادى. اققان جۇلدىز سەكىلدى 30 جىلدىق قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا ارتىنا ولمەس مۇرالار قالدىرعان دالانىڭ دارا دارىنىنىڭ ەسىمى ەشقاشاندا ەسكىرمەيدى. قازىرگى تاڭدا دۇنيەنىڭ ءتىلى اعىلشىن دەسەك, سول تىلدە ميتچەل دەيتىن عالىم شوقان ەسىمىن ول دۇنيە سالعان 1865 جىلدىڭ كۇزىندە لوندوندا ايتىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى... بۇگىنگى كەش ۇلكەن تويدىڭ باستاۋى بولادى دەپ ويلايمىن”, – دەدى ءوز سوزىندە مينيستر.
ءيا, بۇل ۇلى بابامىز ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقستاندا ءبۇر جارىپ, قاۋىز اشقان دەموكراتتىق اعارتۋشىلىق ءمادەنيەتتىڭ تۇڭعىش وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا قوعامدىق عىلىمداردىڭ الۋان سالاسىندا: فيلوسوفيا, ەتنوگرافيا, تاريح, گەوگرافيا, ەكونوميكا, اۋىز ادەبيەتى, ادەبيەت تەورياسى, ونەرتانۋدا كوپتەگەن قۇندى ەڭبەكتەر, عىلىمي زەرتتەۋلەر قالدىردى. سونداي-اق, ورتالىق ازيانىڭ تۇركى تىلدەس حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن سول كەزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايى, ءتىلى مەن ادەبيەتىن سارالاپ تەرەڭ زەرتتەۋمەن شىعىس عىلىمىنا زور ۇلەس قوستى. “قازاقتىڭ شەجىرەسى”, “جوڭعاريا وچەركتەرى”, “قازاقتار تۋرالى جازبالار”, “ابىلاي”, “دالالىق مۇسىلماندىق”, “قازاقتاعى شامان ءدىنىنىڭ قالدىقتارى” جانە تاعى باسقا ەڭبەكتەرىندە تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەلەرىنە عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تالداۋلار جاسادى. بۇل ەڭبەكتەردىڭ كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن عىلىمي ءمانى جوعارى بولدى. عالىم قازاق حالقىنىڭ رۋحاني اقىل-ويىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولا وتىرىپ, قوعامدىق وي-سانا, پىكىر-تۇجىرىمداردىڭ بيىكتەي وركەندەۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى.
دارىندى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان بۇل مادەني شارا ابىلايدىڭ كۇيى “قارا جورعامەن” اشىلسا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى گۇلدەن ءتىلەۋبەردينا اقان سەرىنىڭ “مايدا قوڭىر” انىمەن تىڭداۋشىسىن تامساندىردى. سونداي-اق, “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ” جىرى نەگىزىندەگى ادەبي سازدى كومپوزيتسيا دا كورەرمەندى بەي-جاي قالدىرمادى. كەشتىڭ اجارىن اشقان تاعى ءبىر كورىنىس دەپ س.مۇقانوۆتىڭ “شوقان ءۋاليحانوۆ” پەساسىنان الىنعان ارنايى كورىنىستى ايتۋعا بولادى. شوقان بەينەسىن سومداعان قۋاندىق قىستىقباەۆ جانە قىرعىزستاننىڭ حالىق ءارتىسى سەرگەي ماتۆەەۆتىڭ ءىى الەكساندردى شەبەر بەينەلەۋلەرى كورەرمەن كوزايىمىنا اينالدى. ءشادى تورە جاڭگىر ۇلىنىڭ “ابىلاي حان” پوەماسىنان ءۇزىندىنى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆ تاماشا ورىندادى.
كەشتە ءۋاليحانوۆتار اۋلەتىنىڭ بۇگىنگى وكىلى, اتاقتى ساۋلەتشى شوتا ءۋاليحانوۆ ءسوز الىپ, دالانىڭ دارا دارىنىن ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەكتىگىن قاپەرگە سالدى. سونىمەن قاتار, ول وسى كەشتى ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولعان ازاماتتارعا العىس سەزىمىن ءبىلدىردى. جۇرتشىلىقتى شوقان جايىندا بىلە تۇسۋگە ءتۇرلى شىعارماشىلىق جاقتارىمەن كەلگەن بۇل كەشتىڭ رەجيسسەرى, “ۇلتتىق ءداستۇرلەر” تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ساۋلەبەك اسىلحان ۇلىنا دا جينالعان جۇرتتىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز بولدى.
ءابدىراحمان قىدىربەك, سۋرەتتە: كەشتەگى ادەبي كومپوزيتسيادان كورىنىس. سۋرەتتى تۇسىرگەن: ەرلان وماروۆ.