بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:35
حح عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن تاۋقىمەتى مول, قاراما-قايشىلىعى كوپ, زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي كەزەڭ. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ الاساپىران قۇيىندارى, كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزىنىڭ لاڭى, مالىنان ايىرىلعان ەلدىڭ الاپات اشتىققا ۇشىراۋى, 37-ءنىڭ قىرعىنى… ودان كەيىنگى سوعىستىڭ… – مىنە, تۇگەل تەرمەلەمەي-اق باس-اياعى
بەيسەنبى, 6 جەلتوقسان 2012 7:35
حح عاسىر قازاق حالقى ءۇشىن تاۋقىمەتى مول, قاراما-قايشىلىعى كوپ, زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن تاريحي كەزەڭ. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ الاساپىران قۇيىندارى, كوللەكتيۆتەندىرۋ كەزىنىڭ لاڭى, مالىنان ايىرىلعان ەلدىڭ الاپات اشتىققا ۇشىراۋى, 37-ءنىڭ قىرعىنى… ودان كەيىنگى سوعىستىڭ… – مىنە, تۇگەل تەرمەلەمەي-اق باس-اياعى
70 جىلدىڭ ىشىندەگى وسى تراگەديالاردىڭ ءوزى-اق ءبىر حالىق ءۇشىن ۇلكەن ناۋبەت, باستان وتكەن تاۋقىمەت ەكەنى انىق. قىرىق جىل قىرعىننان بەتەر قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن جۋساتىپ سالعان الاپات اشتىق تراگەدياسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى اشىق ايتىلىپ, جازىلىپ, زەرتتەلە باستادى.
كوپ ۋاقىت «جابۋلى قازان», «وتە قۇپيا», «ايتۋعا تىيىم سالىنعان» بولىپ كەلگەن بۇل تاقىرىپ ءالى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر. 1921-1922 جىلدارداعى اشتىق كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ الىپ كەلگەن قاسىرەتىنەن زارداپ شەككەن حالىق سانى مەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر, سەبەپتەرى مەن سالدارلارى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ كەمشىلىكتەرى تولىق ايتىلمادى. ورتالىقتىڭ باسىمشىلىعى وتاندىق تاريحنامادا باعاسىن الاتىن كەز جەتتى.
ءدال سول كەزدە تۇركىستانداعى اشتىق تۋرالى ايتۋ مۇمكىن بولمادى. سوعان قاراماستان, شەتەلدە جۇرگەن م. شوقاي كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ۇيىمداستىرعان اشتىقتىڭ قاسىرەتىن ەۋروپالىق مەرزىمدى باسىلىمدا جاريا ەتتى. ءارتۇرلى گازەت بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالارىنا كوز جۇگىرتكەندە, سول كەزدىڭ ايانىشتى سۋرەتتەرى كوز الدىمىزعا كەلگەندەي بولادى.
مۇستافا شوقاي بايانداعان 1921-1922 جىلعى اشتىق قازاق حالقى ءۇشىن جاڭا وكىمەت ورناعاننان سوڭ قىزىل قىرعىننىڭ باستاماسى بولاتىن. تومەندە م. شوقايدىڭ پاريجدەگى مۇراعاتىندا ساقتالعان, 1923-1927 جىلداردا «دني», «پوسلەدنيە نوۆوستي» باسىلىمدارىندا شىققان جاريالانىمدارى بەرىلىپ وتىر. قايراتكەر ءوز جاريالانىمدارىندا نەگىزگى دەرەك كوزىن كەڭەستىك مەرزىمدى باسىلىمداردان الاتىنىن جاسىرمايدى.
م.شوقاي تۇركىستاندى وتارلاعان بولشەۆيكتەرگە سۇراقتى توتەسىنەن قويادى: «بولشەۆيك مىرزالار, ايتىڭىزدارشى, سىرداريا وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا كىم كىنالى؟ تۇركىستاندا اشتىقتى ۇيىمداستىرعان كىنالىلەر ءبىر رەت تە بولسا سوتتالۋشىنىڭ ورىندىعىنا نەگە وتىرعىزىلعان جوق؟». بۇل شەكارانىڭ ارعى جاعىندا شىرىلداعان حالىقتىڭ جاناشىر ۇلىنىڭ جان ايقايى دەپ بىلەمىز.
م. شوقاي باسىنان باستاپ بولشەۆيكتەر تۇركىستانعا ەشبىر جاقسىلىق جاسامايدى, بۇل تەرروردىڭ باسى دەدى. راسىندا دا, بۇل جىلدار ۇزاققا سوزىلعان حالىق قاسىرەتىنىڭ باستاماسى بولدى.
تۇركىستانداعى اشتىق جانە بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتى
وتكەن جىلدىڭ جاز ايىنىڭ باسىندا تۇركىستاننان فەرعانا وبلىسىنداعى اشتىق تۋرالى سىبىستار جەتە باستادى. بۇل مالىمەتتەردىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىندىعىن ءبىلۋ وتە قيىن ءىس بولدى. كەڭەس وكىمەتى فەرعانادا اشتىقتىڭ ورىن العانى تۋرالى ءلام دەمەدى. رەسەيدەگى اشتىققا ۇشىراعاندارعا شەتەلدىك كومەكتەر, ءتىپتى جەكە ادامدار ءجىبەرگەن پوسىلكالاردى قابىلداۋ ورىنبورمەن شەكتەلدى. بۇدان تۇركىستاننىڭ جاعدايى سالىستىرمالى تۇردە اناعۇرلىم جاقسى, اشتىق بولسا دا ەگىندى جيناپ العاندا تولىعىمەن جويىلعان دەگەن ۇيعارىم جاساۋعا بولادى.
بىراق شىن مانىندە جاعداي وتە اۋىر بولىپ شىقتى. تاشكەنتتەن كەلگەن گازەتتەر (1922 جىلدىڭ ماۋسىم-جەلتوقسان ايلارىنداعى تولىق ەمەس توپتاماسى) مەن حاتتاردا (سوڭعى داتاسى 1923 جىلدىڭ 3 اقپانى) 1918 جىلعى الاپات اشتىقتى ەسكە تۇسىرەتىن اشتىقتىڭ ۇرەيلى كورىنىسى بايقالادى. ءتىپتى كەڭەستىك ءماسكەۋ ءوزىنىڭ ۇنسىزدىگىن بۇزىپ, فەرعاناداعى اشتىق تۋرالى بىرنەشە ايعاقتاردى «ەكونوميچەسكايا جيزن» بەتتەرىندە ايتۋعا ءماجبۇر بولدى.
تۇركىستان بولشەۆيكتەرىنىڭ «قىزىل بايراق» («كراسنوە زناميا») مەملەكەتتىك ورگانى 1922 جىلعى 29 ماۋسىمداعى ءنومىرىندە قوقان ۋەزىنىڭ بىرنەشە بولىسىنىڭ اشارشىلىققا ۇشىراعان تۇرعىندارى باسقا ۋەزدەرگە كوشكەنى تۋرالى حابارلاعان, ال 1922 جىلعى 6 شىلدەدەگى نومىرىندە قوقان ۋەزىنەن باسقا فەرعانا وبلىسىنىڭ انديجان, نامانعان جانە وش ۋەزدەرىن «الاپات اشتىق» جايلاعانى تۋرالى ايتىلادى. گازەتتە «اشارشىلىققا ۇشىراعاندار اراسىندا ەپيدەميولوگيالىق اۋرۋلار كۇشەيۋدە, ال ءدارىگەرلىك كومەك جوق» دەگەن جولدار بار.
سونىمەن قاتار, حاتتار فەرعانادا 1921 جىلى دا اشتىق بولعان, بىراق ول جونىندە «رەسەيدىڭ اشتىق جايلاعان گۋبەرنيالارىنان ورىس شارۋالارىن ءتۇركىستانعا قونىس اۋدارۋعا كەدەرگى جاساماۋ ءۇشىن جازۋعا تىيىم سالىنعان» دەپ تولىقتىرادى.
تاشكەنتتىڭ «تۇركىستان» گازەتىنىڭ (1922 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىنەن باستاپ «قىزىل بايراقتىڭ» ورنىنا شىعادى) 1922 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى ءنومىرىندە كەلتىرىلگەن قىسقاشا تسيفرلار دەرەگى 1921 جىلعى فەرعاناداعى بولشەۆيكتەر جاسىرعان الاپات اشتىقتىڭ سۇمدىق كورىنىسى. «تۇركىستان» دەرەگى – وبلىستىڭ «باسقا اۋداندارىمەن سالىستىرعاندا از-كەم زيان شەككەن» ءبىر عانا نامانعان ۋەزىنە قاتىستى. بۇل تسيفرلار مىناداي: ۋەزدىڭ حالقى 1920 جىلى 230 880 ادام (1914 جىلى – 303 790 ادام) بولادى, ال 1922 جىلى بارلىعى 190 675 عانا ادام ەسەپتەلدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى 1921 جىلى حالىق 40 205 ادامعا ازايعانى ايقىندالادى.
استىقسىز اشىققان حالىق مالداردى جاپپاي سويۋدىڭ سالدارىنان 1920 جىلى نامانعان ۋەزىندە 31 574 باس جىلقى مەن وگىز (1914 جىلى – 86 866 باس), ال 1922 جىلى 26 177 باس قالعان. 1921 جىلعى شىعىن 5397 باستى قۇرايدى.
1922 جىلعى اشتىقتىڭ ناتيجەسى جونىندە دەرەك ءالى جوق. بىراق تۇركىستان كەڭەسىنىڭ ءحى سەزىنىڭ (1922 جىلعى جەلتوقسان) ەسەبى جانە تۇركىستان كومپارتياسىنىڭ ءVىى كونفەرەنتسياسىنداعى ءتۇركىستان واك مۇشەسى رۋدزۋتاكتىڭ بايانداماسى بويىنشا (رەسەيمەن سالىستىرعاندا تۇركىستانداعى جالپى جاعداي 10 ەسەگە ناشار) فەرعانا وبلىسىندا ۇزاققا سوزىلعان قازىرگى اشتىقتىڭ اقىرىنىڭ سۇمدىق بولاتىنىن بايقاۋعا بولادى.
اشارشىلىققا ۇشىراعان مۇسىلمان حالقىنا ەشقانداي كومەك جوق.
«اشىققاندارعا بىرنەشە ينتەرناتتار مەن اسحانالار اشىلدى. بىراق ولار اشىققاندار تاماقتانۋدان قاشاتىنداي ەتىپ ۇيىمداستىرىلعان. قاشپاعاندار ء(سىرا, كەڭەستىك اسحانالارعا باراتىندار بولار! – م.ش.) ولۋدە» دەپ حابارلايدى «تۇركىستان» سول نومىرىندە».
«مەديتسينالىق كومەك جوق دەپ ايتۋعا بولادى. قىشلاقتاردا (اۋىلداردا) ەمحانالار جوق. سوندىقتان اۋرۋلار ءۇشىن ءبىر عانا جول – بۇل ءولىم» دەپ جازادى گازەت.
قىرىلىپ بىتۋگە اينالعان فەرعانادان نورمادان تىس 105% كولەمىندە زاتتاي سالىق (1922 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا) جيناعان. «فەرعانادا سالىق جيناۋ 120%-عا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار» (تۇركىستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى جولداس پاسكۋتسكيدىڭ تۇركىستان كەڭەسىنىڭ ءحى سەزىندەگى بايانداماسىنان).
اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ ءجونىندەگى جاڭا عانا كەلىپ تۇسكەن «تۇركىستاننىڭ» رەسمي حابارلاماسى وسىنشاما كولەمدە جينالعان سالىقتىڭ قىرىلىپ جاتقان مۇسىلمان حالقىنىڭ ءومىرىن ساقتاۋعا جۇمسالادى دەپ ايتۋعا نەگىز بولمايدى. بۇل سالىقتىڭ «ەكونوميكالىق پايداسىن» ۇعۋ ءۇشىن, «قىزىل بايراقتىڭ» (1922 جىلعى 6 شىلدەدەگى ءنومىرىندە) حابارلاعانىنداي «فەرعانا وبلىسىندا ەگىس ناۋقانى 1922 جىلى 50%-عا عانا ورىندالعانىن» ەسكەرۋ قاجەت.
«بىزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ سالىق تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن استىق جەتپەي قالدى, سوندىقتان جاستىق, كورپە, ارتىق ىدىستاردى جانە مالدىڭ قالعانىن ساتۋعا تۋرا كەلدى», – دەپ جازادى ماعان انديجاننان (1923 جىلدىڭ قاڭتارىندا).
اشارشىلىققا ۇشىراعان مۇسىلمان تۇرعىندارىنا قاتىستى كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۇمدىق سالىق سالۋ تالاپتارى (ەگىس باعدارلاماسى 50%-عا عانا ورىندالعاندا 120% سالىق جيناۋى) تۇركىستانداعى بولشەۆيكتەردىڭ «اشتىق ساياساتىنداعى» سول ءبىر سالىق ەپيزودىن ەرىكسىز ەسكە سالادى.
تاشكەنتتە 1919 جىلى 12 اقپاندا ءتۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسى مەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بىرلەسكەن ءماجىلىسى بولدى. وندا ايرىقشا «اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيانىڭ» توراعاسى ت. رىسقۇلوۆ (قىرعىز-بولشەۆيك, قازىر ءتۇركىستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى) «اشتىققا ۇشىراعان مۇسىلمان تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى تۋرالى» بايانداما جاسادى. رىسقۇلوۆ (تۇركىستان بولشەۆيكتەرىنىڭ ورگانى «ناشا گازەتانىڭ» № 31 سانىندا جاريالانعان ەسەپتەن الىپ وتىرمىن. –م.ش.): «اشارشىلىققا ۇشىراعانداردىڭ تىركەۋگە الىنعانى ءبىر ميلليون, ال تىركەلمەگەنى بۇدان دا كوپ. سونىمەن ولكەنىڭ بۇكىل حالقىنىڭ جارتىسى اشارشىلىققا ۇشىراعان دەپ ويلاۋعا بولادى» دەيدى. رىسقۇلوۆ جولداس اشتىقپەن كۇرەس ىسىنە جانە كوميسسيالاردىڭ ءىس-شارالارىنا تاشكەنتتى قوسا العانداعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى كوميتەتتەرى تاراپىنان نەمقۇرايلىلىقتى اتاپ كورسەتتى, ولكەدە ۇلتىنا قاراماستان داۋلەتتى تاپتارعا بەلگىلەنگەن تارتىپتە وتباسىنىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگىنەن ارتىق مولشەرىنە جاپپاي سالىق سالۋ تۋرالى دەكرەت شىعارۋدى, اشىققاندار قورىنا: ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىممەن, تاۋارلارمەن جانە باسقا دا زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىندى. توراعالىق ەتۋشى جولداس كازاكوۆ سالىمعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىعىن, بۇنى قۋعىن دەپ قارايتىنىن, ارتىق جاۋ تاپپاس ءۇشىن قازىر ونى ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتتى.
جوعارعى رەۆوليۋتسيالىق كەڭەس پەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتتى كازاكوۆ جولداسپەن كەلىستى: سالىق جوباسى قابىلدانبادى, اشىققانداردىڭ ءىسى كەڭەستەردىڭ اتقارۋشى كوميتەتتەرىنە (ياعني, وسى ىسكە نەمقۇرايلىلىقپەن قاراعاندارعا) بەرىلدى.
بۇل «اشتىق ساياساتىنىڭ» ناتيجەسى 1.114.000 ولگەندەردىڭ (مۇسىلمان) جانتۇرشىگەرلىك تسيفرىندا كورسەتىلدى.
سول داۋىردەگى تۇركىستاندىق كەڭەس بيلىگىنە ماسكەۋ دە نارازى بولدى. ونى داۋلەتتى تاپتىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن «ولەرمەن وتارشىلدار» بيلىگى دەپ اتادى. سودان بەرى تۇركىستاندى ناعىز پرولەتارلىق كەڭەس وكىمەتى باسقارىپ كەلەدى, ول كەدەيلەردى دە ايامايدى, شەتەل ءمۇددەسى ءۇشىن (استىق تۇرىندە جينالعان سالىق شەتەلگە جىبەرىلەدى) كوپشىك-كورپەلەرىن, ىدىستارىن ساتۋعا ماجبۇرلەپ وتىر.
بۇگىنگى بيلىككە ونىڭ ءوز اتاۋىن – بولشەۆيكتىك كەڭەس بيلىگى دەگەندى قۋانا-قۋانا قالدىرامىز. بىراق بۇدان ءتۇركىستاندىق مۇسىلماندارعا جەڭىلدىك جوق: داۋلەتتىلەر مۇددەلەرىن قورعاۋشى «ولەرمەن وتارشىلدار» رەجيمىندە دە, كەدەيلەردىڭ كوپشىك-كورپەلەرىن جانە ىدىستارىن تارتىپ الاتىن پاتەنتتەلگەن بولشەۆيكتەر رەجيمىندە دە ولار بىردەي ولۋدە…
بەرلين. 22 ناۋرىز 1923 جىل
«دني» گازەتى, № 120
تۇركىستاننىڭ اششى شىندىعى
تاستار سويلەي باستادى… تۇركىستانداعى اۋىر جاعداي تۋرالى بىزدەر الدەقاشان جازعانبىز, ەندى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى حيدىر-اليەۆ سياقتى رەسمي تۇلعا مۇنى راستايدى. ونىڭ 1 قاراشادا ۆتسيك-ءتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنداعى بايانداماسى قورقىنىش ۇيالاتادى. تۇركىستاندا قۇلدىراعان شارۋاشىلىق جانە اشتىق. اشتىق فەرعانادا ەرەكشە قاتتى سەزىلەدى, 1915 جىلى 886 مىڭ گەكتار ەگىلگەن بولسا, بيىلعى جىلى 270 مىڭ عانا ەگىلدى. فەرعانادا 280 000 ادام ەگىنسىز قالدى. كەڭەس قىزمەتشىلەرىن 95 000-نان 16 000 ادامعا دەيىن قىسقارتتى. جەرگىلىكتى قارجىعا بەرىلگەن 3000 ەمدىك ورىننىڭ ءبىرەۋى دە جۇمىس ىستەمەيدى. مەكتەپ جاسىنداعى 700 000 جەرگىلىكتى بالالاردىڭ ءتۇركىستان بويىنشا مەكتەپتەردە 31 000, ياعني جيىرمادان ءبىر بولىگى عانا وقيدى.
حيدىر-اليەۆ كومەك كورسەتۋدى سۇرادى.
1923 جىل 9 قاراشا
«دني» گازەتى, № 312
اشتىق
اقمولادان ۇرەيلى حابارلار كەلۋدە: بۇكىل ۋەزدى اشتىق جايلاعان, – دەپ جازادى تۇركىستاننان. اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى, ونىڭ كوپشىلىگى قازاقتار, 30-40 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. تاماق ءىزدەگەن مىڭداعان ادامدار تۋعان جەرلەرىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ كەتتى. بالاسىز اتا-انالار, اتا-اناسىز بالالار… بۇدان ءارى: «وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىمەن اشارشىلىق وكتەمدىگىنە جول بەرگەن مەملەكەتتىك بيلىكتەن نە كۇتۋگە بولادى؟»
شىندىعىندا, قازاق جەرىندەگى جانە سونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىنداعى جاعدايدى بىلەتىندەر ءۇشىن, 1921 جىلدان بەرى, بۇل اشتىق كەزدەيسوق ەمەس. 1921 جىلى وبلىس ىشكى رەسەيدەن اعىلعان اش بوسقىندارمەن تولدى. وعان قوسا ەگىن شىقپاي قالدى. اشتىقتىڭ شەگىندە تۇرعان قازاق حالقىنا كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالاي قاراعانىن ازىق-ت ۇلىك حالىق كوميسسارياتىنىڭ (قازاقتاردان) سالىق رەتىندە شوشقا تالاپ ەتكەنىنەن كورۋگە بولادى. بيلىكتىڭ جاندايشاپتارى شوشقانىڭ ورنىنا قوي, ەشكىلەردى الا باستادى… سالىقتى جيناپ الدى. ىلە-شالا 1922 جىلى اشتىق باستالدى. «بوستاندىق تۋى» مەن «قازاق ءتىلى» گازەتتەرى سول كەزدە اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ سانى 445-450 مىڭ ەكەندىگىن انىقتادى. وسى گازەتتەر دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك كومەك جوعارىدا كەلتىرىلگەن ساننىڭ نەبارى 6 مىڭ ادامدى عانا قامتىعان.
1922 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقتىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى ورتالىق كەڭەس وكىمەتىنە «كومەك كوميتەتىن» قۇرۋعا رۇقسات سۇرايدى. ءوتىنىش قابىلدانبادى, سوندىقتان ولار اشىققاندارعا كومەكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى كەڭەستىك كوميسسيالارمەن ىنتىماقتاستى. سولاردىڭ ارقاسىندا عانا كومەك كورسەتۋ ۇيىمدارى ورنىقتى. ال «قازاق» كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزمەتى اشتىق جايلاعان اۋداندارعا «قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن, سالت-ءداستۇرىن جانە ءتىلىن زەردەلەۋ… ءۇشىن قىزىل كەرۋەن» جىبەرۋمەن شەكتەلدى («ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى, 1922 جىل № 23).
1923 جىلى اقمولا وبلىسىندا تاعى دا قۋاڭشىلىق. ءالسىز جانە ونسىز دا وتكەن جىلدان ەگىنسىز, اشتىقتان ابدەن تيتىقتاعان شارۋاشىلىققا اۋىر سالىقتار ارالاستى.
1924 جىلى ەگىن ناۋقانىن قامتاماسىز ەتىپ, تۇقىممەن, ازىق-ت ۇلىكپەن جانە قۇرال-سايماندارمەن قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا… بۇل جىلى دا (1924) ەگىن جارىم-جارتىلاي سەبىلدى جانە اشتىق…
قازىرگى قازاق كەڭەس وكىمەتى كومەك ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى ۋاقىتتى بەرليندە كەڭەستىك سىرتقى ساۋداداعى ءتىمىسكىنىڭ اقىرىن تالقىلاۋمەن كەتىردى… سونان سوڭ «لەنيندىك سايلاۋ» كەلىپ جەتتى… سونان سوڭ سىرداريالىق جانە جەتىسۋلىق قازاقتاردى قازاق رەسپۋبليكاسىنا بىرىكتىرۋ تۋرالى جوبا جانە وسى الەمدىك ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى كوميسسارلىق ورىنداردى ءبولۋ… ودان ءارى اعىلشىن جۇمىسشى ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن تالقىلاۋمەن اينالىسۋ كەرەك بولدى: ورىس حالقىنىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە قاراجات ىزدەستىرۋ… جانە قازاق كەڭەس وكىمەتىنەن جەدەل جاۋاپ كۇتەتىن الەمدىك ساياساتتىڭ اعىمداعى باسقا دا ونداعان ماسەلەلەرى. اشتىق تۋرالى ويلانۋعا مۇرشاسى بولمادى.
اشتىققا ۇشىراعاندار دالادا جەمتىكپەن, مىسىقپەن, يتپەن كورەكتەنىپ كەزىپ ءجۇر. كەڭەس وكىمەتى اشىققاندارعا قاجەتتى مولشەردە كومەك كورسەتەتىن جاعدايدا بولماسا دا, رەسەيگە استىق جىبەرۋمەن اينالىسۋدا…
1924 جىل 5 شىلدە
«دني» گازەتى, № 503
تۇركىستانعا اشتىق قاۋپى ءتونىپ تۇر
تۇركىستاننان ۇرەيلى مالىمەتتەر كەلۋدە: «ەلگە اشتىق قاۋپى ءتونىپ تۇر. كەڭەس گازەتتەرى يتالياندىق انارحيستەر ساككو مەن ۆانتسەتتي ىستەرىمەن, قىتاي وقيعالارى جانە ۇندىدەگى اش بالالاردى ساناۋمەن اينالىسۋدا, اراكىدىك تۇركىستان مۇسىلماندارىنا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپ تۋرالى حابارلايدى. بولشەۆيك ەكونوميستەرى مۇقيات تۇردە الداعى ۋاقىتتاعى الەمدەگى استىق ءتۇسىمىن, مال ازىعىن ەسەپتەيدى; كەڭەستەر وداعىندا بەسجىلدىقتاعى ماقتا مەن استىق ءونىمىنىڭ ەڭ ناقتى تسيفرلارىن بەرەدى; بەس جىلعا الدىن الا قاعاز سمەتالار عانا جاسالمايدى, اۋقىمدى شتاتى بار مەكەمەلەر قۇرىلۋدا; بەس جىلعا شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا رەسەيدەن ماماندار شاقىرادى… وزبەك, قازاق, تۇركىمەن كوممۋنيستەرى «كەڭەس شارۋاشىلىعىنىڭ بەسجىلدىق سوڭىنداعى جەتىستىكتەرى» دەپ قول قويادى.
جانە بۇل ەل اشتىقتىڭ شەگىندە تۇرعان ۋاقىت…
تۇركىستاندىق گازەتتەردى مۇقيات قاراپ وتىرامىن. وندا ءبارى جاقسى. سۋ جەتكىلىكتى, استىق تا جەتكىلىكتى سەبىلگەن; ەگىن دە جاقسى شىعۋعا ءتيىس; رەسەيدەن استىق تا جەتكىزىلۋدە.
بولشەۆيكتەر بيىل تۇركىستاندا بەرەكەلى جىل بولادى دەپ جازدى. كەنەت, اسپاننان جاي تۇسكەندەي, تۇركىستاننىڭ ءاربىر تۇكپىرىنەن قۇرعاقشىلىق, سۋدىڭ جەتىسپەۋى, رەسەيدەن استىق جەتكىزۋ جاعدايىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ءتىپتى اشتىق تۋرالى مالىمەتتەر قارداي بورادى.
مىنە, تۇركىستان گازەتتەرىنەن بىرنەشە ماقالالار.
تاشكەنتتىڭ «پراۆدا ۆوستوكا» گازەتى 14 تامىزدا «وزبەكستاندا استىقتىڭ» شىقپاي قالعانى تۋرالى حابارلايدى. وسى گازەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا وزبەكستاندا قۋاڭشىلىقتان جانە سۋ تاپشىلىعىنان 109,935 دەسياتينا ەگىستىك زارداپ شەككەن…
اعىمداعى جىلدىڭ جالپى ءتۇسىمى بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 30-40%-عا تومەن, – دەپ جازادى گازەت. اعىمداعى جىلى استىقتىڭ شىقپاي قالۋى ەگىن جيناي الماي قالعان 1925 جىلدان دا اسىپ تۇر.
1925 جىلى وزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ ءبىر بولىگى اشتىققا ۇشىراعان.
تاشكەنت گازەتى, استىقتىڭ شىقپاي قالۋى سالدارىنان سامارقاند وكرۋگىندە – 7,708 شارۋاشىلىققا, زەرافشان وكرۋگىندە – 9,925 شارۋاشىلىققا, حودجەنت وكرۋگى بويىنشا – 152 شارۋاشىلىققا جەدەل كومەك قاجەت, – دەپ ءوز انىقتاماسىن جالعاستىرادى.
سۋحانداريا جانە قاشقانداريا وكرۋگتەرى بويىنشا كومەكتى قاجەت ەتەتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى كورسەتىلمەگەن…
بۇل – وزبەكستانعا قاتىستى مالىمەتتەر.
تۇركىستاندا شىن مانىندە اشتىق باستالدى.
سول تاشكەنت گازەتىندە (باسقا ءنومىرىندە) تاشكەنت اۋدانىنداعى اشتىق جانە اشتىققا ۇشىراعان تۇركىمەن تۇرعىندارىنا استىق بەرىلە باستاعانى تۋرالى حابارلايدى…
«ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى سىرداريا گۋبەرنياسىنا جەدەل تۇردە بەس ميلليونعا جۋىق پۇت استىق قاجەت, – دەپ جازادى…
تۋركمەنيادان «مۋرگابە وزەنىندەگى جاعداي ءالى دە قاناعاتتانارلىقسىز كۇيدە قالۋدا. سۋدىڭ ازدىعى سونشالىق, ماقتانى ەكى-اق رەت سۋارۋعا عانا جەتۋى مۇمكىن».
وسى قىسقا عانا حابارلامادان مۋرگاب اۋدانىندا ەگىستىكتى سۋارۋعا سۋدىڭ مۇلدەم بولمايتىنىن ۇعۋعا بولادى.
ال مىنا «پراۆدا ۆوستوكا» گازەتىنىڭ (11 تامىزداعى) مالىمەتى استىق دايىنداۋعا قاتىستى.
«استىق دايىنداۋ ناشار جۇرۋدە. ماۋسىم بويى 844 مىڭ پۇت بيداي, ارپا – 638 مىڭ پۇت دايىندالعان, بۇل جوسپارعا شاققاندا 17, 97 جانە 74, 12… بولادى».
وسى ۇزدىك-سوزدىق دەرەكتەردەن ءتۇركىستانعا تونگەن اشتىقتىڭ قاۋپى انىق…
تۇركىستانداعى اشتىق كەڭەس وكىمەتىنىڭ كولەڭكەسى سياقتى. بيلىك باسىنا بولشەۆيكتەر كەلگەن ساتتەن تۇركىستاننىڭ باسىنان اشتىق كەتپەي قويدى.
«يەني تۇركىستاننىڭ» وتكەن سانىندا مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ «اشتىق ساياساتى» تۋرالى جازدىم. قازىر مەن بولشەۆيكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلدى كۇنى بۇرىن اشتىقتا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەتەتىن, تۇركىستاندى ماسكەۋلىك وكىمەت پەن ونىڭ تىڭشىلارىنىڭ قايىر-ساداقاسىنا تاۋەلدى ەتەتىن ساياساتى, تۇركىستانداعى ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتقىم كەلەدى.
تۇركىستانداعى كەڭەستىك ەكونوميكالىق ساياسات ماقتا شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن بولۋى مۇمكىن. مىنە وسى جىلعى بىرنەشە تسيفر. «قىزىل وزبەكستاننىڭ» (1927 جىل 28 ماۋسىم) دەرەگى بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا وزبەكستاندا 544, 043 دەسياتينا, تۇركىمەنستاندا – 89,091 دەسياتينا تىركەلگەن. وسىلايشا, تۇركىستاننىڭ ەكى ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋدانىندا نەبارى 633,134 دەسياتينا ماقتا سەبىلگەن. وسىعان قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتىن اۋداندارىن قوسىڭىز, سوندا ءسىز كەڭەس بيلىگى كەزىندە ماقتا سەبۋ قانشالىقتى تىم ۇلكەن مولشەرگە جەتكىزىلگەنىن كورەسىز. تۇركىستانداعى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا سالاسىن, مىسالى, بۇكىل تۇركىستان شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ باستى ءتۇرىنىڭ ءبىرىن قۇرايتىن مال شارۋاشىلىعى اسكەري نورماعا دەيىنگى 70%-عا عانا جەتكەنىن ەسكەرسەك, وندا ماقتا شارۋاشىلىعىن وسىلايشا دامىتۋداعى ولقىلىق بىردەن كوزگە تۇسەدى. تۇركىستاندى تىرىلتەتىن جەر سۋارۋ جۇيەسى, كەڭەس دەرەكتەرى بويىنشا, اسكەري نورمانىڭ شامامەن 80%-ىن جۋىقتاعان.
وسىنداي جاعدايداعى ورتا ازياداعى ماقتا شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى – ناعىز اشتىقتىڭ قاۋپىن بىلدىرەدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ رەسەيدەن استىق جەتكىزۋ جونىندەگى وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن تالاپقا ساي ورىنداماۋى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ وتىر.
كەڭەس بيلىگى وتكەن جىلى جاي عانا گازەتتىڭ (4 مىڭ رۋبلگە جۋىق) اقشاسىن جەپ قويعانى ءۇشىن ءبىر تاتاردى اتىپ تاستادى. كەڭەس وكىمەتى كەڭەستىك تارتىپتەن ءسال اۋىتقىعان ادامداردى وتە قاتاڭ تۇردە جازالايدى. بىراق تۇركىستانداعى اشتىقتى ۇيىمداستىرعان ايىپتىلاردىڭ جاۋاپقا تارتىلعانى جونىندە بىردە-ءبىر وقيعا بولعان جوق. كەرىسىنشە اشتىقتىڭ ودان ءارى ورشۋىنە ىقپال جاساعان ادامدار (توبولين, كازاكوۆ) نەمەسە تىپتەن اشتىقتى ادەيى ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقاندار (پاسكۋتسكي) ەل الدىنداعى قىلمىسى ءۇشىن جازالانۋدىڭ ورنىنا قىزمەتى بويىنشا كوتەرىلدى.
قىلمىستىڭ جازاسىزدىعى جاڭا قىلمىسقا اپارىپ سوعادى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ ماقتا ساياساتىنا كەلەتىن بولساق, ەلدى اسىرايتىن استىق جەتكىلىكتى نەمەسە ونى ۋاقىتىندا جەتكىزۋ ءمۇمكىندىگىنە سەنىمدى بولعان جاعدايدا عانا ماقتا تۇركىستان ءۇشىن پايدالى بولادى.
استىق تۇركىستاننىڭ وزىندە جەتكىلىكتى مولشەردە جوق جانە استىق ەگىلەتىن جەردى ماقتا ەگۋگە ماجبۇرلەپ جاتقاندا, ونىڭ بولۋى مۇمكىن دە ەمەس.
ماجبۇرلەپ ماقتا ەككىزۋدىڭ ايعاعى جەتكىلىكتى.
فەرعانا ديقاندارى بيدايلارىنىڭ سۋسىز قالعاندارىنا شاعىمدانادى, سەبەبى سۋ ماقتا سۋارۋعا كۇشپەن اكەتىلەدى.
بولشەۆيكتەردىڭ ماقتا ورگاندارى ديقاندارمەن جاساسقان كەلىسىم-شارتتارىندا ماقتا ەگىلگەن دالا ءداندى داقىلداردان (ارىق اعىسى بويىنشا) تومەن ورنالاسقان بولسا دا سۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ماقتا ەگىلگەن دالاعا بەرىلەدى دەپ ايتىلعان.
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى, ەگەر دە جەر و باستا ماقتا ەگۋگە ارنالعان بولسا, سول ماقتا ەگىلمەگەن ءاربىر دەسياتينا جەر ءۇشىن ماقتا كوميتەتى 3 رۋبلدەن ايىپپۇل سالاتىنىن حابارلايدى…
وسى جىلدىڭ جازىندا ماسكەۋدە بولعان ماقتاشىلار كەڭەسى استىق داقىلدارى ەسەبىنەن ماقتا سەبەتىن اۋماقتى ۇلعايتۋ قاجەت دەپ ۇيعاردى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسى ساياساتىن ءدۇنيەجۇزىلىك سوتسياليستىك ءتارتىپ جولىنداعى كۇرەسىنە وزبەكستاننىڭ قاتىسۋ نىشانى دەپ تۇسىندىرگەن وزبەك كوممۋنيسى كاميلدجان («يەني تۋركەستان» گازەتىنىڭ الدىڭعى ءنومىرىن قاراڭىز) سياقتى ماسكەۋلىك بولشەۆيكتەردىڭ ق ۇلى بولۋ كەرەك.
كاميلدجاننىڭ فاكتىلەر تىلىندەگى رەۆوليۋتسيالىق سوزدەرىنە قاراساڭ, ءماسكەۋلىك جوسپارلار ءۇشىن وزبەكتەر جانە باسقا تۇركىستاندىق تۇرىكتەر اشتىق ولىممەن قىرىلۋى كەرەك سياقتى.
ءبىز ماقتا وندىرىسىنە قارسى ەمەسپىز. بىراق ءبىز ونىڭ ءتيىمدى دامۋىن قالايمىز. ماقتا تۇركىستاندى ورىستاردان اكەلىنەتىن استىعىنا تاۋەلدى قىلماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا تۇركىستان شارۋاشىلىعىنىڭ باستى مىندەتى ءوزىن ءوزى استىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز تۇركىستاندى ماسكەۋلىك جوسپارلار ءۇشىن قۇربان ەتكىمىز كەلمەيدى. ءبىز تۇركىستاندى باسىنان باستاپ ساياسي, ەكونوميكالىق تاۋەلسىز ەتىپ قۇرۋدى قالايمىز. تۇركىستاندى باسقا الەمنەن ءبولىپ-جارۋدان اۋلاقپىز. جوق. ول بارىنەن بۇرىن ءوزىنىڭ بايلىعىنا تويىنعان يەسى سياقتى توق, سونىمەن قاتار, باسقا ەلدەرمەن ءار سالا بويىنشا تەڭ ەكونوميكالىق قاتىناستا بولۋى كەرەك.
سوندىقتان دا ءبىز قازىرگى ويعا سىيمايتىن شامادان تىس ماقتا ەگۋدى دامىتۋدىڭ ورنىنا استىق ەگىسىن ۇلعايتۋدى قالايمىز.
ماسكەۋدىڭ قازىرگى باسشىلارى دا تۇركىستانداعى ماقتا ءوندىرىسى قالىپسىز جولمەن ءجۇرىپ جاتقانىن, ونىڭ تۇركىستاندىق تۇرعىنداردى ورىس استىعىنا تاۋەلدى ەتۋى ومىرلىك مۇددەلەرىنە سونشالىقتى زيان ەكەنىن وزدەرى ايتىپ وتىر. بولشەۆيك ەكونوميست مىرزالار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءرولى قولدارىنا تيگەن سوڭ تۇركىستاندىق ديقانداردى سول باياعى قاناۋ ساياساتىنا الىپ كەلدى. ولار تۇركىستاندى, وزبەك كوممۋنيسى كاميلدجان راستاعانىنداي, قىزىل ماسكەۋدىڭ وتارىنا اينالدىردى («يەني تۋركەستان» گازەتىنىڭ №2-3 قاراڭىز). ەڭ سوراقىسى سول ماسكەۋلىك وكىمەت وزدەرىنىڭ ماجبۇرلەيتىن ماقتا ساياساتىمەن تۇركىستاندىقتاردىڭ تاعدىرىن ءوز قولدارىندا ۇستاپ وتىر.
وتكەن جىلدار بۇنى ناقتى دالەلدەيدى.
قازىرگى تۇركىستاننىڭ باسىنا تونگەن اشتىق – سونىڭ دالەلى.
تۇركىستاندىقتار ماسكەۋلىك بيلىكتەن ازات بولىپ, ءوز ەلىنىڭ تولىق يەسى بولعان سوڭ عانا توق بولادى.
تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس – ول ءوز نانىڭ ءۇشىن كۇرەسۋ, ول وسى باي ەلدىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن كۇرەسۋ دەگەن ءسوز.
ەڭ ءبىرىنشى نان. سوسىن بارىپ ماقتا.
بۇعان ءبىز ەلدى, تۇركىستاندىقتار, ءوزدەرىمىز باسقارعان كەزدە عانا قولىمىز جەتەدى.
ولاي بولماعان جاعدايدا, ءبىز «ءماسكەۋلىك اشتىقتان» ەشقاشاندا شىعا المايمىز.
[1927 جىل]
مۇستافا شوقايدىڭ شەتەل باسىلىمدارىندا
ءار كەزەڭدەردە جارىق كورگەن ماقالالار
توپتاماسىن قازاقشاعا اۋدارىپ,
ۇسىنعان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى
اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ مۇراعاتتار
مەن قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باستىعى
عازيزا يساحان.