– كەنجەبەك نياز ۇلى, ءسىز جاڭا ەرەۋىل باستالعان العاشقى كۇننەن باستاپ قارسىلىق اكتسيالارى تاڭعالارلىقتاي ءجيى بولىپ جاتقان جاڭاوزەن قالاسىندا تۇرىپ كەلەسىز. قازىر وندا نە بولىپ جاتىر؟
– “وزەنمۇنايگاز” ءوف-ءنىڭ 20-30 ادامىنان تۇراتىن توپتىڭ باستاماسىمەن 1 ناۋرىزدا اۋىسىمدى جۇمىسشىلاردىڭ مۇناي وندىرىسىنە شىعۋى ءبىر ساعاتقا دەرلىك, 2 ناۋرىزدا – 20 مينوتكە, 3-ءى كۇنى تاعى ءبىر ساعاتقا كەشىكتىرىلدى. 4 ناۋرىزدا اۋىسىمداعى جۇمىسشىلاردىڭ جارتىسىنان استامى جانە 800 بىرلىكتەن استام ارناۋلى تەحنيكا جۇمىسقا شىققان جوق. 4 ناۋرىز بەن 8 ناۋرىز ارالىعىندا كۇن سايىن فيليالدىڭ نەگىزىنەن ۇڭعى قورلارىنا قىزمەت كورسەتۋمەن جانە كولىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن ءبىر جارىم مىڭنان ءۇش مىڭعا دەيىنگى جۇمىسشىلارى كۇن سايىن جۇمىسقا شىقپاي قالىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە “وزەنمۇنايگاز” ءوف-تە مۇناي ءوندىرۋ ءىسىنىڭ توقتاماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءۇزىلىسسىز مۇناي ءوندىرىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەر مەن كەزەكشى پەرسونال ءوز جۇمىس ورىندارىندا بولدى. تاياۋدا ومگ جۇمىسشىلارىنا وزگە دە جەرگىلىكتى مەردىگەر كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى قوسىلدى.
– ەرەۋىلگە قاتىسۋشىلاردىڭ تالاپتارى قانداي؟
– قارسىلىق اكتسياسىن العاشقى كۇنى دە, زاڭ تالاپ ەتەتىندەي الدىن الا دا ەشكىم ناقتى تالاپتار قويعان جوق. دەگەنمەن, كاسىپورىن اكىمشىلىگى ارينە, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ باقتى. سويتسە, ەرەۋىلگە شىعۋعا وسىعان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە جۇمىسشىلاردىڭ وزدەرى تالاپ ەتكەن ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتقا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر سەبەپكەر بولىپتى. تاڭعالارلىق ءجايت, بىراق شىنىندا دا سولاي جانە اكتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ وزدەرى دە ونى تۇسىنە باستادى.
وسىنىڭ بارىنە قول قويۋ ءۇشىن جۇمىسشىلارعا ۇسىنىلعان قۇلاقتاندىرۋ تۇرتكى بولعان. وندا پەرسونالعا كومپانيادا ءۇش ايدان استام ۋاقىتتان بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقان ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىندىگى ەسكەرتىلگەن. بۇل جاڭالىقتار ەڭبەك زاڭدىلىعىنداعى وزگەرىستەردى بەينەلەيدى جانە جۇمىسشىلاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, ەڭ ءبىر “ساقالدى” پروبلەما – ەڭبەكاقىنىڭ تۇراقتى جانە وزگەرمەلى بولىكتەرىنىڭ ارا-قاتىناسى شەشىمىن تاپقان. ەگەر بۇرىن ول شامامەن 45 پايىزعا 55 پايىزدى قۇراسا, ەندى 23 پايىزعا 77 پايىزدى قۇرايتىن بولدى. ەڭبەكاقىنىڭ وزگەرمەلى, ياعني سىياقىلىق بولىگى وندىرىستىك جوسپاردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى بولعاندىقتان, بۇل, ءسوز جوق, جۇمىسشىلار ءۇشىن ءتيىمدى. كەيدە ءماسەلەن, قولايسىز اۋا رايى جاعدايلارى سياقتى وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە دە بايلانىستى جوسپار بارلىق ۋاقىتتا بىردەي ورىندالا بەرمەيدى. بۇرىن مۇنداي كەزدە جۇمىسشىلار ءوز ەڭبەكاقىلارىنىڭ ءبىر بولىگىنەن قاعىلاتىن.
ونىڭ سىرتىندا “اۋماقتىق كوەففيتسيەنت” جانە ءوسىرۋشى كوەففيتسيەنتتەر دەپ اتالاتىن ءماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. ەڭبەكاقىعا ۇستەمە قوسۋدىڭ بۇل ءتۇرى سوناۋ كەڭەستىك كەزدەن قالعان بولاتىن. ولار قازاقستاندىق ەڭبەك زاڭنامالارىندا قاراستىرىلماعاندىقتان بۇل كوەففيتسيەنتتەردى جەكەلەي تولەۋ بۇگىندە مۇمكىن ەمەس. جۇمىسشىلار ءۇشىن وسى ءتولەمدەردى ساقتاۋ ماقساتىندا ولار اي سايىنعى وكلادقا, ياعني جۇمىسشى وندىرىستىك جوسپاردىڭ ورىندالعان-ورىندالماعانىنا قاراماستان الىپ تۇراتىن ەڭبەكاقى بولىگىنە قوسىلعان. ءىس جۇزىندە وكلادتى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن جۇمىسشىنىڭ ورتاشا جىلدىق ەڭبەكاقىسى ورتا ەسەپپەن 1-3 پايىزعا وسەدى.
بىراق وسى وزگەرىستەردەن حاباردار ەكەندىكتەرىن ءوز قولدارىمەن كۋالاندىرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسالعان كەزدە مۇنايشىلاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى قول قويۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە جۇمىسقا دا شىقپاي قالعان.
مۇنداي مىنەز-ق ۇلىق, سىپايىلاپ ايتقاندا, تاڭعالۋعا تۇرارلىق. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ وزدەرى وسىلاي بولعانىن قالادى جانە 2008 جىلدان باستاپ ورىن العان قارسىلىق اكتسيالارىنىڭ بارىندە دە وسىنى تالاپ ەتىپ كەلدى. بۇل وزگەرىستەردى ۇجىم اتىنان ەنگىزۋگە “وزەنمۇنايگاز” ءوف قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپوداقتارى باستاماشى بولدى. ءسويتىپ, 2009 جىلدىڭ 10 قاراشاسىندا بۇل وزگەرىستەر ۇجىمدىق كەلىسىم-شارتقا ەنگىزىلدى. قاراشا ايىنان ناۋرىز ايىنا دەيىن ەڭبەك ۇجىمدارىندا, كاسىپوداقتاردا, بارلىق بولىمشەلەردە تالقىلاۋلار جۇرگىزىلگەندىكتەن, جۇمىسشىلاردىڭ ءبارى دە مۇنداي وزگەرىستەردىڭ دايىندالىپ جاتقاندىعىنان, ولاردىڭ مانىنەن حاباردار بولاتىن. ەكىنشىدەن, اتالعان وزگەرىستەر ءاربىر جۇمىسكەر ءوزىنىڭ ەڭبەك كەلىسىم-شارتىنا قوسىمشا كەلىسىمگە قول قويعاننان كەيىن عانا كۇشىنە ەنەتىندىكتەن, جوعارىدا ايتىلعان قول قويۋ ولاردى ەشتەڭەگە مىندەتتەي المايدى.
– سىزدەر ونى اكتسياعا قاتىسۋشىلارعا تۇسىندىردىڭىزدەر مە؟
– ەرەۋىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن-اق ءبىز بۇل وزگەرىستەر تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتىق, جاڭا جۇيەنىڭ ومگ-ءنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى ءۇشىن ارتىقشىلىقتارىن ناقتى مىسالدارمەن كورسەتتىك. ءبىز ولارعا ەرەۋىلشىلەردىڭ, ءىس جۇزىندە وزدەرىنىڭ 2009 جىلدىڭ كۇزىندە قويعان تالاپتارىن ورىنداۋ تۇرعىسىندا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن تۇسىندىردىك.
ەندى اكتسياعا قاتىسۋشىلار باسقا تالاپتار قويۋدا. جالپى, ءوتكەن كۇندەردە ول تىزىمدەردىڭ ۇنەمى وزگەرىپ تۇرعانىن, سول سياقتى اكتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ سىندارلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە بولاتىنداي ولاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن “ستاچكوم” دەپ اتالاتىن رەسمي توپتى قۇرا الماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
بۇگىندە اكتسياعا قاتىسۋشىلار باسقا تالاپتارمەن بىرگە فيليالعا 1997 جىلعى “وزەنمۇنايگاز” اق مارتەبەسىن قايتارۋدى, وندىرىستىك فيليال مەن قمگ ءبو باسشىلىعىن اۋىستىرۋدى, ومگ كاسىپوداقتارى توراعاسىن قىزمەتىنەن بوساتۋدى تالاپ ەتۋدە. وسىنىڭ ءبارى دەموكراتيانى ءۇستىرت ءتۇسىنۋدىڭ جانە ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى جالپىلاما بيلىكتىڭ سالدارىنان كوپتەگەن كاسىپورىندار ەرەۋىل جاعدايىندا توقتاپ قالعان گورباچەۆتىك قايتا قۇرۋ ءداۋىرىن ەسكە تۇسىرەدى.
بۇگىندە ولار ەڭبەككە اقى ءتولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوشۋدى جانە جۇمىسقا قابىلداۋدىڭ كونكۋرستىق جۇيەسىن جويۋدى, جىلدىق وندىرىستىك جوسپاردى تومەندەتۋدى, اۋماقتىق كوەففيتسيەنتتىڭ جەكەلەگەن تولەمىن زاڭداستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل ماسەلەلەردىڭ كوبى ءوتكەن جىلدىڭ قاراشاسى مەن بيىلعى جىلدىڭ اقپانى اراسىندا ءبىتىستىرۋشى كوميسسيادا تالقىلاندى, كوميسسيا بىرقاتار تالاپتاردىڭ ەڭبەك داۋى رەتىندە قارالمايتىنىن اتاپ كورسەتتى.
– ەڭبەك كودەكسىندە ەرەۋىل جاريالاۋدىڭ ارنايى ءتارتىبى قاراستىرىلعان. بۇل ەڭبەك داۋلارىن ءبىتىستىرۋ پروتسەدۋرالارى ارقىلى شەشۋدىڭ رەتى كەلمەگەن جاعدايدا عانا جۇمىسكەرلەر بارا الاتىن ەڭ اقىرعى شارا. ەرەۋىل تۋرالى ول باستالاردان كەم دەگەندە ون بەس كۇن بۇرىن حابارلاۋ كەرەك, سونداي-اق ونىڭ ۇزاقتىعىن جانە ەرەۋىلدى جاريالاۋ تۋرالى شەشىمنىڭ مازمۇنىن دا زاڭ رەتتەيدى. ومگ-دەگى قارسىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋشىلار وسىلاي جاسادى ما؟
– وسى جولى دا, بۇعان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە دە بۇل ايتىلعانداردىڭ بىردە-ءبىرى جاسالعان جوق. ءارينە, داعدارىس الاڭداتقان ادامداردى ءوز سوڭدارىنا ەرتكىسى كەلگەن جاساندى “كوسەمدەردىڭ” زاڭنىڭ بۇل تالاپتارىن بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق ولار بۇل جونىندە جاڭاوزەن مۇنايشىلارىنا حابارلاۋدى قاجەت دەپ تاپپايدى. جانە اكىمشىلىكپەن ەشقانداي كەلىسسوزدەر, ەشقانداي جينالىستار, ەشقانداي تالقىلاۋلار بولعان جوق. بىردەن ەرەۋىلدىڭ باستالعانىن بىلدىرەتىن جۇمىسقا شىقپاي قالۋ جاعدايلارى ورىن الىپ وتىر.
وسىنداي احۋالدا وعان مۇرىندىق بولۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ جازالانبايتىندىقتارىن سەزىنۋى دە وتە ماڭىزدى فاكتور. وسىعان دەيىنگى ەرەۋىلدەردە كومپانيا قارسىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋشىلار مەن ەڭبەك ءتارتىبىن بۇزۋشىلارعا قارسى ءبىر رەت تە اكىمشىلىك شارالار قولدانعان جوق. بىراق مىناداي جاعدايدا جاسالعان ەرەۋىل زاڭسىز ءارى كەز كەلگەن وعان قاتىسۋشىنى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولادى. ماسەلە تەك اكتسيانى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىنىڭ بۇرمالانۋىندا عانا ەمەس. قمگ ءوب فيليالدارى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۋىنداۋ تاۋەكەلى جوعارى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار قاتارىنا جاتادى, ال توتەنشە جاعدايلار ءتاۋەكەلىن جانە ءۇشىنشى ءبىر ادامدارعا زيان كەلتىرۋ قاتەرىن تۋىنداتاتىن ەرەۋىلدەر زاڭسىز بولىپ تانىلادى.
ءىس جۇزىندە اكىمشىلىك وسىنداي زاڭسىز ەرەۋىلدەرگە قاتىسۋشىلارمەن اراداعى ەڭبەك كەلىسىم-شارتتارىن بۇزۋعا دەيىنگى تارتىپتىك جازالاۋ شارالارىن قولدانۋعا قۇقىلى.
بىراق ءبىز بۇل جەردە احۋال اناعۇرلىم كۇردەلى دەپ ويلايمىز. ومگ جۇمىسشىلارى جاڭاوزەندەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ۇنەمى ۋشىقتىرىپ جۇرەتىن جاۋاپسىز ادامداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ وتىر. جاڭا قارسىلىق اكتسياسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا تالداۋ جاساي وتىرىپ, الدەكىمدەردىڭ جۇمىسشىلاردى مەيلىنشە شاتاستىرعانىن, ولاردى ەشقانداي سەبەپسىز زاڭسىز اكتسيالار وتكىزۋگە شاقىرعانىن تۇسىنەسىڭ. ءسويتىپ, ەرەۋىل تەك ەرەۋىل ءۇشىن عانا بولىپ وتىر.
– ءسىزدىڭ بۇلايشا ويلاۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
– تازا ەكونوميكالىق تالاپتارعا تەز ارادا ەكونوميكادان تىس سيپاتتاعى, ەڭبەك شارتتارى شەڭبەرىنەن تىم الىس جاتقان تالاپتار ارالاسقان كەزدە مۇنى ءتۇسىنۋ قيىنعا تۇسپەيدى. قۇرامىنا “وزەنمۇنايگاز” وندىرىستىك فيليالى كىرەتىن “قازمۇنايگاز” بارلاۋ ءوندىرۋ” اق-تى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتاراسىزدار نەمەسە ءبىز شەكسىز ەرەۋىل مەن اشتىق جاريالاي بەرەمىز دەگەن تالاپ جاڭاوزەندە وسىمەن ەكىنشى رەت قويىلىپ وتىر.
باسقاشا ايتقاندا, اڭگىمە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ, ەلىمىز جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان باعىتتى رەۆيزيالاۋ جونىندە بولىپ وتىر.
قمگ ءبو-ءنىڭ 63 پايىز اكتسياسى “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قولىندا بولعاندىقتان, كومپانيادا قاتاڭ مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورناتىلعان, دەمەك ونى ناتسيوناليزاتسيالاۋ تۋرالى تالاپتىڭ ءوزى ورەسكەل.
جالپى, ەرەۋىلدەۋشىلەر بۇل ۇدەرىستى كوزگە قالاي ەلەستەتەدى؟ اراسىندا قازاقستاندىق زەينەتاقى قورلارى, ءتورت ميلليوننان استام ارتىقشىلىقتى اكتسيالارى وزدەرىنە جاتاتىن 30 مىڭعا جۋىق قمگ ءبو-ءنىڭ بۇرىنعى جانە قازىرگى ءوز جۇمىسكەرلەرى بار اكتسيونەرلەرگە اقشانى قاي باعا بويىنشا قايتارۋ كەرەك؟ اشىق رىنوكتا ساتىپ الا وتىرىپ ءبو-ءنىڭ اكتسيالارىنا ءوز اقشالارىن سالعان شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ ەگەر ولارعا قۇندى قاعازداردى كەرى قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسار بولساق, ۇلكەن سوت پروتسەستەرى باستالىپ, قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندە حالىقارالىق جانجال بۇرق ەتە تۇسپەك. ەرەۋىلشىلەر مۇنداي جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى قانداي دەپ ويلايدى ەكەن؟
بۇل ريتوريكالىق ساۋال, ءويتكەنى ولار بۇل تۋرالى ويلامايدى دا. ويلاۋى مۇمكىن دە ەمەس. ءويتكەنى, ولار “بوگدەنىڭ داۋىسىنا ءۇن قوسىپ”, تۋرا ماعىناسىندا دا, اۋىسپالى ماعىنادا دا ايتقاندا ەڭبەك داۋلارىن ۋشىقتىرىپ, وعان ساياسي رەڭك بەرۋ ارقىلى ءوز ديۆيدەنتتەرىن الۋعا تالپىنىپ جۇرگەندەرگە ەرىپ الەك.
– ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
– ءبىز قايتكەن كۇندە دە سىندارلى ويدىڭ سالتانات قۇراتىنىنا, ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز – ءوندىرىسشىلەردىڭ ەڭبەككە اقى تولەۋگە تىكەلەي قاتىسى جوق قيالدان تالاپتاردان باس تارتاتىنىنا بۇرىنعىشا سەنىمدىمىز. ونىڭ ۇستىنە قمگ ءبو باسشىلىعى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمدارىن قاراۋعا جانە ولارعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن الدەقاشان ايعاقتاعان.
ءبىز تەك ءبىزدىڭ كاسىپورنىمىز ءالدەكىمدەردىڭ ساياسي ويىندارىنىڭ ارەناسىنا جانە كاسىبي ەرەۋىلشىلەردىڭ پايدا بولار ورنىنا اينالىپ كەتە مە دەگەننەن قاۋىپتەنەمىز. احۋال بۇلايشا وربىگەن جاعدايدا قمگ ءبو عانا ەمەس, بۇكىل جاڭاوزەن قالاسىنىڭ دامۋىنا قاتەر تونەدى. سوندىقتان ءبىز ءوندىرىستىك فيليال ۇجىمىن جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋعا, احۋالدى سىندارلى ارناعا اۋىستىرۋعا, ءسويتىپ, بارلىق پروبلەمالاردى كەلىسسوزدەر جولىمەن شەشۋگە شاقىرامىز.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى