باس سارداردىڭ ءبىرى

سەيسەنبى, 31 شىلدە 2012 7:25

ابىلاي حاننىڭ جاۋجۇرەك باتىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, شەبەر ديپلومات شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر جونىندە جاڭا تاريحي دەرەكتەر

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ارقانىڭ كەڭ جا­زىق­تى دالاسىنىڭ قارقارالى اۋماعىنا قاراستى تەمىرشى اۋىلىنىڭ جەرىندە, داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىندا قازاق تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردى, كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرەن وقيعا بولىپ ءوتتى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – حان ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ ءراسىمى بولاتىن. ءيا, قازاق باتىرىنىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. نەگە؟

سەيسەنبى, 31 شىلدە 2012 7:25

ابىلاي حاننىڭ جاۋجۇرەك باتىرى, مەملەكەت قايراتكەرى, شەبەر ديپلومات شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر جونىندە جاڭا تاريحي دەرەكتەر

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا ارقانىڭ كەڭ جا­زىق­تى دالاسىنىڭ قارقارالى اۋماعىنا قاراستى تەمىرشى اۋىلىنىڭ جەرىندە, داعاندەلى وزەنىنىڭ بويىندا قازاق تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردى, كوپشىلىكتى ەلەڭ ەتكىزگەن ەرەن وقيعا بولىپ ءوتتى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – حان ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ ءراسىمى بولاتىن. ءيا, قازاق باتىرىنىڭ سۇيەگىن قايتا جەرلەۋ شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. نەگە؟

سەبەبى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ءا.مار­عۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينس­تي­تۋتى­نىڭ ديرەكتورى ب.بايتاناەۆ جە­تەك­شىلىك ەتكەن عالىمدار باتىر جاتقان بەيىتتى قايتا ارشىپ, ونداعى سۇيەكتى ارنايى جاشىككە سالىپ, رەسەي عىلىم اكادەمياسى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە جىبەرگەن ەدى. وسى ينستيتۋتتىڭ پروفەسسورى تاتيانا بالۋەۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن زەرتحانا ءبىر جىل بويى قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ, اپارىلعان سۇيەكتىڭ شىن ءما­نىسىندە بەردىقوجا باتىردىكى ەكەندىگىن انىق­تاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە بابانىڭ انتروپولوگيالىق بەينە­سىن رە­كون­س­ترۋك­تسيا­لاپ, جاساپ بەرگەن ەدى. ءبىر قارا­عان­دا ەكى اۋىز سوزگە سىيىپ كەتەتىن بۇل جۇمىس­تىڭ ارتىندا قانشاما توگىلگەن ماڭداي تەر, ۇيقىسىز وتكىزگەن تۇندەر, سارپ ەتىلگەن كۇش-جىگەر جات­قا­نىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى.سونىمەن, وسىنشاما قۇرمەت كورسە­تەتىن شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر كىم؟ ونىڭ قانداي ەرلىكتەرى مەن يگىلىكتى ىستەرى تاريح بەتىندە قالدى؟بۇل رەتتە ءبىز قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, تاريحي دەرەكتەردى تەرەڭ بىلەتىن مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شانىشقىلى بەر­دىقوجا باتىر» اتتى ماقالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرسەك ارتىق بولمايدى. «اقىن ءارى ويشىل, قازاقتىڭ ەسكىلىكتى ءسوزىن جيناقتاپ, حاتقا ءتۇسىرۋشى شەجىرە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جازۋىنشا جانە ەل اۋزىنداعى اڭگىمە­لەردىڭ ىڭعايىنا قارا­عاندا, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – ابىلاي حان زاما­نىنداعى ەڭ اتاقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى.ابىلايدىڭ تۋى استىنان تابىلۋى – حVIII عاسىردىڭ 50-جىلدارى دەپ شاما­لاۋعا بولادى. ابىلاي حاننىڭ ەپتى ساياساتى مەن كورەگەندىگى, ەڭ باستىسى, جە­ڭىس­تى جورىقتار ناتيجەسىندە ءدۇربىت-ويرات ءبىر­جولا تالقاندالدى. ىزىنشە, قازاق ورداسى ابىرويمەن اياقتاعان ءشۇرشىت-قازاق سوعى­سى باستالدى. بەردىقوجا بۇل ۇرىس­تارعا قاتىستى ما, قاتىسپادى ما, تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. الايدا, ابىلاي حاننىڭ قوقان­عا قارسى 1766-1768 جىلدارداعى, ءوڭتۇس­تىكتى تۇبەگەيلى تازارتىپ, تاشكەنتتى قاي­تارىپ العان جورىعى كەزىندە وقيعا­نىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنى انىق. ءال­بەت­تە, بۇل تازارتۋ سوعىستارى بۇكىل قازاق ءمۇد­دەسىنەن تۋىندادى دەسە دە, ءدال وسى ءوڭىردى قونىستانعان قاڭلى, شانىشقىلى, سىرگەلى رۋلارى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى ايرىقشا بولاتىن. بۇدان سوڭ ابىلاي حاننىڭ 1770 جىلعى قىرعىز ۇلىسىن قيراتقان سوعى­سىنا بەلسەنە قاتىسقانى انىق. ءۇش الاش بىردەي ماي­دان­عا تۇسكەن «شاڭدى جورىق» – 1771 جىلعى تورعاۋىت سوعىسىنان دا تىس قالماۋعا ءتيىس».جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اعامىز وسىلاي دەپ پىكىر بىلدىرگەن.جارايدى, بۇل ءبىزدىڭ زاماندا تۋعان قالامگەردىڭ وي-ۇستانىمى بولسىن دەلىك. ال, باتىردىڭ ءوز زامانىندا ونى ءوز كوزى­مەن كورگەن ءارى ارالاسقان, ەرلىگىنە قانىق ادام­داردىڭ تاريحي جازبالارى بار ما؟ بار!ناقتى جازبا دەرەك باتىر ءومىرىنىڭ سوڭ­­عى كەزەڭى – 1783-1786 جىلدارعا تۇس­پا-تۇس كەلەدى. ورىس اسكەرىنىڭ وفيتسەرى, تاريحشى ءارى ەتنوگراف يۆان گريگورەۆيچ ان­درەەۆ «قىرعىز-قايساقتىڭ ورتا ءجۇزى­نىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن ەڭبەگىندە باتىر تۋرالى كەڭىرەك توقتالىپ كەتەدى. «شا­نىش­قىلى رۋىنىڭ اعاسى بەردىقوجا 1783 جىلدىڭ 13 ءيۋلى كۇنى العاش رەت سەمەي قا­لاسىنا كەلدى, – دەپ جازادى ي.اندرەەۆ. – ورىس شەكاراسىنا العاش شىعۋى ەكەن, بۇرىن قونىسى شالعاي بولعان. ورىس قول­باسىلارىنىڭ لايىقتى قابىل­دا­عانى­نا ريزا بولدى. قامالعا كەلىس ماقساتى – رەسەي شەكاراسىن كورۋ, ورىس ءاس­كەرباسى­لارىن, جالپى ورىستاردى كورۋ ەكەن…»ورىس وفيتسەرىنىڭ تاريحي جازبالارىندا باتىردىڭ بىرقاتار ەرلىك شايقاستارى, سول كەزدەگى ىستەرى جان-جاقتى قامتىلعان. «بەردىقوجا باستاعان شانىشقىلى مالعا باي, جىلقىسى كوپ, ۇزىن سانى ءۇش ءجۇز شا­ڭىراق», – دەپ جازادى ي.اندرەەۆ. شى­عان­داپ كوشۋ سەبەبى – سىرت جاۋلارمەن سو­عىستا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان باتىر ءوز رۋىنىڭ توعىشار بايلارىمەن بىرلىككە كەلە الماعان سياقتى. نەمەسە, باسقا دا سالدارى بار بولۋى مۇمكىن. ءماشھۇر جۇسىپتەن قالعان اڭگىمە وسىعان مەڭزەيتىن ءتارىزدى, بىراق ارعى تۇبىندە شايقاستان ءاب­دەن شارشاپ, كەزىندە حان ابىلايدىڭ ءشۇر­شىتتەرگە قارسى سوعىسقا دايىندالۋ ءۇشىن تاڭداعان ارقانىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى جەرى – قارقارالى مەن اياگوز, شۇبارتاۋ شەكتەسەتىن جايىلىمعا كەلىپ قونىستان­عانعا ۇقسايدى. قالاي دەسەك تە, قازاق حالقى ءۇشىن بار كۇشىن سارپ ەتكەن باتىرعا الاشتىڭ كەز كەلگەن جەرى مەكەن-جاي بولاتىنى ايدان انىق.وسى ورايدا حVIII عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنداعى قازاق دالاسىنىڭ ساياسي احۋالىنا توقتالا كەتسەك. 1781 جىلى كوك­تەم­دە ابىلاي حان قايتىس بولدى. سول جىلى كۇزدە بولعان ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى قاتىس­قان قۇرىلتايىندا حان سايلانعان ءۋالي, شىنى كەرەك, ورتا ءجۇزدىڭ حانى رەتىندە عانا تانىلدى. ال قازاق ەلىنىڭ شىعىسىن بيلەپ وتىرعان ابىلفەيىز دۇنيەدەن وزىپ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن حانقوجانىڭ قو­لىن­دا ناقتى بيلىك بولماعانى راس. باتىس جاق­تا دا ەر مىنەزدى نۇرالى حاندى پاتشا وكىمەتى جاقتىرماي, اقىرى ورنىنان تايدىرىپ, ەرالى اتتى قۋىرشاق حاندى وتىر­عىزعان ەدى. وسىلايشا ءبىرتۇتاس قازاق ەلى جەكە-جەكە ۇلىستارعا بولشەكتەنە باس­تادى. ەل بيلەگەن حانىنان كوز جازىپ قال­عان حالىق داعدارىسقا ءتۇستى. دەگەنمەن, ءالى دە بولسا ۇلتتىق نامىس, ۇلتتىق رۋح جوعارى بولاتىن. سوندىقتان, ءار رۋ­دىڭ بيلىگى جەكەلەگەن سۇلتاندار مەن مىنەزدى باتىرلاردىڭ قولىنا كوشكەن-ءدى. بەردىقوجانىڭ ءبىر توپ ەلدى باستاپ, سونىڭ مۇددەسىمەن سەمەيگە كەلۋ ساپارى دا سول ءبىر زاماننىڭ اۋىرتپالىعىن كورسەتسە كەرەك.وسى رەتتە شانىشقىلى رۋى تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. قازاقتىڭ ەلدىك مۇراتىن تۇگەندەپ كەتكەن شەجىرە-جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «قازاق­تىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى قۇندى كىتا­بىن­دا مىناداي مالىمەت كورسەتىلگەن: « ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى شانىشقىلى. شەجىرە دەرەكتەردىڭ بىرىندە ۇلى ءجۇز اقارىستان تاراعان ۇر­پاق­تارىنىڭ ءبىرى كەيكى بي, ودان – توبەي تارايدى, توبەيدەن – مايقى, قوعام, مەكىرە, قۇيىلدىر تۋعان, وسىلاردىڭ قو­عامىنان – قاڭلى مەن شانىشقىلى تۋىپ ەدى دەيدى» (247 بەت). بۇل رۋدىڭ قونىسى ارىس پەن تالاس وزەندەرىنىڭ بويى, قا­راتاۋدىڭ مال جايىلاتىن شۇرايلى جەر­لەرى, ءارى كەتسەك, تاشكەنت پەن شىرشىق اينالاسى. تاريحي دەرەك بەردىقوجانىڭ تۋعان جىلى 1708 جىلدارى دەپ شامالايدى, ياعني, ول شىرشىق ماڭىندا سىرداريا مەن كەلەس وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ارىق ءوز زاماننىڭ دۋالى اۋىزدى شەشەنى ءارى سۇرمەرگەنى بولىپ, ءدۇيىم جۇرتتى جاۋدان دا, جۇتتان دا قورعاپ وتىرعان دەسەدى.جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, باتىر سۇيەگىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, عىلىمي قورىتىندى جاساعان, الەمگە ايگىلى انتروپولوگ م.گەراسيموۆتىڭ شاكىرتى, رەسەيلىك عالىم تاتيانا بالۋەۆانىڭ پىكىرىنشە, «ونىڭ بويى شامامەن 177 سانتيمەتر قۇ­رايدى, ءوزى زامانداستارىنان دەنەلى بول­عان». ول كەڭ يىقتى, جاۋىرىندى, دە­نە­سىندە ارتىق ەتى جوق, بۇلشىق ەتتەرى بىلەمدى جانە وڭ قولى وتە مىقتى بولعان, ياعني ۇنەمى جورىق ۇستىندە قىلىش پەن نايزا ۇستاعان. جامباسى مەن بەل سۇيەكتەرىنىڭ ىرىلىگى اتقا مىعىم وتىرىپ, كۇشتى شاباتىنىن, اناۋ-مىناۋ سوققىعا شىداس بە­رە­تىندىگىن ايعاق­تايدى. عالىمنىڭ سوزىنشە, ول جاستايىنان ساداق پەن سۋىق قارۋلاردى مەيلىنشە مەڭگەرگەن. موينى جۋان ءارى ۇزىن كەلگەن. ماڭدايى كەڭ, باس سۇيەگى تاس­تاي قاتتى بولىپتى. كوزى وتكىر, شاشى قالىڭ بولعان ەكەن. بۇل باتىر بابامىزعا بۇگىنگى ورىس عالىمنىڭ بەرگەن عىلىمي تۇسىنىكتەمەسى.ءبىزدىڭ الدىمىزدا بەردىقوجانى قا­پيا­دا ولتىرگەن قىرعىزداردىڭ شەجىرەسى جاتىر. «الىمبەكتىڭ شەجىرەسى» اتتى كىتا­بىندا ولار بىلاي دەپ جازىپتى: «ەسەن­قۇل, قاشىكە, كەبەك جارلىق شىعارىپ, ءدۇيىم ەلگە: «قازاقتار مۇنىمەن توق­تا­مايدى, قاراپ قالمايدى, ساق جۇرەلىك. وزگەسى بولماسا دا, قازىق مويىن قازاق تىنىش جاتپايدى دەيسىڭ بە؟» – دەگەن ەكەن. ەسەنقۇل باتىردىڭ «قازىق مويىن قازاق» دەگەنى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر ەكەن دەسەدى, ونىڭ موينى ۇزىن ەكەن. ەسەنقۇل باتىر ايتقانداي, بەردىقوجا اتتانعانىن الماي قويماعان دەسەدى بۇرىنعىلار. تاعى ءبىر دەرەك بەردىقوجانىڭ وڭاي شاعىلاتىن باتىر ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. جاۋىنىڭ ءوزى ونىڭ سىرتىنان, اتىنان زارەسى قالماي قورقىپ وتىرعان. دەمەك, بەردەكەڭ قازاق­تىڭ كوپ باتىرىنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەسە دە بولعانداي…«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا بەرىلگەن مالىمەتتە: «بەردىقوجا (شامامەن 1690-1770 ج.ج.) – جوڭعارلارعا قارسى شايقاستا قول باستاعان اعا باتىر. ۇلى ءجۇز قولباسىلارى بەردىقوجاسىز كەڭەس وتكىز­بەگەن, جورىققا دا شىقپاعان. ونى ۇلى ءجۇز­دە تولە بيدەن كەيىنگى ۇلكەن ساياسي قاي­راتكەر, ۇلى قولباسشى مارتە­بە­سىن­دە قۇر­مەتتەگەن. بەردىقوجا ۇلىتاۋ ءوڭى­رىن­دەگى, بۇلانتى, بىلەۋتى جانە بال­قاش­تىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنداعى اڭىراقاي شايقاسىندا, ىلە باسىنداعى تالقى, ەبى, الاكول, التايداعى ۇلانسۋ, مامىرسۋ, شار, شورعا ۇرىس­تا­رىندا, ت.ب. شايقاس­تار­دا ۇلى ءجۇز جاساق­تارى­نا باسشىلىق ەتكەن», دەپ جازىلعان.تۋ ۇستاپ, قول باستاعان ايگىلى باتىرلار ابىلايدىڭ اينالاسىنا توپتالىپ, قازاق حالقىن «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» قاسىرەتىنەن امان الىپ قالۋعا ايرىقشا اتسالىسقان, جانكەشتى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن, «تۋ تۇبىنەن تۋ العان, جاۋدى كورىپ قۋانعان» ەردىڭ ءبىرى – شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر ەدى. قاراكەرەي قابان­باي, قانجىعالى بوگەنباي, كەرەي ەر ءجانى­بەك, كوكجارلى باراق سىندى ايگىلى باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس سەرىكتەس بولىپ, قازاقتىڭ جەرىن باسىپ العان قالماقتارعا, ءشۇرشىت­تەرگە, قىرعىزدارعا بۇيىدەي تيگەن.حالقىمىزدىڭ شەجىرە-دارياسى ءماش­ھۇر ءجۇسىپ:تاۋىنىڭ ارقار دەگەن اتى قۇلجا,جىگىتتەر, اتقا تۇيە تەگىن ولجا«حان ابىلاي اتتاندى», دەگەندى ەستىپ,كەلىپتى شانىشقىلىدان بەردىقوجا! –دەگەن قاس باتىر وسى!..قازاقتىڭ تاريحىن اقتارىپ وتىرساڭ بەردىقوجا سەكىلدى باتىرلار تەك جەردى قورعاعان باتىر ەمەس, سونداي-اق, شەكارالاس قىتاي, جوڭعاريا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن ءمامى­لە­گەر نە ەلشىلىك قىزمەتتەردى قوسا اتقار­عان. بەلگىلى عالىم, پروفەسسور كلارا حا­فيزوۆانىڭ بەردىقوجانىڭ ءبىز بىلمەيتىن باسقا تۇستارىنا تۇرەن سالعانى قىزىق­تى­رادى. قىتاي دەرەككوزدەرى مەن مۇراعات قۇ­جاتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, تسين يمپەريا­سىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, العاش رەت بايلانىس ورناتقان «حوتسزي – بوەرگەن» اتتى باتىردىڭ وسى بەردىقوجا ەكەنىن دالەلدەپ بەرەدى. قازىرگى پەكين /بۇرىنعى اتى – حانبالىق/ قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا تسين يمپەراتورىنا قازاقتاردىڭ ەلشىلىكپەن كەلۋى جانە وعان مول سىي-سياپاتپەن قوسا قازاقتىڭ سايگ ۇلىك جىلقىلارىن سىيلاعان ساپارى قىلقالاممەن بەينەلەنگەن كارتيناسى ءىلۋلى تۇر. مىنە, سول پولوتنوداعى الدىڭ­عى كەزەكتە تۇرعان ءارى ابىلايدىڭ اماناتىمەن ءبىر توپ قازاقتى باستاپ بارعان بەردىقوجا باتىر ەكەندىگى ايقىندالىپ وتىر.قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «ابىلايدىڭ اقىرعى باتىرى» كولەمدى ماقالاسىندا بابامىزدىڭ قىتايعا بارعان ەلشىلىك ساپارى باياندالادى: «…1758 جىلى ابىلاي حان اتىنان قىتايعا ەلشىلىككە بارا جاتقاندا ءتىپتى انىق كورگەن-اۋ. قىتاي يمپەراتورىنا سىي­لىققا دەپ: ەلۋ اق بوز ات, ەلۋ مەڭسىز قارا ات الىپ, جۇيرىك تازى مەن قىران بۇركىتتىڭ نەشە ءتۇرىن قولعا قوندىرىپ, قىمبات اڭ تەرىلەرى مەن تاعى باسقا سىيلىقتاردى نەشە تۇيەگە ارتىپ, ساۋىن بيەلەرى مەن سويىس مالىن قوسا ايداپ, وزدەرى ءبىر سالقار كوشتەي بولىپ, اسا زور سالتاناتپەن اتتانىپ ەدى-اۋ!»ونىڭ ۇستىنە 1743 جىلى ابىلايدى قالماقتىڭ قولىنان تۇتقىننان شىعارىپ الۋعا اتاقتى مالايسارى باتىرمەن 35 جاستاعى بەردىقوجانىڭ ەرە بارۋى كوپ جايتتى ايعاقتايدى. دەمەك, بۇل ونى جاس­تايىنان ەلشىلىكتىڭ قىر-سىرىن ەركىن مەڭگەرگەن كانىگى ديپلومات دەپ ايتۋى­مىز­عا تولىق دەرەك. قىتاي تاريحشىسى ۋان ءچيلۋننىڭ كورسەتۋىنە قاراعاندا, پەكينگە 1757-1809 جىلدار ارالىعىندا 27 قازاق ەلشىلىگى كەلگەن. ەلشىلىكتەر جەر, شەكارا, ساۋدا-ساتتىق ماسەلەلەرىن قوزعاعان. سونداي تاماشا ەلشىنىڭ ءبىرى بەردىقوجا باتىر بولعان. ءتىپتى, بەردىقوجا قازاق ديپلو­ما­تياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش ەل­شى­لەردىڭ ءبىرى رەتىندە تەرەڭ زەرتتەلۋى قاجەت. بۇل – زەرتتەۋشىلەردىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا دەسەك تە, باتىردىڭ حالىق بىلمەيتىن بەي­مالىم تۇستارى ءالى دە جەتكىلىكتى. ونى الدا­عى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرا تۇرالىق…بەردىقوجانىڭ 100-دەن استام جورىققا قاتىسقانى دالەلدەنىپ وتىر. ماسەلەن, 1723 جىلى قازاق ەلىنىڭ باسىنا كۇن تۋعان اۋىر كەزەڭدە باتىرلارىمىز ءوز رۋلاستارىنان جاساق قۇرىپ, وتان قورعاۋعا اتتانادى. سول كەزدە حان ورداسى – تۇركىستان­دى قورعاۋعا شىققان ەلشىبەك, وتەگەن, ءتى­لەۋكە, شىنەت, رىسبەك, بوگەنباي, قابان­باي, باراق, مالايسارى, ەر جانىبەك, سامەن باتىرلاردىڭ قاتارىنا تاشكەنت ماڭىندا تۇراتىن قويگەلدى, بەردىقوجا سياقتى جاس ارلاندار جاساق الىپ, ۇرىسقا كەلەشەك باتىرلارمەن قاتار سوعىسادى.1723-1725 جىلدار ارالىعىندا قازاق جەرىنىڭ شىعىسى مەن جەتىسۋدى, سىردا­ريا­نىڭ ورتا اعىسىنا دەيىنگى جەردى باسىپ العان جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستە بەردى­قو­جانىڭ جاساقتارى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى.1726 جىلى ورداباسى تاۋىندا حالىق قۇرىلتايى ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى: حاندار, بيلەر, باتىرلار, رۋباسىلارى باس قوسقان ۇلى جيىن وتەدى. وسى جيىندا تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي حالىقتى بىرلىككە شاقىرىپ, جەرىمىزدى جاۋدان تازارتۋعا ۇران تاستايدى. باس قولباسشى بولىپ ءابىل­قايىر سۇلتان سايلانادى. وسى شاي­قاستا قويگەلدى, بەردىقوجا ءوز جاساق­تارى­مەن شۇبار تەڭىزى ماڭىندا قالماقتارمەن شايقاسىپ, جەڭىسكە جەتەدى.1729 جىلى مامىر-ماۋسىم ايلارىندا بالقاشتىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنان 120 شا­قىرىم جەردە اڭىراقاي شايقاسىندا ابىلقايىر قولباسشىلىق ەتكەن قازاق قولى جاۋدى ويسىراتا جەڭەدى. بۇل جولى دا بەردىقوجا جاساعىمەن كوزگە تۇسەدى. سونداي-اق, 1735 جىلى جەتىسۋ, شۋ, تالاس, ارىس بويلارىنداعى ۇرىستاردا, 1739 جىلى قاراتاۋ مەن الاتاۋ ءوڭىرىن جايلاعان جوڭعارلارعا قارسى شايقاستا, 1740 جىلى تاشكەنتتى ازات ەتۋدە, 1741 جىلعى قازاق پەن قالماق اراسىنداعى كەسكىلەسكەن مايداندا, 1745 جىلى جوڭعارلارمەن اقىرعى ۇرىستاردا بەردىقوجانىڭ باتىرلىق بەي­نە­سى تۇلعالانا تۇسەدى. حان مەن حالىق باتىر ەكەندىگىن شىن مويىنداي باستايدى.1750 جىلدارى قازاق باتىرلارى قال­ماق­تاردان ءوز جەرىن تازارتۋعا كىرىسەدى. حان­گەلدى باستاعان جاساقتار توبى ىلەدەن قالماقتار­دى شەلەك پەن شارىن وزەن­دەرىنىڭ ارعى بەتىنە قۋىپ شىعادى. ال ودان كەيىن ناۋرىزباي باستاعان ءمۇيىزدى وتەگەن, بەردىقوجا باتىرلار ءۇشالماتى, ۇشقوڭىر جانە قوردايدان ارعى جەرلەردى ازات ەتۋگە كۇش سالادى. ارينە, ءار رۋ ءوزىنىڭ قول باستاعان باتىرلارىن ماقتان ەتكەن. دەگەنمەن, باتىرلار جاۋعا قارسى قاي كەزدە دە ءتاستۇيىن بولىپ, بىرىگىپ, جۇمىلا قيمىلداعان. البان رايىمبەك باستاعان قول كەگەن, نارىنقول, سۇمبەگە دەيىن جوڭعارلاردى ىعىستىرىپ تاستاعان. ايتالىق, «قابانباي – حالىق باتىرى» دەگەن ۇزاق تولعاۋداعى:قابانباي, ەر بوگەنباي باتىستا ەدى,ولار دا قالماقپەنەن اتىستا ەدى.شايقاسىپ جەتىسۋدا جاتىر ەدى,ايقاسى بارلىعىنىڭ قاتىستى ەدى.قازىبەك, بەردىقوجا, رايىمبەك,وسىلاردىڭ بارلىعى ءار تۇستا ەدى, – دەگەن جىر جولدارى سول كەزەڭدەگى شاي­قاس­تىڭ, ونداعى باتىرلاردىڭ جانكەش­تى­لى­گىن كورسەتەدى.1752 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ جانە ۇلى ءجۇز­دىڭ باتىرلارى بىرىگىپ, شىمكەنت, سايرام جانە سىر بويىنداعى باسقا دا قالا­لار­دى جاۋدان تازارتىپ, تاشكەنتكە تولە ءبيدىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنە كومەكتەسەدى. وسى ۇرىستا دا بەردىقوجا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.عالىم جاندوس اۋباكىر جيناپ, قۇ­راستىرعان ابايدىڭ زامانداسى, اقىن كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ «ابىلاي حان» داستانىنداعى:كەرەيدەن جولداس قىلدى جانىبەكتى,شەتىنەن وسالى جوق ءبارى مىقتى.ول قولدا كۇشى باسىم ەش ادام جوق,تاس جۇرەك بوتا قارا تىنىبەكتەن.

نە قىلسا تۇرادى ەكەن حانعا قاراپ,اڭ اۋلاپ كەتەدى ەكەن تاراپ-تاراپ.شانىشقىلى بەردىقوجا تاعى دا بار,قالماعان حان ارتىنان كوكجال باراق, – دەگەن جولدار دا باتىردىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەدى.ۇلكەن جۇرەكتى ولكەتانۋشى, تاريحشى-عالىم ۇمىتكەن بۇركىتباەۆانىڭ جازۋىنا قاراعاندا, قالماقتار قازاق جەرىنەن كەتكە­سىن قىر­عىز­دارمەن جەر داۋى باستالادى. قىرعىز­دار قالماقتار سۇرىلگەنگە دەيىنگى زاماندا جايلاپ جۇرگەن ىلەنىڭ باسىن, ءۇشارالدى بەر دەسە قازاقتار كونبەيدى. «تا­لاستان شىم­كەنتكە دەيىن بۇرىن قىر­عىز جايلاپ جۇرگەن» دەسە, قازاقتار: «ول ءبىزدىڭ كونە ءۇيسىن جەرى», دەپ كەلىسپەيدى. ولار ەندى قا­زاقتارمەن سوعىسۋ ءۇشىن تالاستىڭ ايا­عىن­داعى قاپقا دەگەن جەرگە قول جينايدى. قىرعىزدىڭ سادىر باتىرى قول قۇراپ, سول جەردەگى قازاقتاردى شاۋىپ, شىمكەنتكە ىعىستىرادى. قىرعىزدار ىلەنىڭ باسىن­داعى قازاقتارعا تيىسە باستايدى. شۋ مەن تالاس, قاراتاۋ مەن جەتىسۋدىڭ كوپ بولىگىن قىرعىزدار شاۋىپ, حالىققا ويسىراتا قىرعىن اكەلەدى. بۇل تۋرالى قىرعىز­دار­دىڭ «الىمبەكتىڭ شەجىرەسىن­دە» تولىق جازىلعان. سادىردىڭ: «كوك­جار­لى باراق­تى الدىم, جالعىز كوزدى قا­راق­تى الدىم», دەپ ماقتانعان ءسوزىن شە­جى­رەدە ايتىپ كەتكەن. قازاق باتىرلارى زى­عىر­دانى قايناپ, ابىلايعا ۇرىس باستاۋ ءۇشىن كەلىسىم بەرۋىن وتىنەدى. بوتباي – قو­را­لاس – جاۋعاش با­تىردى باسشى ەتىپ حانعا جىبەرەدى. كوك­جال باراق, شاپىراشتى قاۋ­مەن, جاپەك, بوتباي جايسان با­تىرلاردىڭ قىرعىزدىڭ قولىنان ولگەنىن ايتىپ, اتىس-شابىستى توقتاتۋىن سۇرايدى. ەل ارا­سىن­داعى داۋلار مەن بارىمتاعا ارالاسقىسى كەلمەي حان كونبەي وتىرىپ الادى. اقىرى رۋ باسشىلارى اقىلداسىپ, بۇقار جىراۋدى ورتاعا سالادى. سوندا بۇقاردىڭ:ەي, ابىلاي حانىم,قىرعىز كوكجارلى باراقتى الدى,سارتبەك قازاقتى الدى,شولاققورعان, سوزاقتى الدى,سەنى الماعىنا از-اق قالدى», – دەپ سالماق سالا, جان باتىرا جىر توگەدى. وسىلايشا ابىلاي ارقادان 4 مىڭ اسكەر جيىپ, سارىسۋ بويىمەن كەلەدى دە تاشكەنت, تۇركىستان, شىمكەنت جاقتاعى قازاق­تار­دىڭ جەرلەرىن قىرعىزداردان بوساتادى. قىرعىز شەجىرەسىندە ابىلايدىڭ اسكەرى ءۇش قاناتقا ءبولىنىپ, سوعىسقا كىرگەنى ايتىلادى. ابىلايدىڭ جالپى قولىن باسقار­عان شانىشقىلى بەردىقوجا, تاراقتى باي­عوزى, قاراكەسەك جارلىعاپ, جاۋعاش باتىرلار. ءبىرىنشى قولعا باسشىلىق ەتكەن بەردىقوجا سويقان, قانىپەزەر سادىردى بىردەن باسىپ الادى. بايعوزى اۋليەاتانى بوساتادى. قىرعىزدىڭ كوپ باتىرلارى مەن ساربازدارى قولعا تۇسەدى. وسى سو­عىس­تا شەيىت بولعان قىرعىزداردىڭ سۇيەكتەرى جايىل مولا­سى­نىڭ جانىنا جەرلەنىپ, بۇل قورىم «جايىلىم مازارى» دەپ اتالادى. قىرعىزدار وسىلايشا جەڭىلىس تابادى. سول جولعى سوعىس­تىڭ سۇراپىل بولعانى سونشا, قازاق پەن قىرعىز اراسىندا «جايىل قىرعىنى» دەگەن اتپەن ساقتالعان. ابىلايدىڭ امىرىمەن تۇتقىنعا تۇسكەن كوپ قىرعىزداردى ەل قازاق رۋلارىمەن ءسىڭىستىرىپ جىبەرەدى.قىرعىز-قازاق شايقاسى اياقتالعان سوڭ, ەكى ەلدىڭ شەكارا ماسەلەسى بويىنشا 1780 جىلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلەدى. ەكى جاق ورتاق كەلىسىمگە كەلەدى. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزدارمەن اراداعى ءبىتىمى بويىنشا قازاقتار – الاتاۋدان ىلەگە دەيىن, قىر­عىزدار – ىستىقكولدەن شۋعا دەيىنگى جەردى الاتىن بولادى. وسىدان كەيىن قىر­عىزدار ىلە بويىن قالدىرىپ, كوشىپ كەتە­دى. ابىلاي حاننىڭ قىرعىزعا قارسى 1765-1779 جىلدارداعى جويقىن جورىق­تا­رى اتا­­لاس بولسا دا, ارۋاعى بولەك قىرعىز اعاي­ىندى الاتاۋدان قايتا اسىرىپ, ەكى ەلدىڭ بۇگىنگە جەتكەن شەكاراسىن بەلگىلەيدى.بەردىقوجا باستاعان ءبىر قاۋىم شا­نىشقىلىنىڭ شىرشىقتان جەتىسۋعا ءوتۋى­نە (اياگوز بويىنا) وسى جورىق سە­بەپشى بولسا كەرەك. بالقاش كولىنىڭ شى­عىس جاعىن قىستاپ, جاز ايلارىندا جيدەسۋ ماڭايىن جايلاعان. ال كەيىن, 1911 جىلى لەپسى ويازىنىڭ جەرىنە ستاتيستيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ورىس وفيتسەرى ءارى عالىمى پ.رۋميانتسەۆ دەرەگىندە: «جىلدى تاۋ (جىلاندى تاۋ) جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىن اينالسا, «بەردىقوجا قونىسى» دەپ اتالاتىن شاتقال بار», دەپ جا­زىل­عان. بۇل دەرەك بەردىقوجا قونىسىنىڭ اياگوز ماڭىندا بولعانىن راستايدى. 1964 جىلى الماتىدا قازاق كسر عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ باسپاسىنان شىققان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 5 تومدىق شىعارمالارى­نىڭ 3-ءشى تومىندا قازاقتىڭ اتاقتى عا­لىمى بەردىقوجا باتىردىڭ قونىس تەپكەن جەرى اياگوز بەن قارقارالىنىڭ ورتاسى ەكەنىن سيپاتتاپ كەتەدى. قازاقتىڭ ەجەل­گى جەر-سۋ اتاۋلارىن, تاۋ-كول اتتارىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ, سوعان سايكەس جەكە ايماقتىڭ كارتاسىن جاساپ جۇرگەن عالىم-گەولوگ مولديار سەرىكباەۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا اياگوز وزەنىنىڭ بويىندا بەر­دى­قوجا توعايى جانە مارقاكول ماڭايىندا شانىشقىلى اسۋى, زايسان جانىندا بەر­دى­قوجا قىستاۋى دەگەن اتتار ءالى كۇنگە حالىق اراسىندا ايتىلىپ كەلەدى. وعان قوسا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر رە­سۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى دايىنداپ, 2004 جىلى الماتىداعى باس­پادان شى­عارعان «گەوگرافيالىق اتاۋلار مەملە­كەتتىك كاتالوگىنىڭ» شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىنا ارنالعان 5-ءشى تو­مى­نىڭ 118­-­بەتىندە اياگوز اۋماعىندا بەر­دى­قو­جا مولاسى مەن بەردىقوجا اڭعارى بار دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتكەن.1781 جىلى ابىلاي حان قايتىس بولادى. حان ولگەسىن ىلە بويىندا وتىرعان قىرعىزدار ءادىل سۇلتان يەلىگىندەگى قازاق جەرىنە قايتادان كوز الارتىپ, جەرىن, مالىن تارتىپ الىپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتادى. مىنە, وسى ورايدا شاۋ تارتسا دا اياگوز ماڭىندا وتىرعان بەردىقوجا باتىر قولىنا قارۋ الىپ, قايتادان اتقا قونادى. ول كەزدە ۇلكەن ۇرىس بولماعان, ءتيىپ, قاشقان, قىتىققا تيەر شايقاستار ءوتىپ جاتقان. 1785 جىلى تىز سۇلتان مەن شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ قولى قىرعىزدارعا جورىق جاساپ, كوپتەگەن قىرعىزدى تۇتقىنعا تۇسىرەدى. وسىدان سوڭ باتىر اياگوز ماڭىندا وتىرعان رۋلارعا قول ۇشىن بەرمەدىڭ دەپ وكپەلەپ, اۋىلىن قازىرگى قارقارالى مەن شىڭعىستاۋ, شۇ­بار­تاۋمەن تۇيىسەر تۇس دۋانا تاۋلارىنىڭ جانىنا كوشىرىپ كەلەدى. ورىس وفيتسەرى ي.اندرەەۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسەتىن كەزى  وسى كەزەڭ. الايدا وشتەسكەن قىرعىزدار باتىردى قولعا ءتۇسىرىپ, كەگىن الۋدى ويلاس­تىرا باستايدى. اقىرى دەگەنىنە جەتەدى. اراعا جانسىز جىبەرىپ, سونىڭ كومەگىمەن شاعىن قولمەن قاپىسىز جاتقان باتىردى ساربازدارمەن قوسا شابادى.ي.اندرەەۆتىڭ «قىرعىز-قايساقتىڭ ورتا ءجۇزىنىڭ سيپاتتاماسى» ەڭبەگىندە باتىر­دىڭ ءولىمى بىلاي سۋرەتتەلەدى: «قىر­عىز­دىڭ جاساعى, شامامەن 80 ادام, قوس تىگىپ بەيقام جاتقان قازاقتاردىڭ ۇستىنەن ءتۇ­سەدى. ولار بەردىقوجانى ۇستاپ, باسىن شاۋىپ, اياق-قولىن كەسىپ, قارنىن جارىپ, وسى بولشەكتەنگەن مۇشەلەرىن ىشىنە تىعىپ, كەڭ دالاعا تاستاپ كەتىپتى. مۇنداي سۇم­دىقتى كورگەن قازاقتاردىڭ ارتىنان كەلگەن بولىگى قىرعىزداردىڭ سوڭىنان قۋا شىعىپ, ۇرىستا ونىڭ قارىمتاسىنا ەسەن­قۇل ماناپتىڭ ۇلىن تۇتقىنعا ءتۇسىرىپتى. باتىردىڭ سۇيەگىن الىپ, ەلگە قايتادى. بەردىقوجا باتىردىڭ قازاسى – 1786 جىلى قاڭتاردا, ياعني ءمايىتى بۇزىلمايتىن قىس كەزىندە ەكەن. اۋىلعا جەتىپ, قارالى حاباردى ەستىرتكەن سوڭ, بورشالانعان دەنەنى كورگەن بەردىقوجانىڭ ايەلدەرى تۇتقىنعا ءتۇس­كەن ەسەنقۇلدىڭ ۇلىن پىشاقتاپ ولتىرەدى. باتىردىڭ ارتىندا ءىنىسى سەكلويان جانە ءتورت ۇل قالدى, ۇلكەنى لەپەس, ەندى ءبىرى – شوق, قالعانىنىڭ ەسىمدەرى بەلگىسىز…»قازاقتىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايرات­كە­رى, جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ «تا­لايعى تاراز» كىتابىندا باتىردىڭ ءولىمى تۋرالى دا جۇيەلەپ باياندايدى: «قىرعىز اعايىندار ابىلاي قايتىس بولىسىمەن-اق ءوش الۋعا كىرىسكەن. سارىارقاعا قولى جەت­پەگەسىن ىرگەدەگى ۇلى جۇزگە قول سوزعان. مالىن ايداپ اكەتىپ, جانىنا دا زاقىم سالىپتى. شابىلعان جاق تا قاراپ قال­ماپ­تى. ولاردىڭ باسشىلارى 2500 جىلقىسىن ايداپ كەتكەن بەردىقوجا باتىر جارتى مىڭ­داي ءوز جىگىتتەرىن ەرتىپ, ۇستىنە قىتاي­لار­دىڭ 1500 اسكەرىن سۇراپ الىپ, 1785 جىلى قىرعىزدى شاپقان. وعان بۇرىن­عى­دان دا وشىگە تۇسكەن قىرعىزدار 1786 جىلى بەردىقوجانىڭ ۇيقىداعى اۋىلىنا ءتيىسىپ, ءوزىنىڭ قول-اياعىن بايلاپ ەلدەرىنە الىپ كەتكەن. جول-جونەكەي بەردىقوجا ءوزىن وڭگەرىپ بارا جاتقان ادامدى مەرت ەتكەن. بۇل قىلىعى ءۇشىن ونىڭ باسىن, اياق-قولىن كەسىپ, قارىنىن قىرناپ, الگىنىڭ ءبارىن سوندا تىققان».باتىردىڭ سۇيەگىن ءبىر جىل بويى وسى زامانعى زەرتحانادا زەرتتەپ, وعان ان­ترو­پولوگيالىق رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇرگىزگەن رەسەيلىك عالىم ت.س.بالۋەۆانىڭ پىكى­رىن­شە, بەردىقوجا اۋىر جاراقات سالدارىنان قايتىس بولعان. زيراتتا جاتقان سۇيەكتىڭ باسى, ەكى قولى, اياعى دەنەسىنەن بولىنگەنى انىق بايقالادى. سۇيەك وتكىر قىلىشپەن شابىلعان. يىعى مەن باسىندا اۋىر سوق­قىنىڭ ءىزى ساقتالعان. سوندىقتان, انتروپولوگ عالىم باتىردى ازاپتاپ, قيناپ بارىپ ولتىرىلگەن دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.باتىر ولگەننەن كەيىن ونىڭ سوڭىنان ەرگەن شانىشقىلى رۋىنىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جە­رىندە قالىپ, نايمان, كەرەي رۋلارىمەن ىرگەلەس ءومىر سۇرەدى. سولاردىڭ بۇگىنگى كەيبىر ۇرپاقتارى وزدەرىن ارۋاقتى بەردى­قوجانىڭ اۋلەتىمىز دەيدى ەكەن. ءبىر توبى قىتايعا كوشسە, ال ءبىر توبى بايىرعى قونىسى تاشكەنت, ارىس پەن كەلەس وزەن­دەرىنىڭ بويىنا تۇراقتايدى.جازۋشى مۇحتار ماعاۋين باتىر تۋرالى دەرەكتەردى كوز مايىن تاۋىسىپ, ىزدەپ ءجۇرىپ, اقىرى جەرلەنگەن جەرىن تابادى. بۇل 1999 جىلدىڭ ءىشى. ول باتىردىڭ كۇمبەزىن ءوز كوزىمەن كورىپ بىلاي دەپ سيپاتتايدى: «كۇمبەز دوعال ءتورتبۇرىشتى ەكەن. بۇل ومىردە مەن كورمەگەن ۇلگى. قا­بىر­عالارىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 8 مەتر­دەي. زامانىندا اسا زور بولعان سياقتى».كەيىنگى جىلدارى باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, ۇلتتىق تاريح, ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا سالالارىن زەرتتەۋشى عالىم باقتىباي قاسىمبەكوۆ بەردىقوجا باتىر تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر مەن ماع­لۇ­مات­تار جيناپ, سونى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, عىلىمي ساراپتامادان وتكىزىپ, تاريحي دايەكتىلىگىن ىزدەستىرىپ جۇرگەنى ۇلكەن ءىس. ول ءماشھۇر ءجۇسىپ جازىپ كەتكەن باتىردىڭ بەيىتى تۇر دەگەن جەردىڭ ازاماتتارىنا سۇراۋ سالىپ, ىزدەستىرە باستايدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2007 جىلعى 25 شىلدەدەگى ءنومى­رىندە جاريالانعان «الاشتىڭ الداسپانى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: «بەردىقوجا بابامىزدىڭ ەسكى مازارى قارقارالىدان 250 شاقىرىم قاشىق­تىق­تاعى تەمىرشى اۋىلىنان 45 شاقىرىم جەر­دە, ماشەكەڭ جازعان كوكشەتاۋ مەن دۋانا تاۋلارى ارالىعىن­داعى داعاندەلى وزەنىنىڭ جاعاسىندا بيىك جەرىندە تۇر ەكەن. وسىدان ەكى جارىم عاسىر بۇرىن تۇر­عىزىلعان باتىر بەيىتىنىڭ قابىرعاسى قۇلاپ, كەسەكتەرى جان-جاققا شاشىلىپ جا­تىر. كۇمبەزدىڭ جارتىسى عانا ساقتا­لىپتى… كەزىندە بۇل ماڭايدا ىرگەدەگى داعاندەلى وزەنى بويىندا باتىر باباعا قاراستى اۋىلدار قونىس تەپكەن كورىنەدى.باتىر جەرلەنگەن جەردىڭ ەرەكشەلىگى – بۇل جاي عانا جەر ەمەس. تاريحي مەكەن! «تاۋاريح حامسادا» جازىلعانىنداي, ابىلاي حان جوڭعارلار مەن شۇرشىتتەرگە قارسى قول جيناپ, سوعىسقا اتتاناردا ءدال وسى وزەننىڭ بويىنا ورداسىن تىگەدى ەكەن. كوز ۇشىندا مۇنارتىپ تۇرعان كوكشە­تاۋ­دىڭ ەتەگىندە قۇنانباي قاجى اكەسى ءوس­كەن­بايعا ءۇش جۇزگە ساۋىن ايتىپ, ۇلان-اسىر اس بەرگەن. قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ جى­رىنداعى جورعا تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى اششى مەن كوكشە سۋلارىنىڭ قۇيىلىسى داعاندەلى وزەنىنىڭ باستاۋى, وڭ قاباق جەردە تۇر. سارىارقانىڭ وسىنداي شۇرايلى, كەڭ القاپ ءتوسىن الاشتىڭ حاس باتىرى, قازاقتىڭ قايسار ۇلى بەردىقوجا دا تە­گىننەن-تەگىن تاڭداماسا كەرەك», – دەپ ءوز ويىن تۇيىندەيدى.*  *  *…تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنە كوز جىبەرسەك, قالىڭ قازاققا قورعان بولعان, وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتان­شىلدىققا, مەملەكەتشىلدىككە باستايتىن بەردىقوجا سەكىلدى ۇلتتىق باتىرلاردىڭ ءومىرىن, ءىسىن, مۇراسىن, جاساعان تىرلىگىن ۇنەمى جاڭعىرتىپ, زاماننىڭ تالاپتارىمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىستىڭ التىن ءجىبىنىڭ ارقاۋى ۇزىلمەي, بەكي تۇسەدى…

مارات دادىكباي,جۋرناليست.