يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ باستاپقى ەنەرگيا الۋ كوزى – ۋران وتىنى. كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستان مەن وزبەكستان تەرريتورياسىندا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى بارلاۋ جۇمىستارى ءىرى ۋران قورلارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1945 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دەيىن جەر شارىندا شامامەن 2,8 ملن توننا ۋران وندىرىلگەن بولسا, ونىڭ كاناداعا 18%, قازاقستان مەن وزبەكستانعا 17% جانە اقش-قا 13% تيەسىلى, ال قالعان بولىگى الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە وندىرىلگەن. قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارى كەڭەس وداعى ۋران ءوندىرىسىن ۇدەتكەنىمەن, 90-جىلدارى ساياسي كارتادا ورتالىق ازيانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىنىڭ پايدا بولۋى, ءىرى ۋران قورلارىنىڭ وداق شەڭبەرىندەگى اتوم ونەركاسىبىنىڭ تولىق كەشەنىنەن ءبولىنىپ, وتپەلى ەكونوميكالى ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكالىق ەنشىسىنە قالدى. ناتيجەسىندە ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتاردىڭ يمپورتىنا تاۋەلدى دامىعان ەلدەر ءۇشىن قازاقستان مەن وزبەكستان تەرريتورياسى ۋران ونىمدەرىنىڭ ءىرى شيكىزاتتىق بازاسىنا اينالدى. ەكونوميكاداعى قيىن-قىستاۋ جاعداي اتالعان جاس مەملەكەتتەردى دامىعان جانە قۋاتتى ەلدەر تاراپىنان ۋران ءوندىرۋ بويىنشا كەز-كەلگەن ينۆەستيتسيالىق, تەحنولوگيالىق ۇسىنىستاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىردى ەڭسەرگەنىنە قاراماستان قازاقستان مەن وزبەكستاندا سول ءۇردىس وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر ناتيجەسىندە جەر شارىنداعى بارلانعان ۋران قورىنىڭ كولەمى سوڭعى ونجىلدىقتا 25% ۇلعايىپ, شامامەن 6,1 ملن توننانى قۇراپ وتىر. بۇل الەمدەگى ۋران قورىنىڭ ءالى دە ۇلعايا تۇسەتىندىگىن اڭعارتادى. 2018 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا جالپى قورلاردىڭ اۆستراليادا – 30%, ازيادا – 24%, افريكا – 20%, امەريكا قۇرلىعى – 14%, ەۋروپا-رەسەيدە 12% شوعىرلانعان.
XX عاسىردا كسرو الەمدەگى تولىق اتوم ونەركاسىبى قالىپتاسقان يادرولىق دەرجاۆا ەدى. وداقتىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە رەسەي اتوم ونەركاسىبىنىڭ تولىق كەشەنىنە, ال ۋكراينا, ارمەنيا, ليتۆا, قازاقستان يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزى قالانعان ەلدەر رەتىندە ساياسي كارتاعا ەندى. وتكەن عاسىردا الەمنىڭ ءبىرشاما ەلدەرىندە, نەگىزىنەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن – كسرو بولسا, ونىڭ باستى ميراسقورى – رەسەي دە سول ءۇردىستى جالعاستىرىپ, اتالعان سالادا كوممەرتسيالانعان قىزمەتتەردى ۇسىنۋشى الەمدەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.
ۋكرايناعا كەلسەك, اتوم ەنەرگەتيكاسى تاريحىنداعى – چەرنوبىل اپاتى (كسرو, قازىرگى ۋكراينا, 1986 ج.) الەمدە يادرولىق ەنەرگەتيكا جاقتاۋشىلارىن سيرەتكەن ايتۋلى وقيعا. سوعان قاراماستان ەنەرگەتيكا قۇرىلىمىنداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەسى بويىنشا ۋكراينا (55%) الەمدە فرانتسيادان (72%) كەيىنگى ەكىنشى ورىندى يەمدەنەدى. قازىرگى تاڭدا ۋكراينانىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىندا باتىستىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن يادرولىق وتىن وندىرەتىن زاۋىت, يادرولىق وتىن ساقتايتىن قويما مەن جاڭا رەاكتورلاردىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانۋدا. ال كاۆكاز ەلدەرىنە كەلسەك, ارمەنيانىڭ جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 1/3 قولدانىستاعى جالعىز يادرولىق رەاكتور قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
ليتۆا 2009 جىلى ەۋروپادا يتاليادان كەيىنگى اتومدىق ەنەرگەتيكادان تۇپكىلىكتى باس تارتقان ەلگە اينالعانىمەن, بالتىق ەلدەرىندەگى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى, ءبىر كەزدەرى ەلدىڭ 70% ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرگەن اتومدىق ەنەرگەتيكانى قايتا دامىتۋ, جاڭا اەس (ۆيساگيناس) قۇرىلىسى جايلى سالماقتى پىكىرلەر بۇگىندە قايتا تالقىلانۋدا. سونىمەن قاتار, بەلورۋس اەس مەن رەسەيدىڭ كالينينگراد وبلىسىنداعى بالتىق اەس (ۋاقىتشا توقتاتىلعان) جوبالارى اتالعان ايماقتا يادرولىق ەنەرگەتيكا الەۋەتىنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا كەمىمەيتىندىگىن اڭعارتادى.
ورتا ازيا ەلدەرىنە ورالار بولساق, تۇركىمەنستان, قىرعىزستان, تاجىكستاندا ۋران رەسۋرستارىنا كەڭ كولەمدى ءتيىستى بارلاۋ جۇمىستارى وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلمەگەن. ال اقتاۋ اەس 1999 جىلى ەكسپلۋاتاتسيادان شىعارىلعانىن ەسكەرسەك, كسرو-نىڭ اتوم ونەركاسىبىنەن قازاقستان مەن وزبەكستانعا ءىرى ۋران قورلارى مەن بىرنەشە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كومبيناتتارى بار – شيكىزاتتىق ءوندىرىس عانا ميراس بولدى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان مەن وزبەكستان الەمدىك ۋران قورلارىنىڭ 16% ۇلەسىن يەمدەنەدى. ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەم ەلدەرى اراسىندا 2009 جىلدان باستاپ قازاقستان كوش باستاسا, وزبەكستان تۇراقتى تۇردە العاشقى جەتىلىكتى تۇيىندەيدى. 2010-2017 جىلدارى ارالىعىندا قازاقستان (40%) مەن وزبەكستان (4%) ورتا ەسەپپەن جىل سايىنعى الەمدىك ءوندىرىستىڭ 44% قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ال ۋران ءوندىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى شيكىزات ەكسپورتىن جۇزە اسىرمايتىندىعىن ەسكەرسەك, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ شيكىزاتتىق ۋران نارىعىنداعى ەكسپورتتىق الەۋەتى – الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى وپەك ەلدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىنەن اسىپ تۇسەدى. وپەك ەلدەرى الەمدىك مۇنايدىڭ 35% ءوندىرىپ, الەمدىك مۇناي ەكسپورتىنىڭ 50% قامتاماسىز ەتەدى.
مۇناي نارىعى مەن ۋران نارىعىن سالىستىرۋ كوپشىلىككە ويعا قونىمسىز كورىنەتىنى سەكىلدى, وپەك ەلدەرىنىڭ مۇناي نارىعىنداعى باعا قالىپتاسۋداعى ءرولى مەن قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ۋران نارىعىندا باعا قالىپتاسۋداعى ءرولى دە سالىستىرۋعا كەلە بەرمەيدى. الايدا, نارىقتار اراسىنداعى تىعىز بايلانىس پەن جاسىرىن باسەكەلەستىكتى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇگىنگى كۇنى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ كەيبىرى ءالى دە «گوللاند اۋرۋىنان» شىعا الماي وتىرعانى – ءبىر مىسال, ال «رەسۋرستار قارعىسىنان» قۇتىلىپ, «قۇدايدىڭ العىسىنا» بولەنىپ جاتقانى – ەكىنشى مىسال بولسا, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋشى ەلدەن يمپورتتاۋشى ەلگە اينالىپ كەتۋ دە ۇيرەنشىكتى ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقاندىعىن بايقاپ وتىرمىز. وسى رەتتە, ۋران نارىعىنداعى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ «بارىندا باتىپ ءىش, جوعىندا ساتىپ ءىش» تىرلىگى – ءتۇبى ەكى ەل ءۇشىن دە ۇلتتىق بەرەكەگە الىپ كەلمەيدى. ونىڭ امالى بىرەۋ - بىرلىك, بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە.
ءىرى ۋران ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ قاتارىنا قازاقستاندىق قازاتومونەركاسىپ پەن وزبەكستاندىق نوۆوي تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىنى كىرەدى. اتالعان ۇيىمدار الەمدىك ۋران ءوندىرۋدىڭ 25% قامتاماسىز ەتكەنىمەن حالىقارالىق بيزنەستەگى ماسشتابتارى ءوز مەملەكەتتەرى اۋماعىمەن عانا شەكتەلەدى. سونداي-اق ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق ۋران ءوندىرۋشى وپەراتورلارى اراسىندا قانداي دا ءبىر مەموراندۋم نەمەسە ارىپتەستىك تۋرالى اقپاراتتار كەڭىستىگىندە دەرەكتەر كەزدەسكەن ەمەس. ۋراننىڭ قارعىسىنىن قۇتىلىپ, ۋراننىڭ العىسىنا بولەنۋ ءۇشىن وسى ەكى كاسىپورىننىڭ ستراتەگياسى سىرداريا سۋىنداي ءبىر ارنادا توعىسۋى قاجەت سياقتى؟!
شيكىزاتتان رەاكتوردا قولدانىلاتىن وتىن الۋ وتە كۇردەلى تەحنولوگيالىق ۇدەرىس. ۇزاق جىلدار بويى بۇل تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر ساناۋلى ەلدەردىڭ ەنشىسىندە بولدى جانە يادرولىق ەنەرگەتيكاداعى عالامدىق تەحنولوگيا قوزعالىسى, اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ سەكىلدى ءىس-قيمىلداردىڭ بارلىعى ۇلكەن ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ىقپالىمەن باسقارىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وسى رەتتە, قازاقستان مەن وزبەكستان ەنەرگەتيكالىق ستراتەگياسىندا شيكىزات ەكسپورتىنان بولەك, اتوم ونەركاسىبىنىڭ تولىق كەشەنىن قالىپتاستىرۋ دا وتە ماڭىزدى. الايدا ۋران شيكىزاتىن يمپورتتاۋشى ەلدەر ءوز وندىرىستەرىن توقتاتىپ, ورتا ازيا ەلدەرىنەن دايىن وتىن الۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. سونداي-اق ءىرى ويىنشىلار نارىقتاعى جاڭا قاتىسۋشىلار ءۇشىن وڭايلىقپەن شەگىنىس جاسامايتىندىعى دا تۇسىنىكتى. ترانسۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيالار الەمدەگى اەس-تاردى جابدىقتاۋ ءىسىن ءوزارا ءبولىسىپ العان جانە ولاردىڭ شىققان تەگىنە سايكەس ستراتەگيالىق ساياساتى مەن نارىقتاعى ارەكەتى الەمدىك تارتىپپەن استاسىپ جاتىر.
بۇل رەتتە قازاقستان رەسەيمەن وندىرىستىك تسيكلدى ينتەگراتسيالاۋ, سونداي-اق ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا يادرولىق وتىن ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ءبىرشاما ناتيجەلى باستامالار جاسادى. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە 2017 جىلى ماگاتە-ءنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن از بايىتىلعان ۋران بانكى اشىلعان بولاتىن. بۇل اتوم ونەركاسىبىندەگى عالامدىق ۇدەرىستەردەن قازاقستاننىڭ شەتكەرى ەمەستىگىنىڭ, اجىراماستىعىنىڭ ۇلكەن نىشانى.
وزبەكستان دا قوسىلعان قۇندى ۋران ونىمدەرى ەكسپورتىنا مۇددەلى, ءارى حاقىلى. ماقساتتىڭ ورتاقتىعىن ەسكەرە وتىرىپ اعىمداعى الەۋەتتىڭ شاما-شارقىن اسىرۋ ءۇشىن – قازاقستان مەن وزبەكستان ۋران بايىتۋ, يادرولىق وتىن ءوندىرۋ جانە ساقتاۋ سەكىلدى ونەركاسىپ كەشەندەرىن ءىشىنارا ينتەگراتسيالاۋ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارۋى قاجەت. ءىشىنارا ينتەگراتسيالاۋدىڭ ماڭىزىن تيىمدىلىك تۇرعىسىنان عانا باعالاۋعا بولمايدى, بۇل ەكى ەل ءۇشىن دە تۇراقتى دامۋدىڭ كەپىلى, ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باعىنباعان بەلەسى.
2018 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاھاندىق وندىرىسىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ۇلەسى 5% قۇرادى جانە تۇراقتى 1,4% ءوسىمىن ساقتاپ كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك 400 گۆت-قا جۋىق ەلەكتر قۋاتىن قولدانىستاعى 453 يادرولىق رەاكتور وندىرۋدە. يادرولىق ەنەرگەتيكادان ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەن اقش ءسوزسىز كوش باستايدى. 2018 جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا اقش-تان كەيىن فرانتسيا, قىتاي, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرى جايعاسقان. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قىتاي بەستىككە دە كىرمەيتىن, قازىر ۇشتىكتە, ال قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان اەس-تار ىسكە قوسىلسا تاياۋ جىلدارى قىتاي فرانتسيانى دا ارتقا تاستايتىندىعى انىق. جالپى وسى كۇندە الەمنىڭ 37 ەلىندە يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزى قالانعان.
ءدال قازىر الەمدە قۋاتى 57 گۆت قۇرايتىن 55 ەنەرگوبلوكتىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر جانە ونىڭ 85% دامۋشى ەلدەردە. ولاردىڭ ىشىندە العاشقى اەس قۇرىلىسى ءباا, بەلارۋس, بانگلادەش جانە تۇركيادا. العاشقى اەس قۇرىلىستارىن ءباا-دە كورەيلىك كاسىپورىن جۇرگىزسە, قالعان ۇشەۋىندە رەسەيلىك روساتوم كومپانياسى جۇرگىزۋدە. رەسەيدىڭ وتاندىق اەس جوبالارىنان بولەك, شەت ەلدەردە اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدەگى بەلسەندىلىگىنىڭ ءبىر سيپاتى – تەحنولوگياسى مەن قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋ بولسا, ەكىنشى سيپاتى – الەمنىڭ دامۋشى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە الەمدىك ساياساتتاعى ءوز ىقپالىن ارتتىرۋ. الەمدىك تاجىريبەدە كورىپ وتىرعانىمىزداي, كوپ جاعدايدا بۇل سيپاتتار ەكىنشى تاراپتاردى دا قاناعاتتاندىرادى.
قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەردىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى ودان ءارى دامىتۋعا كۇش سالۋى الەمنىڭ وزگە دە دامۋشى ەلدەرىنىڭ تۇڭعىش اەس قۇرىلىسىنا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. ولار – قارقىندى ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتىپ وتىرعان يندونەزيا مەن ەگيپەت, سونداي-اق ازدى-كوپتى ۋران قورىنا يە – يوردانيا جانە الەمدىك ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار نارىعىندا ۋران ەكسپورتىنىڭ 60%-عا جۋىعىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ورتالىق ازيانىڭ ءىرى ەلدەرى, تاقىرىپتىڭ ارقاۋى – قازاقستان مەن وزبەكستان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 2012 جىلى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا: «يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ كەلەشەگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. الەمنىڭ تاياۋداعى دامۋ كەلەشەگىندە ارزان اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىك وسە تۇسەتىن بولادى. قازاقستان – ۋران وندىرۋدە الەمدىك كوشباسشى. ءبىز اەس وتىنى ءۇشىن ءتول ءوندىرىسىمىزدى دامىتىپ, اتوم ستانتسياسىن سالۋعا ءتيىسپىز» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سول جىلدان باستاپ قازاقستاندا اەس-تىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى مەن ورنالاساتىن ورنى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر مەن ماقالالار جاريالانىپ كەلەدى. ورنالاستىرۋ ورنى بويىنشا كوپشىلىككە بالقاش كولى ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلى, كۋرچاتوۆ اۋدانى جانە اقتاۋ قالاسى نۇسقالارى بەلگىلى. يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ بويىنشا جوبالىق تەحنيكالىق نەگىزدەمە جاسالدى دەگەنمەن دە, ءداستۇرلى ەنەرگيا الۋ كوزدەرىن كەڭ كولەمدە ارتاراپتاندىرۋعا قازاقستان ازىرگە نيەت تانىتپاي كەلەدى. وعان سەبەپ تە بار, ول – الەمدەگى العاشقى وندىققا كىرەتىن قازاقستاننىڭ كومىر ءوندىرىسى, مەن ءداستۇرلى جەس, سونداي-اق كومىردەن باسقا باستاپقى ەنەرگيا الۋ كوزدەرىنىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىندا اركەلكى تارالۋى, سونداي-اق وندىرىستىك تۇتىنۋ مەن الەۋمەتتىك تۇتىنۋدىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى.
2014 جىلعى جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋىمنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانداعى اەس قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, كوكساراي سۋ قويماسىنىڭ باتىسىنا ورنالاستىرۋدى ۇسىنىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارىن نەگىزدەۋگە تىرىسقان بولاتىنمىن. اتالعان ۇسىنىس بيلىك پەن بۇقارا تاراپىنان كەڭ تالقىلاۋعا تۇسكەن جوق. ودان بەرى بۇل ايماقتا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. ۇسىنىلعان ايماقتان نەبارى 150 كم قاشىقتىقتا, وزبەكستان 2018 جىلى ءوزىنىڭ العاشقى اەس قۇرىلىسىنىڭ نەگىزىن قالادى.
وزبەكستانداعى ساياسي بيلىكتىڭ اۋىسۋى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ساياسي بيلىكتىڭ جاڭا باعىتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, الەم ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ, كورشى مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ەكەندىگىن اڭعارتتى. بۇگىندە 33 ملن استام حالقى بار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىن, ونىڭ جاسىرىن الەۋەتىمەن قوسا, سايكەسىنشە باعالايتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. وسى تۇستا يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ باستاماسى – وزبەكستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا مەنمۇندالاعان دابىلى ىسپەتتەس.
وزبەكستاندا العاشقى اەس-تىڭ ورنالاساتىن ورنى رەتىندە بۇحارا قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تۇرداكول نۇسقاسى كوپشىلىككە بەلگىلى بولعانىمەن, 2018 جىلى جىزاق وبلىسى, فارىش اۋدانىنا تۇزقان كولىنىڭ ماڭىنا ورنالاستىرۋ شەشىمى بەكىتىلدى. باستى مەردىگەر «روساتوم» كومپانياسىمەن EPC-كەلىسىمىنە (جوبالاۋ, ساتىپ الۋ جانە قۇرىلىس) قول قويىلىپ, وزبەكستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى اەس قۇرىلىسىن باستاۋعا ارنالعان رەسمي ءىس-شاراعا قاتىسقانى ءمالىم. سونداي-اق وزبەكستاندا 2019-2029 جىلدارى ارالىعىنداعى يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. بۇل تاۋەلسىز وزبەكستان تاريحىنداعى كەلەشەككە جاسالعان ستراتەگيالىق, ساياسي-ەكونوميكالىق قادام.
وزبەكستان ءۇشىن يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ باستى العى-شارتى – كومىرسۋتەكتى وتىنعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, 2030 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە ارتاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارزان ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. اەس-تىڭ ىسكە قوسىلۋى اتموسفەراعا شىعارىلاتىن كومىرقىشقىل گازىن 14 ميلليون تونناعا, ازوت وكسيدىن 36 مىڭ تونناعا ازايتۋعا جول اشادى, سونداي-اق جىل سايىن 3,7 ملرد تەكشە مەتر تابيعي گازدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ۇنەمدەلگەن تابيعي گازدىڭ ەكسپورتى وزبەكستاندى جىلىنا 500-600 ملن دوللارداي كىرىسكە كەنەلتپەك.
2017 جىلعى وندىرىستەگى باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىن ورتا ازيا ەلدەرى تاريفتەرىمەن تەڭەستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر ءجيى تالقىلانىپ ءجۇردى. الايدا اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدا ۇكىمەت شاراسىزدىق تانىتتى, سەبەبى كەيبىر ساراپشىلاردىڭ وزبەكستانداعى تاريفتەر الداعى ۋاقىتتا قىمباتتاۋى مۇمكىن ەكەندىگى تۋرالى بولجامدارى اتالعان ماسەلە بويىنشا جۇمىستاردىڭ جالعاسۋىن توقتاتىپ تاستادى. الايدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريفتەرى, وسى كۇنگە دەيىن دە قازاقستاننىڭ شەكارالىق وبلىستارىنداعى تاريفتەردەن الدەقايدا ارزان ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, 2018 جىلى قر قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا ەنەرگيا تاريفتەرىن تومەندەتۋ تاپسىرماسى ۇكىمەت تاراپىنان ەنەرگيا تاريفتەرىنە شەكتى باعالار ورناتۋمەن عانا اياقتالعان بولاتىن. اتالعان تاپسىرمالاردى پراكتيكادا جۇزەگە اسىرۋ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن جۇيەلى جۇمىس جاساۋدى تالاپ ەتەدى جانە ول ماسەلەلەردىڭ ۇزاق مەرزىمدىك شەشىمى – قازاقستانداعى اەس قۇرىلىسىن باستاۋ تاقىرىبىن اينالىپ وتە الماسى ءسوزسىز.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى باستاپقى ەنەرگيا الۋ كوزدەرى ءارتۇرلى. مىسالى تاجىكستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ – گيدروەنەرگەتيكاعا, ال تۇركىمەنستاندا تولىعىمەن گازعا نەگىزدەلگەن. ارتاراپتاندىرىلعان ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قازاقستان مەن وزبەكستانعا ءتان بولعانىمەن, وزبەكستاندا گازدىڭ, قازاقستاندا كومىردىڭ ۇلەسى باسىم. ارينە, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە مەملەكەتتەر «بارىمەن بازار» دەپ, قورى جەتكىلىكتى نەمەسە قول جەتىمدى رەسۋرستاردى پايدالانادى. سونداي-اق كوپ جاعدايدا ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتىڭ ەكولوگيالىق تيىمدىلىككە قاراعاندا وق بويى وزىق جۇرەتىندىگى دە جالپاق بۇقاراعا بەلگىلى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ نەگىزگى سۋ كوزى – سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرى. اتالعان باسسەيندەر – جوعارعى اعىستاعى قىرعىزستان مەن تاجىكستان ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ دە كوزى بولسا, تومەنگى اعىستاعى وزبەكستان, قازاقستان, تۇركىمەنستان ەلدەرىنىڭ وزەندى بويلاي قونعان حالىقتارى ءۇشىن تىرشىلىكتىڭ, شارۋاشىلىق پەن ەگىنشىلىكتىڭ ءنارى. ەكى وزەن ورتا ازيا حالىقتارى ءۇشىن جەر-انانىڭ ەكى ومىراۋى ىسپەتتەس. سول سەبەپتى جوعارعى اعىستاعى ەلدەردىڭ جاڭا گيدروەنەرگەتيكالىق جوبالارىن تومەنگى اعىس ەلدەرى تەرەڭ كۇرسىنىسپەن قابىلدايدى. وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان باستاپ اتالعان باسسەيندەردىڭ سۋارمالى ەگىستىكتە ەسەپسىز قولدانىلۋى ناتيجەسىندە ايماقتاعى ۇلكەن ەكولوگيالىق ماسەلە – ارال اپاتى ورىن الدى. ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, ازىرگە قۋانارلىق ناتيجە جوق. تومەنگى اعىس ەلدەرى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى يگەرۋى – ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىن يننوۆاتسيالىق سۇيەمەلدەۋگە ىقپال جاساي وتىرىپ, تۇپتەپ كەلگەندە ارال تەڭىزىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مەن ايماقتىق سۋ رەسۋرستارى بويىنشا شيەلەنىستەردى جەڭىلدەتۋى دە عاجاپ ەمەس.
اەس جۇرەگى – يادرولىق رەاكتور. تەحنولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا ەكسپلۋاتاتسياداعى يادرولىق رەاكتورلاردىڭ 6 ءتۇرى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا كەڭ قولدانىس تاپقان PWR رەاكتورى (292 دانا) – ەكسپلۋاتاتسياداعى رەاكتورلار جالپى سانىنىڭ 65% قۇرايدى جانە يادرولىق ەنەرگەتيكادان الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70% وندىرەدى. وسىلايشا, اتالعان رەاكتور ءتۇرى الەمدىك تاجىريبەدە ءوزىن كەڭ زەرتتەلگەن, قاۋىپسىزدىگى مەن ونىمدىلىگى جوعارى جانە قولدانىسقا ءتوزىمدى ەكەنىن بايقاتىپ وتىر. بۇگىندە قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان ەنەرگوبلوكتاردىڭ دا باسىم بولىگىندە (85%) PWR رەاكتورلارى. الەمدەگى قولدانىستاعى 453 رەاكتوردى – جاس مولشەرى 1-25 جىل ارالىعىنداعى 116 (103 گۆت) رەاكتور, 26-50 جىل ارالىعىندا 337 (297 گۆت) رەاكتور قۇرايدى. يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ دامۋ تاريحىن تالداي كەلە, رەاكتورلاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 50 جىلداي بولسا, سوڭعى بۋىندى PWR رەاكتورلارىنىڭ جۇمىس جاساۋ مەرزىمى 80-100 جىلعا دەيىن ۇزارۋى مۇمكىن. وزبەكستان «III+» بۋىندى PWR-1200 رەاكتورلارىنان تۇراتىن قوس ەنەرگوبلوكتىڭ قۋاتى 2400 مۆت اەس قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدا. قازاقستاندا اەس قۇرىلىسى بويىنشا تاريحي شەشىم قابىلدانسا, تاڭداۋ ورتاشا نەمەسە جوعارعى قۋاتتى PWR رەاكتورلارىنا تۇسەتىندىگى انىق.
وسى رەتتە, تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – يادرولىق فيزيكا, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىندا ماماندار ازىرلەۋ. قازاقستاندا بۇل باعىت بويىنشا ۇلتتىق ينستيتۋتتار مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى, زەرتحانالىق رەاكتورلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن لابوراتوريالار جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى جانە الىس-جاقىن شەت ەلدەردە اتالعان سالادا ءبىلىمىن شىڭداپ جۇرگەن قازاقستاندىق جاستار دا بارشىلىق, عىلىمي-تەحنيكالىق بازا دا جەتكىلىكتى. وزبەكستان دا ماماندار دايارلاۋ ءىسىن قولعا الىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق بازانى جەتىلدىرۋ ىسىنە شىنداپ كىرىسىپ تە كەتتى. اەس قۇرىلىسى 10 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋعا (6-10 جىل), ەكسپلۋاتاتسياداعى اەس (80-100 جىلعا دەيىن) ەكى مىڭعا تاياۋ ماماندى بىلىكتى ەڭبەكپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. عىلىمي-تەحنيكالىق بايلانىس, مامان دايارلاۋ ءىسى, تاجىريبە الماسۋ - بۇلار دا ءوزارا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارعا ارقاۋ بولاتىن بايلانىس نۇكتەلەرى.
اتومدىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ حالىقارالىق ارىپتەستىك پەن ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ناتيجەسىندە عانا جۇزەگە اسادى. ورتالىق ازياداعى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ دامۋىندا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتىڭ دا ماڭىزى زور. ونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن وزبەكستان ىنتىماقتاستىعى – بۇل ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ كەپىلى. بۇگىندە اتالعان ەلدەر اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. وسى ەكى جاقتى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋدىڭ ەندىگى سىرى – ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتيادا, جانە ونىڭ جۇزەگە اسىرۋدا قالىپتاسقان ايماقتىق, ەكى-جاقتى قارىم-قاتىناس پلاتفورمالارى دا جەتكىلىكتى. ەكى ەل اراسىنداعى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەستىكتى قامتاماسىز ەتۋ – ءبۇتىن ايماقتاعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق, ەكولوگيالىق, مادەنيەت تۋريزم جانە ت.ب. تىرشىلىكتىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى باۋىرمالدىق پەن ىنتىماقتاستىققا جول اشادى.
ورتالىق ازيانى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ ەلەسى كەزىپ ءجۇر. ەرتە مە, كەش پە ايماقتا «پرومەتەيدىڭ وتى» جالىندايتىن ايبىندى ستانتسيالار بوي كوتەرمەك. قالاي بولعاندا دا جۇگى اۋىر, جاۋاپتى ءىس. وسىنى سەزىنە وتىرىپ, قازاقستان مەن وزبەكستان ۋران وندىرۋدەن باستاپ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ساقتاۋعا دەيىنگى ونەركاسىپ كەشەندەرىن ءىشىنارا ينتەگراتسيالاۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋى قاجەت. اتومدىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ەكى ەلدىڭ دوستىعىنا, ايماقتىق اشىقتىققا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا, سانالى وي مەن ەلدەستىرمەك ەرىك-جىگەرگە نەگىزدەلۋ ءتيىس. سوندا عانا نيەت ءتۇزۋ, ەڭبەك ءراتتى, جۇرت تىنىش, ابىسىن تاتۋ.
ءومىرتاي امالبەك
قازۇۋ, PhD دوكتورانتى