سەيسەنبى, 24 ءساۋىر 2012 7:03
الەمدى يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ پروبلەماسىمەن اينالىساتىن مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى مونتەرەي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اتاعى عىلىمي ورتاعا دا, وسى ماسەلەنى قاراستىراتىن وزگە ماماندارعا دا كەڭىنەن ءمالىم. ال وسى عىلىمي ورتالىقتا اعا عىلىمي قىزمەتكەر گاۋھار مۇحاتجانوۆانى كەزدەستىرەمىز دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەگەنى ايان. قارشاداي قازاق قىزى مونتەرەي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى ەكەن.
سەيسەنبى, 24 ءساۋىر 2012 7:03
الەمدى يادرولىق قاۋىپسىزدىك پەن يادرولىق قارۋدان تازارتۋ پروبلەماسىمەن اينالىساتىن مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى مونتەرەي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اتاعى عىلىمي ورتاعا دا, وسى ماسەلەنى قاراستىراتىن وزگە ماماندارعا دا كەڭىنەن ءمالىم. ال وسى عىلىمي ورتالىقتا اعا عىلىمي قىزمەتكەر گاۋھار مۇحاتجانوۆانى كەزدەستىرەمىز دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەگەنى ايان. قارشاداي قازاق قىزى مونتەرەي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى ەكەن.
– گاۋھار, الدىمەن ءوزىڭدى تانىستىرىپ وتسەڭ.
– الماتىدا تۋىپ-ءوستىم. 1997 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ, سوروس باعدارلاماسىمەن بولگاريادا وقىدىم. وقۋىمدى اياقتاعان سوڭ الماتىعا كەلىپ, 3-4 جىل بۇۇ-نىڭ ەلىمىزدەگى وفيسىندە قىزمەت ەتتىم, ودان مونتەرەي ينستيتۋتىنا ماگيستراتۋراعا ءتۇستىم. وقىپ ءجۇرىپ-اق يادرولىق قارۋ تاراتپاۋ پروبلەماسىمەن اينالىستىم. بىتىرگەن سوڭ وسىندا جۇمىسقا قالۋعا ۇسىنىس جاسالدى. قازاقستان ازاماتىمىن.
قازىرگى كۇنى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋداعى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانامىن. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا وراسان زور يادرولىق الەۋەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتقان جالعىز ەل بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ورتالىقتا قازاق ەلىنە دەگەن ۇلكەن ىقىلاس بارلىعىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ونىڭ ۇستىنە سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, ءارى سوڭعى كەزدەرى وسى تاقىرىپقا قاتىستى كوپتەگەن يگى باستامالارمەن شىعۋى دا ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرا ءتۇستى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ينستيتۋت ءۇشىن قازاقستانمەن بايلانىس ماڭىزدى.
– قازىر الەمدى شارتتى ءتۇردە يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر جانە يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەتتەر دەپ بولسەك كادىمگىدەي ەكى توپ شىعادى. وسىنداي جاعدايدا يادرولىق قارۋدى جويۋ, ونى تاراتپاۋ ماسەلەسى تەك بىرجاقتى قارالاتىنداي. قارۋى بارلار ودان ايىرىلعىلارى كەلمەيدى, ال يادرولىق زەرتتەۋلەرمەن اينالىسا قالعان ەل بولسا, جوعارىداعى يادرولىق دەرجاۆالار تاراپىنان وعان دەگەن نەشە ءتۇرلى كەدەرگىلەر قويىلاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاراپىنان كوتەرىلىپ ءجۇرگەن يادرولىق زەرتتەۋلەردى يگىلىككە, بەيبىت ماقساتتارعا جاراتۋ سىندى يدەيالار قانشالىقتى قولداۋ تابۋدا؟
– شىنىندا, بۇل – وتە ۇلكەن پروبلەما. ونى تەك وسى ماسەلەمەن اينالىسۋشى عالىمدار, ساراپشىلار عانا ەمەس, ديپلوماتتار دا ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. يادرولىق قارۋدى جويۋ, تاراتپاۋ ءماسەلەسىن كوتەرۋ الەمدە بەلدى ءبىر دەرجاۆالاردىڭ وعان يە بولىپ, باس تارتۋ جايىن ويلاماي وتىرعان كۇنىندە اشەيىن قۇر بوس اڭگىمە كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, بىرىنشىدەن, يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا مويىنىنا العان مىندەتى سول قارۋدى پايدالانباۋ بولسا, قارۋى جوقتار ونى جاساماۋدى مىندەتتەنىپ وتىر. ەكىنشىدەن, يادرولىق قارۋى بار دەرجاۆالار ءبىر-بىرىمەن سول قارۋلاردان تازارۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋى ءتيىس جانە ولار يادرولىق قارۋسىز ەلدەرگە اتومدى بەيبىت ماقساتقا قولدانۋ تۇرعىسىندا كومەك بەرۋگە مىندەتتەنەدى. «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە وسىنداي شارتتىق ءمىندەتتەمەلەردىڭ بولاشاعىنا قاتتى كۇمان تۋدى. سەبەبى, اقش پەن كەڭەستەر وداعى ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ, جانتالاسا قارۋلانىپ جاتتى. الەمدە ءۇمىت وتى ءولىمسىرەگەن تۇستا, ءبىر ەلدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى سونەيىن دەپ تۇرعان شوقتى قايتا جاندىردى. مىنە, وسىدان كەيىن بارىپ, 1995 جىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت ءارى قاراي ۇزارتىلدى جانە ول ەشقانداي مەرزىمگە بايلانعان جوق. دۇنيە ءجۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدا ەشقانداي كەلىسىمسىز تىرشىلىك ەتكەننەن گورى, قانداي دا بولسىن مىندەتتەر جۇكتەيتىن, ومىردەگى بار شارتتىق قۇجاتتىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋىمىز قاجەت دەپ ۇيعاردى. جانە بۇل بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعىز شارت بولىپ وتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە اقش پەن رەسەي اراسىندا ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارىن قىسقارتۋ تۋرالى شارت جاسالدى. دەگەنمەن, الەم يادرولىق قارۋ قاۋپىنەن ارىلا الماي وتىرعانى راس.
ال سۇراعىڭىزداعى ەكىنشى ماسەلە – اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ تۇرعىسىندا ءبىزدىڭ ينستيتۋت يادرولىق ماتەريالدى ساقتاۋمەن, ياعني يادرولىق بانك اياسىنداعى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋدا. ماسەلەن, وزىندە ۋراندى بايىتاتىن زاۋىتى جوق ەلدىڭ اتوم ستانساسى بار, الايدا, ول قاجەتتى وتىندى ۋراندى بايىتاتىن ەلدەن الا المايتىنداي جاعدايدا (ول كوممەرتسيالىق ەمەس نەمەسە ۋراندى وزگە ماقساتقا قولدانادى دەگەن قاۋىپ بولماسا دا اشەيىندەگى ارىپتەسىنەن يادرولىق وتىندى الا الماعان كۇندە) جوعارىداعى ەل ماگاتە ارقىلى قاجەت وتىندى يادرولىق بانكتەن ساتىپ الادى. جالپى, ۋران مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ت.س.س. كوپتەگەن سالالاردا قولدانىلاتىندىقتان, الەمدە يادرولىق بانك جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار. يادرولىق بانك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى تومەنگى دەڭگەيدە بايىتىلعان ۋراندى ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. ال ونىڭ راديواكتيۆتىلىگى جوعارى بايىتىلعانىنان تومەن, سوندىقتان دا ونىڭ قاۋىپتىلىگى ازداۋ كەلەدى.
– جالپى الەمدە ۋراندى پايدالانۋدى قاداعالاۋدىڭ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا, ءبىر كەزدە يراكتا يادرولىق قارۋ تۇرلەرى جاسالىپ جاتىر دەپ اقش پەن ناتو اسكەرىنىڭ باسىپ كىرگەنىن, ونان سوڭ ارتىنان ول قارۋدىڭ جوق بولىپ شىققانىن ءبارىمىز بىلەمىز. وسىنداي جەلەۋدى جامىلۋدىڭ قانشالىقتى قاسىرەتى بارلىعىن كورىپ وتىرمىز عوي.
– ءيا, بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ونىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا, ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەردىڭ, ديپلوماتتاردىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىندا تۇرعانىنا جانە بەلسەندى تۇردە تالقىلاناتىن ءماسەلەگە اينالعانىنا داۋ جوق. ءدال وسىنىڭ قازىرگى كۇنى يادرولىق قاۋىپتى سەيىلتۋگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ تۇرعانى دا جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى, الەم جۇرتشىلىعى يادرولىق قارۋلانۋ تۇرعىسىندا ساراپشىلار بەرگەن دايەكتەرگە سەنبەيتىن جاعدايعا جەتتى. سونىمەن قاتار, ەگەر بەلگىلى ءبىر ەلدە يادرولىق قارۋ جاسالدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە وعان بەرىلەتىن سوققى دا قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن ماسەلە كوپ تالقىلانىپ ءجۇر.
ەندىگى ءبىر ءجيى باس قاتىراتىن ءجايت – اەس-تەردە پايدالانىلعان يادرولىق وتىن قالدىعى تۋراسىندا. الدىمەن ول ۇزاق ۋاقىت نە سۋدا, نەمەسە قۇرعاق جەردە سالقىنداۋى ءتيىس. ودان كەيىن ونى جەرگە كومە مە, الدە قايتا وڭدەۋگە جىبەرە مە؟ العاشىندا ونى قايتادان وڭدەۋ ءتيىمدى دەگەن ۇستانىم بولاتىن. ويتكەنى, قالدىقتى قايتا وڭدەگەننەن پلۋتوني الىنادى. الايدا, پلۋتونيدى بەيبىت ماقساتقا جۇمساۋ مۇمكىندىگى وتە تار, ول – نەگىزىنەن يادرولىق قارۋعا قاجەتتى راديواكتيۆتى ماتەريال.
– بۇل جەردە ونىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋى مۇمكىن دەگەن دە پروبلەما الدان شىعادى عوي.
– ءيا, بۇل – پلۋتونيگە جانە جوعارى بايىتىلعان ۋرانعا قاتىستى ماسەلە. مىسالى, الەمدەگى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن رەاكتورلارى وسى جوعارى بايىتىلعان وتىنمەن جۇمىس جاسايدى. ال وسىنداي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنداعى يادرولىق وتىن قالدىقتارىنىڭ تەرىس پيعىلدى جانداردىڭ قولىنا تۇسپەيتىنىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى. سول سەبەپتەن دە 2001 جىلعى 11 قىرقۇيەكتەگى وقيعادان كەيىن الەم وسىنداي ورتالىقتارداعى قالدىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىككە تيگىزەتىن اسەرى بارلىعىمەن مىقتاپ ويلانۋ ۇستىندە.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە پايدالانىلعان وتىندى قالاي جويۋ ءماسەلەسى ماڭىزدى. سەبەبى, كەڭەس زامانىندا سالىنعان اقتاۋداعى اتوم رەاكتورىندا پايدالانىلعان كوپ يادرولىق وتىننىڭ قالعانى بەلگىلى. راديواكتيۆتى وتىننىڭ ءار مىسقالىن قاداعالاپ وتىرۋ جۇمىر جەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. دەگەنمەن, جالپى ادامزات وركەنيەتىن ىلگەرىلەتۋدە اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ ماڭىزدىلىعىن جويمايدى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.