قارۋسىزدانۋ – حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى تەتىگى

2011 جىل قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋدىڭ جا­ھاندىق ۇدەرىسىنە سەزىنەرلىكتەي ۇلەس قوستى. الاي­دا ۇمىتتەندىرەتىن ۇردىستەر جاعدايىندا سوڭ­عى 16 جىلدا قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفە­رەن­تسيا­نىڭ ءسۋبستانتيۆتى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى الاڭ­داتادى. وسى بەدەلدى فورۋم قارۋسىزدانۋ ۇدە­رىسىنىڭ كوش باسىندا جۇرۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.

ءبىز قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ باس­تى تەتىكتەرىن تالقىلاۋدىڭ جالعىز جانە بالاماسىز كوپجاقتى الاڭى رەتىندە قاراستىرا­تى­نىمىزدى قۋاتتاعىم كەلەدى. اتالعان فو­رۋم­نىڭ جوعارى الەۋەتى بارىنا جانە ونىڭ قا­رۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە ماڭىزدى ۇلەس قوساتى­نىنا سەنىمدىمىن.

ءبىز كونفەرەنتسيا جۇمىسىن ءتيىستى ساياسي جاعدايدىڭ قۇرىلۋىنا دەيىن توقتاتۋمەن كە­لىس­پەيمىز. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا وسىدان دا كۇردەلى حالىقارالىق ساياسي جاع­دايدا قۇرىلىپ, ءساتتى قىزمەت اتقارعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى.

كونفەرەنتسيانىڭ ءسۋبستانتيۆتى جۇمىسىن باستاۋ ءۇشىن تەك قانا ساياسي ەرىك قاجەت ەكەنىنە نىق سەنەمىز. قازاقستان كونفەرەنتسيانىڭ قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەرى الاۋىزدىقتارىن ەڭسە­رىپ, كۇن ءتارتىبىنىڭ جۇمىسىنا كىرىسەدى دەگەن ۇمىتتە. ءبىز قۇرمەتتى كونفەرەنتسيا باس حاتشى­سى­نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەن­تسيا­نىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, سونىمەن قاتار, قالىپتاسقان تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەۋ ماقساتىنداعى كورنەكتى قايراتكەرلەر توبىن قۇرۋ ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدەگى ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىسىن قولدايمىز.

وسىعان قوسا, راسىمدەردىڭ وزگەرۋى مەن قا­رۋ­سىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇيە­لىك رەفورمالارى – بۇل پاناتسەيا ەمەس دەپ سانايمىز. ءبىز ماسەلە باسقا ارنادا جاتىر دەپ ەسەپتەيتىن دەلەگاتسيالار كوزقاراسىنا ورتاق­تاسامىز.

كونفەرەنتسيا جۇمىسىنداعى ىلگەرىلەۋدىڭ جوق­تىعى جالپى جاھاندىق قارۋسىزدانۋ ۇدە­رىسىندەگى جاعدايدىڭ بەينەسى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتەر ۇلتتىق جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە وزدەرىنىڭ جولدارىن ۇستا­نا­دى جانە قاي­شى­لىقتار سە­بەپتەرىن قارۋسىزدانۋ جو­نىندەگى كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ رەگلامەنتىندە ىزدەۋ قاجەتتىلىگى جوق. قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە قابىلدانعان كونسەنسۋس قاعيداسى ادىلەتتى جانە بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ مۇد­دە­لەرىن ەسكەرەتىن ۇيلەستىرىلگەن قۇجاتتار جا­ساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن, كونسەنسۋس قاعيداسىن كونفەرەنتسيا جۇ­مى­سىن بلوكتاۋ ءۇشىن پايدالانعان ورەسكەل دەپ ەسەپ­تەيمىز. ۇلتتىق مۇددەلەردى كونسترۋكتيۆتى تالقىلاۋ مەن ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەردى ىزدەۋ بارىسىندا قورعاۋ قاجەت دەگەن تۇسىنىككە نەگىزدەلەمىز. قارۋسىزدانۋ با­عىتىنداعى جەدەل ناقتى قادامداردى قابىلداۋ ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىزگە ساي كەلەدى.

سونىمەن قاتار, جەكە ماسەلەلەردى كونفەرەنتسيا­نىڭ شەڭبەرىنەن تىس شىعارۋدى ءجونسىز دەپ ەسەپ­تە­مەيمىز. مەملەكەتتەردىڭ قارۋسىزدانۋى جاعىنان باستى مەملەكەتتەردىڭ قاتىسۋىنسىز بالامالى تالقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ, قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ امبەباپ جانە ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەۋىنە الىپ كەلەدى.

قازاقستان قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا­نىڭ جۇمىسىندا كەلەسى ءتورت ماڭىزدى ماسەلەنى تەڭ شامادا باسىمدى دەپ سانايدى: يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ىدىراتقىش ماتەريالدار وندىرىسىنە تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ, قاۋىپسىزدىكتىڭ جاعىمسىز كەپىل­دىك­تەرىن بەرۋ جانە عارىشتا جانتالاسا قارۋلانۋدى بولدىرماۋ. ولاردىڭ ارقايسىسى ماڭىزدى جانە ۇجىمدىق شەشىمدى قاجەت ەتەدى. جانە ءبىز ولار بويىنشا جۇ­مىس­تى ءبىر مەزگىلدىك جانە شۇعىل باستاۋدى قولدايمىز.

بۇگىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارت (ياقتش) ىرگەتاسى بولىپ تابىلاتىن جاھاندىق قارۋ­سىز­دانۋ ۇدەرىسىندەگى ستاگناتسيانى ەڭسەرۋ اسا ما­ڭىزدى. ءبىز ياقتش شەڭبەرىنەن تىس قىزمەت ەتەتىن نەمەسە شارتتان شىعۋ الدىندا تۇرعان مەملەكەتتەرگە قار­سى ارەكەت ەتۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن جاساۋىمىز قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ مۇشەلەرىمەن ءۇش ىرگەلى جاساۋ­شىنىڭ – قارۋسىزدانۋدىڭ, تاراتپاۋدىڭ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ – تۇ­تاستىعىندا كورىنىس تاپقان مىندەتتەمەلەرىن شارتسىز ورىنداۋىنا قول جەتكىزۋ قاجەت.

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-شى سەسسياسى بارىسىندا يادرولىق دەرجاۆالارعا قازىرگى كەزدەگى بولمىستى ەسكەرە وتىرىپ العا تارتىلعان يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار ۇسىنىسىمەن شىققان.

قازاقستان باسشىسى بۇۇ اياسىندا بارلىق مەم­لە­كەت­تەردىڭ يادروسىز الەم يدەالدارىنا بىرتىندەپ ىلگە­رى­لەۋ بويىنشا يادروسىز الەمنىڭ جالپى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاۋدى باستاۋدى ۇسىندى. بۇل يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى قابىلداۋ باعىتىنداعى العاشقى ماڭىزدى قادام بولار ەدى.

كەيبىر اسا ىقپالدى مەملەكەتتەردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا (ياسجتسش) قول قويۋ مەن ونى راتيفيكاتسيالاۋدان قالىس قالۋى وكىنىش تۋىنداتادى. ءىستىڭ وسىنداي جاعدايى تەوريالىق تۇرعىدان يادرولىق دەر­جاۆالارعا يادرولىق قارۋدى سىناۋدى جالعاستىرۋعا, ال ونى شىعارۋ الدىندا تۇرعان مەملەكەتتەرگە وزدەرىنىڭ راكەتالىق-يادرولىق باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىس­تى جازاسىز جالعاستىرۋعا تىيىم سالمايدى.

ءبىز اقش اكىمشىلىگىنىڭ اتالعان شارتتى اقش سەناتىندا راتيفيكاتسيالاۋ نيەتىن قولدايمىز جانە وسى ۇدەرىس تىم ۇزاققا سوزىلمايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. وسى ما­ڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاماعان بار­لىق مەملەكەتتەردى وسى ۇدەرىستى شاپشاڭداتۋعا شاقىرامىز.

قازاقستان باستاماسىنا سايكەس بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سى 2009 جىلعى جەلتوقساندا قابىلداعان 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قارار ياسجتسش ماقساتتارىنا تولىقتاي سايكەس كەلەدى.

2011 جىلى قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن انتي­يادرو­لىق باعىتتاعى بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارالار وتكىزىلدى. يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە جانە سەمەي پوليگونىنىڭ جابى­لۋى­نىڭ 20 جىلدىعىنا وراي, بىلتىرعى جىلعى قازان­دا استانا مەن سەمەي قالالارىندا ۇيىمداستىرىلعان يادروسىز الەم فورۋمىن ەرەكشە ايتا كەتكىم كەلەدى.

ايماق بويىنشا كورشىلەرىمەن ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرعان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان يادرولىق دەرجاۆالارمەن يادرولىق قارۋعا يە ەمەس مەملەكەتتەرگە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن بەرۋ بويىنشا حالىقارالىق زاڭدىق كەپىلدىك مىندەتتەيتىن قۇجاتتى جاساۋعا شاقىرادى. سونىمەن قاتار, ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ سەمەي شارتىنىڭ ينستيتۋتتانۋ ۇدە­رى­سىن اياقتاۋعا ەرىكتىلىگىن جانە ايماق قاتىسۋشىلارىنا جاعىمسىز كەپىلدىكتەر تۋرالى حاتتاماعا قول قويۋ ماق­ساتىندا «ۇلكەن يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرىمەن كونسترۋكتيۆتى سۇحبات باستاۋعا دايىندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى.

يىۇ سىمك استانا دەكلاراتسياسىندا ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋدىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىندەگى پروگرەسس حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلاتىنىنا سەنە وتىرىپ, 2012 جىلعى كونفەرەنتسيا يدەياسىن قولداعان-تىن. استانالىق يىۇ سىمك-ءنىڭ جەكە قارارى تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋعا ارنالعان. 2012 جىلعى كونفەرەنتسيانى شاقىرۋعا جاردەمدەسۋ قازاقستاننىڭ 2011-2012 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە (يىۇ سىمك) توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتار قاتارىنا كىرەدى.

بەيبىت اتومعا تەڭ قولجەتىمدىلىك قاعيداسىن ۇستانا وتىرىپ, قازاقستان بىلتىرعى جىلعى شىلدەدە ءوزىنىڭ اۋماعىندا ماگاتە-ءنىڭ حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋعا ءوتىنىشىن جولداعان. ءبىز ماگاتە اياسىندا تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ قوسىمشا رەزەرۆتەرىن قۇرۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا ءاربىر مۇشە مەملەكەتتىڭ ماگاتە-ءنىڭ تالاپتارىن تولىقتاي ورىنداۋ جاعدايىندا بەيبىت يادرولىق ارەكەتتەرىن دامىتۋ ءۇشىن يادرولىق وتىنعا كەپىلدەندىرىلگەن قولجەتىمدىلىگىن قۇراتىندىعىنا سەنىمدىمىز.