قازاقتىڭ قارا ەسەپتەرى

ەرتەدە قازاقتار كيىز ۇيدە ءومىر سۇرگەنى بارشامىزعا ءمالىم. كيىز ءۇي كوشۋگە ىڭعايلى, تەز جىعىلادى ءارى تەز تىگىلەدى. جازدا سالقىن. ال قىستا جىلى, سەبەبى كيىز ءۇي ورتاسىندا, ياعني شاڭىراق استىندا ديامەترى ءبىر مەتر­دەي وشاق بولادى. وسى وت-وشاققا قاراۋسىز قالعان ءسابي نەمەسە ءالى ەسى كىرمەگەن كىشكەنتاي بالالار ءتۇسىپ كەتۋ قاتەرى باسىم. 

وسى قاۋىپتەن ساقتانۋ ءۇشىن سىلاندى اتتى انانىڭ ۇيىندە تورگى كەرەگەگە بايلاۋلى قىسقا ءبىر ءجىپ جانە كيىز ءۇيدىڭ ەكى جاعىندا تورگە تامان ۇزىندىعى شامالى تاعى ەكى ءجىپ بايلاۋلى تۇرادى ەكەن. كەلگەن ادامدار: «مىنا جىپتەر ىرىم ءۇشىن بە, الدە باسقا ءبىر جاعدايعا بايلانىس­تى بايلانعان با؟» دەپ سۇراسا, سىلاندى انامىز: «بۇل ۇيدە ەڭبەكتەۋگە جاراپ قالعان كىشكەنتاي ءسابي جانە بىرەۋى ەكى جاسار, ەكىنشىسى ءۇش جاسار تاعى ەكى بالا بار. سولار ورتاداعى وشاققا ءتۇسىپ كەتپەسىن دەپ, ابىر-سابىر كەزىندە وسى جىپتەردى ولاردىڭ بەلبەۋىنەن بايلاپ قويامىن» دەيدى ەكەن. 

قىسقاسى, «ارقانداۋلى» سابيلەر وشاقتان الىس بولسا دا ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسىپ ويناي الادى, ءتىپتى توردە «ارقانداۋلى» كىشكەنتاي سابيگە دە جاقىنداي الادى. ەكىنشى جاعىنان بالالار ءوزارا ويناعاندا بايلانعان جىپتەرى ءبىر-بىرىنە ورالىپ قالماۋ ءۇشىن جىپتەردىڭ ۇزىندىعى دا بەلگىلى ءبىر مولشەردە بولادى ەكەن. 

ياعني, كيىز ءۇي راديۋسى R=4 مەتر, شاڭىراق استىنداعى وشاق ديامەترى d=1 مەتر بولسا, كىشكەنتاي بالدىرعاندار ءبىر-بىرىنە وراتىلماي, ەڭ باستىسى وشاقتاعى وتقا كۇيىپ قالماي ويناۋ ءۇشىن ولاردى كەرەگەنىڭ قاي تۇسىنان جانە ۇزىندىعى قانداي جىپتەرمەن «ارقاندايدى»؟ 

26-شى ەسەپ:

تولە ءبيدىڭ تاقيالارى

تولە ءبيدىڭ ءۇش قىزىل جانە ەكى كوك تاقياسى بولىپتى. سول تاقيالاردى بي شاكىرتتەرىنە كورسەتەدى دە, ءۇش تاقيانى ءۇش شاكىرتىنە كوزدەرىنە كورسەتپەي كيگىزىپ, قالعان ەكەۋىن جاسىرىپ قويىپ, تاقيالى شاكىرتتەرىن ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى وتىرعىزادى. ءاربىر شاكىرت ءوز باسىندا قانداي تاقيا بار ەكەنىن بىلمەيدى. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى قارسى وتىرعان ەكى شاكىرتتىڭ باسىندا قانداي تاقيا بارىن كورىپ وتىرادى. شاكىرتتەرگە ءبىر-بىرىمەن سويلەسۋگە, ىمداسۋعا جانە باسقا دا بەلگى بەرۋگە تىيى­م سا­لىنادى. ەندىگى ماقسات – ءاربىر شاكىرت ءوز باسىندا قانداي تاقيا بار ەكەنىن انىقتاۋى كەرەك. قىزىل الدە كوك تاقيا ما؟

27-ءشى ەسەپ:

مىڭ جىلقى ەسەبى

ءبىر اۋىلدا مىڭنان اسا جىلقى بولىپتى. ەگەر وسى جىلقى سانىن ەكىگە, ۇشكە, تورتكە, ءتىپتى مىڭعا دەيىنگى كەز كەلگەن سانعا بولسە, مىندەتتى تۇردە قالدىق قالادى. سوندا ەڭ از دەگەندە وسى اۋىلدا قانشا جىلقى بولعانى؟

گازەتىمىزدىڭ وتكەن 5 اقپان كۇنگى №23 سانىندا جاريالانعان  قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:گازەتىمىزدىڭ وتكەن 5 اقپان كۇنگى №23 سانىندا جاريالانعان  قارا ەسەپتەردىڭ دۇرىس جاۋابى:

22-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: ءبىرىنشى كورشىنىڭ مالدارى ەكى مايا ءشوپتى ءتورت اي­دا تاۋى­سادى, ال ەكىنشى كور­شىنىڭ مالدارى ءبىر مايا ءشوپتى ءتورت ايدا تاۋىسادى. دەمەك, ءبىرىنشى كورشىنىڭ مالدارى ەكىنشى كورشىنىڭ مالدارىنا قاراعاندا ەكى ەسە كوپ. ەندەشە ەكىنشى كورشىنىڭ بارلىق مالدارىن ءبىر بولىك دەپ الساق, وندا ەكىنشى كورشىدە ەكى بولىك مال بولعانى, ەكەۋى بىرىگىپ ءۇش بولىك بولادى. وسى ءۇش بولىك مال بار­لىعى بىرىگىپ ءبىر مايا ءشوپتى ءبىر بولىك مالدان ءۇش ەسە تەز جەيدى. وعان 4/3 اي كەتەدى. دەمەك, ولار بارلىعى بىرىگىپ ەكى مايا ءشوپتى ءبىر مايا شوپتەن ەكى ەسە ۇزاق جەي­دى. وعان كەتەتىن ۋاقىت: (4/3)*2= 8/3=(2+2/3) اي = 2 اي 20 كۇن.

23-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جا­ۋابى: ەسەپتە كورسەتىلگەن ايتەكە ءبيدىڭ بالالارىنا ار­نالعان تۇلپارلاردىڭ ەكىدەن ءبىر بولىگى, ودان كەيىن ناعاشىعا ار­نالعان تورتتەن ءبىر بولىگى جانە قايىن جۇرتقا ارنالعان بەستەن ءبىر بولىكتەردىڭ قوسىندىسى بارلىق تۇلپار سانىن قامتي المايدى. سەبەبى ½ دەگەنىمىز ول جيىرما بولىكتىڭ ون بولىگى, ياع­ني 10/20 بولىك بولادى. ال ¼ – جي­ىرما بولىكتىڭ بەس بولىگى, ياع­ني 5/20 بولىك بولادى. سول سياق­تى 1/5 – جيىرما بولىكتىڭ ءتورت بولىگى, ياعني 4/20 بولادى. ەگەر وسىلاردىڭ بارلىعىن قوس­ساق, وندا 19/20 بولادى:

وسى ءۇش بولىككە قوسىمشا رە­تىندە جيىرمانىڭ ءبىر بولىگىن, ياعني 1/20 بولىكتى قوسساق, وندا بارلىق 20 تۇلپار تولىعىمەن قامتىلادى.

دەمەك, بارلىق 20 تۇلپاردى قامتۋعا 1/20 بولىك جەتپەي تۇر. ال تۇلپارلاردىڭ جيىرمادان ءبىر بولىگى ءبىر تۇلپارعا سايكەس كەلەدى دە, بارلىعى 20 تۇل­پار بولادى (10+5+4+1=20).

24-ءشى قارا ەسەپتىڭ دۇرىس جاۋابى: بۇل جاڭىلتپاش سيپاتتى ەسەپ. الدىمەن ەسەپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن شەشەيىك. شىن مانىندە شىعايباي كور­شى­دەن العان 13 سومنىڭ 1 سومىن قايتارىپ بەرگەندە, ونىڭ قال­تا­سىندا ۇيىنەن الىپ شىققان 3 سومنىڭ 2 سومى, ال ونىڭ ۇيىن­دە 10 سوم قالادى. دەمەك, شى­عاي­باي كورشىدەن بارلىعى 12 سوم الادى. ال كورشى بولسا شى­عايبايعا 13-1=12 سوم بەرەدى. ەكەۋى تەڭ. دەگەنمەندە, شى­عايباي كورشىدەن 3 سوم بولماسا دا 2 سومدى ارتىعىمەن الىپ وتىر. ەندى وسى 2 سومدى كور­شىگە قايتارۋ ءۇشىن الدار­كوسە شىعايبايدىڭ شاتاسىپ وتىرعانىن ءتيىمدى پايدالا­نىپ, كورشىگە تاعى دا 2 سوم قايتارتادى. سوندا شى­عايبايدا بارلىعى 10 سوم قالادى. ال وسى امالدان كەيىن كورشى شىعايبايعا 12-2=10 سوم قايتارعان بولادى. ەكەۋى دە ۇتىلمايدى. ەشقانداي ۇستەمە پايدا جوق. 

دايىنداعان بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»