بانك ساياساتى ءھام تۇتىنۋشى مۇددەسى

ەسەسىنە, ساراپشىلاردىڭ جاۋابى دا­يىن. ەكونوميست ماقسات حالىق باس رەت­تەۋشى بانكتىڭ بۇل شەشىمى قوعامدا ۇل­كەن رەزونانس تۋعىزعانىن ايتادى. جا­ڭا­ل­ىقتان قۇلاعدار بولعاندار 2010-2016 جىلدارى العان نەسيەلەرىنىڭ زاڭسىز پايىز­دارىن قايتارىپ الۋعا كىرىستى. حالىققا ءجوندى اقپارات بەرىلمەگەندىكتەن, بۇل دا رەت­سىز ءوتىپ جاتىر. جالپى حا­لىق­تىق اك­­تسياعا اينالىپ كەتپەۋىنە بانك­تەردىڭ ءوزى مۇددەلى بولىپ وتىرعانى باي­قالىپ قال­دى. 

– بانكتەر قارجى داعدارىسىنان ءالى تولىق ايىققان جوق. سول سەبەپتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر باس بانككە جاسىرىن پايىزداردى زاڭدى پايىز دەپ وزگەرتۋ تۋرالى وتىنىشپەن شىعۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى م.حالىق. 

ەندى 2016 جىلعا دەيىن قازاقستاندىق بانكتەردەن نەسيە العاندار جاسىرىن پايىزدارعا كەتكەن قارجىسىن تالاپ ەتۋگە قۇقى بار. 2016 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا جو­عارىدا ايتىپ وتكەندەي, جاسىرىن پايىز­دار زاڭداستىرىلىپ, ءبىرازى قىسقاردى. 

ستاتيستيكا سالىمشىنىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى

بانكتىڭ وسى زاڭسىز كوميسسياسىن قايتارىپ الۋى ءتيىس, موينىندا نەسيەسى بار سالىمشىلاردىڭ 0,14 پايىزى عانا الا­شاعىن قايتارىپ الۋعا ارەكەتتەنىپتى. دەمەك, نەسيە العان ادامداردىڭ 99,86 پايىزى بانك الدىنداعى ءوزىنىڭ وسى نە­گىز­دەگى زاڭدى قۇقىعىن پايدالانباي وتىر. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى ءالى شىق­قان جوق. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن سالىمشىلاردىڭ زاڭگەرلەرگە سەنبەي­تىنىمەن, بانكتى سوتقا بەرسەك بانك بىزگە نەسيە بەرمەي قويادى دەپ قورقاتىنىمەن تۇسىندىرەدى. بانك العان زاڭسىز اقشاسىن سوت شەشىمى ارقىلى عانا قايتارادى. ول ءۇشىن زاڭدىق نورماتيۆتەردى ناقتى ءبىلىپ, جىلدام ارەكەت ەتۋ كەرەك. – ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەسيەگە تاۋەلدىلىك دەڭگەيى تە­رەڭدەپ كەتكەن. سەبەبى تۇرعىنداردىڭ تەڭ جارتىسى تۇرمىسىن نەسيەسىز تۇزەي ال­مايمىز دەپ ويلايدى, – دەيدى م.حالىق. 

2018 جىلدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق بانك قازاقستاندىقتاردىڭ نەسيەسى 3-6 ترلن تەڭگەگە جەتكەنىن, 1 ملن ازاماتتىڭ نەسيە­سىن قايتارا الماي جۇرگەنىن حابارلادى. ونىڭ 70 پايىزى – تۇتىنۋ نەسيەسى مەن يپوتەكا. 

ساراپشىلار كوميسسيادان جەلىنۋدى تۇتىنۋشىلار نەسيەنى العان كەزدە تەك ايلىق تولەم قۇنى مەن مەرزىمىنە عانا كوڭىل ءبولىپ, شارت تالاپتارىنا نازار اۋدار­­ماعانىنىڭ زاردابى دەپ وتىر. بانك­تەن قارىز الۋشى بار نازارىن سىياقى كو­لەمىنە اۋدارىپ, نەسيەلەۋمەن بىرگە جۇ­رەتىن ءارتۇرلى كوميسسيالار تولەمىن ەسكەرمەي, بانك شارتتارىمەن كەلىسە سالادى. 

نەسيەلەۋ شارتىنداعى اقشا كولەمى مەن بەرىلەتىن سوما ەكى ءتۇرلى

بۇل ەكونوميست م.حالىقتىڭ پىكىرى. 

پايىزدىق وسىماقى نەگىزگى قارىزدان بولەك, نەسيەنى پايدالانعانى ءۇشىن الىن­سا, ەكىنشىسى جىلدىق ءتيىمدى سىياقى بانك­تىڭ ءارتۇرلى كوميسسيالارىنان تۇرادى. ناتي­جەسىندە تۇتىنۋشىنىڭ قيالىنداعى جانە جارناماداعى 18 پايىزدىڭ ورنىنا كوپ جاعدايدا ءۇش ەسە ارتىعىمەن 50 پايىز وسىماقى تولەيدى. 

– قارىز الۋشىلار بانك بەكىتكەن «ستان­دارتتى», «تيپتىك», «ۇلگىلىك» نەسيە­لەۋ شارتتارىنا قول قويىپ, قارىزدىڭ كولە­مى ونى الۋشىنىڭ ءوز كەلىسىمى بو­يىنشا وسۋىنە كەلىسىمىن بەرەدى. نەسيەلەۋ بارىسىندا بانكتەر وزدەرى الدىن الا دايىنداعان شارتتار ۇلگىسىن پايدالانىپ كەلدى. وعان قول قويۋ كەزىندە قارىز الۋشى نەبىر تۇسىنىكسىز تەرميندەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى, – دەيدى م.حالىق. 

بىزگە پىكىر بىلدىرگەن زاڭگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلىسىمشارتتار كۇردەلى تىل­مەن جازىلعانىن, زاڭگەرلەر مەن ەكونو­ميستەردىڭ وزىنە تۇسىنىكسىز ەكەنىن ايتادى. 

دامىعان ەلدەردە فورس-ماجور جاعدايلاردا كليەنتتىڭ تولەنبەي قال­عان نەسيەسىنىڭ ءبىر بولىگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ەسەبىنەن وتەلەدى. بانك پەن كليەنت اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى سول ءۇشىن كەرەك. نەسيەنى رەسىمدەپ جاتقان كەزدە قارجى مەنەدجەرى ساقتاندىرۋعا قوسىمشا قارجى تولەپ تۇرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ارتىق تولەمىڭىز كوپ ەكەنىن سونىمەن تۇسىندىرەدى. ءبىزدىڭ ەلدە سوڭعى بىرەر جىلعا دەيىن ساقتاندىرۋسىز نەسيە رەسىمدەۋگە رۇقسات بەرىلمەيدى. بىراق ساقتاندىرۋدان باس تارتۋعا بولاتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى ەكەن. 

ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ساقتاي ما؟ 

ەلىمىزدەگى جاعدايدا ساقتاندىرۋ كوم­پا­نيالارىنىڭ مىندەتى – تەك كەلىسىم­شارت­تاردا ايتىلادى, ارعى جاعى جۇمباق. – ەگەر ساقتاندىرۋ كومپانيالارى كليەنتتى ساقتاندىرماسا, سالىمشىدان الىنعان قارجى قايدا كەتەدى؟ بۇل جاعى بىزگە بەل­گىسىز, – دەيدى ماقسات حالىق. 

بانكتەر مەن سالىمشى اراسىنداعى نەسيەلەندىرۋ كومپيۋتەرلىك بازالاردا ورناتىلعان ارناۋلى باعدارلامامەن اۆتوماتتى تۇردە ەسەپتەلەتىن سىياقى جانە نەگىزگى قارىز سوماسىنا ايىپپۇلدىڭ اريفمەتيكالىق ەسەپتەرىن ۇسىنۋدان باستالادى. – بۇل باعدارلاما قارىزدى قايتارعان ساتتە انۋيتەتتى جانە سارالانعان ءادىستىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورمەي­تىندەي ەتىپ ەسەپتەيدى. بارلىق كەلى­سىمشارتتار نەسيەنى وتەۋدىڭ انۋيتەتتى ءادىسى بو­يىنشا بەكىتىلەدى ەكەن. بۇل ءتارتىپ بويىن­شا تولەنگەن سومانىڭ 70-80 پايىزى سىياقى, قالعانى نەگىزگى قارىز سانالادى. بانك كليەنتتى وتەلمەگەن قارىزعا نەگىزگى قارىز كولەمىندە سىياقى تولەۋگە مىندەتتەيدى. بۇل تالاپقا قول قويساڭىز, قارىزدىڭ سىياقىسى ەكى ەسەگە ارتادى, – دەيدى م.حالىق.  ساراپشىلار بانكپەن اراداعى كەلى­سىمشارتتا «ەگەر ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭ­گەيى 10%-دان اسىپ كەتسە, بانك كەلىسىم­شارت­تى قايتا قاراستىرادى نەمەسە قاي­تا قار­جىلاندىرۋعا جىبەرەدى» دەگەن تار­ماق­­شاسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەر­­تەدى. مىسالى, 2015 جىلى ەلدەگى ين­ف­لياتسيا 13,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىل­گەن كەز­دە كەلىسىمشارتقا قول قويۋشى­نىڭ نە­سيە­سىنىڭ ءبىر بولىگى ينفلياتسيا اراسىن­داعى ايىر­ما­شىلىقتى جابۋعا جۇمسالىپتى. 

ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ پا­يىمداۋىنشا, تۇتىنۋ نەسيەسىنىڭ ءوسۋى اسا قاۋىپتى ەمەس. بىراق نەسيە بەرەر كەزدە ەكى جاق ءۇشىن دە قارىز بەرۋ مەن الۋدىڭ بار­لىق شارتى ساقتالۋى قاجەت. بىزدەگى نەسيە بەرۋ تالاپتارىنىڭ حالىقارالىق شارت­تاردان الشاقتاپ كەتۋىنىڭ باستى سە­بەبى وسى تۇستا بايقالادى. تۇرعىندار نە­سيە الار كەزدە ءوزىنىڭ قۇقىن بىلمەيدى, ەكىن­شى تاراپ ونى ءوز مۇددەسىنە پايدالانادى.

«2006-2016 جىلدارى كەيبىر بانكتەر اگرەسسيالى ساياسات جۇرگىزىپ, نەسيە بەرۋ ءتارتىبىن بۇزدى. جيناعان قورى بولماعان سوڭ, تابىسى تومەن حالىق نەسيەگە جۇگىندى. تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىن قارىز الىپ قانا قاناعاتتاندىردى», دەيدى ەكونوميست. قارجىلىق ساۋاتتىلىق ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرمەسەك, بانك پەن سالىمشى اراسىنداعى تەكەتىرەستە بانك جەڭىمپاز بولىپ قالا بەرەتىنى تۇ­سى­نىكتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ەندى وسى ماسەلەمەن اينالىسۋى كەرەك. 

گۇلبارشىن ساباەۆا,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى