ۇستاز دەگەندە... مەكتەپتە العاش ءارىپ ۇيرەتىپ, ءبىلىم جولىمەن جەتەلەگەن ادامداردىڭ بارلىعى بىزگە ۇستاز. ءبىز ولاردىڭ بەرگەن ءبىلىمىن, ءتالىم-تاربيەسىن ءوز كادەمىزگە جاراتىپ, بولاشاق ماماندىعىمىزدى مەڭگەرۋگە جول اشامىز. سونىمەن قاتار شاكىرت وقىتۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى كاسىپ تۇتپاسا دا, ءوزىنىڭ بۇكىل بولمىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ۇستانىمى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى, ايتقان اقىلى ارقىلى ساعان ەشبىر وقۋ ورداسى وقىتا المايتىن ومىرلىك ساباق بەرەتىن ادامدار دا بولادى. ولار – ومىردەگى ۇستازدارىڭ. وسىنداي ۇستازداردىڭ ءبىرى سارسەنباەۆ ەسەنالى اعا ەدى.
مەن وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭى 80-ءشى جىلدارىنىڭ باسىندا بۇرىنعى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىندە تىڭداۋشى بولدىم. ول كەزدە بۇل مەكتەپتە وقۋ وڭاي بولعان جوق. مەن مىسالى, وسى وقۋ ورنىنا ورتا مەكتەپتى بىتىرە سالا 16 جاسىمدا ءتۇستىم. ءبىزدىڭ ارامىزدا مەكتەپ قابىرعاسىنان كەلىپ تۇسكەن بالالار كوپ بولدى. سونىمەن قاتار اسكەري بورىشىن وتەگەن, ءومىر كورىپ, ءتىس قاققان جىگىتتەر دە بارشىلىق ەدى. وقۋعا تۇسكەندەردىڭ ەداۋىر بولىگىن ميليتسيونەر قىزمەتىن اتقارىپ, يىقتارىنا سەرجانت, ستارشينا پوگوندارىن تاعىپ كەلگەندەر قۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە وتباسىن قۇرعان, بالا-شاعالى ازاماتتار دا بولدى. سولارمەن سالىستىرعاندا 16 جاستاعى ءبىز – بۇعاناسى بەكىمەگەن, قابىرعاسى قاتپاعان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «سارىاۋىز بالاپان» ەدىك. سوعان قاراماستان, توپتاعى ساقا جىگىتتەر اراسىندا قاتال اسكەري تارتىپكە شىداماي, وقۋىن ورتا جولدان تاستاپ كەتكەندەر از بولعان جوق.
ول كەزدە قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىندە تەك قانا جىگىتتەر وقيتىن. قىزداردى وقۋعا قابىلداۋ تەك 90-شى جىلداردان باستاپ قانا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وقۋ ورنىنداعى ءتارتىپتىڭ قاتتىلىعىنا, بالكىم, بۇل دا اسەر ەتكەن بولار. دەگەنمەن, سول شاقتا قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبى بۇكىل وداققا ءوزىنىڭ تەمىردەي تارتىبىمەن عانا ەمەس, ءبىلىم ۇلگەرىمىمەن, اسا بىلىكتى ۇستازدارىمەن دە بەلگىلى بولدى. وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى گەنەرال-مايور ب.بەيسەنوۆ وسى وقۋ ورداسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, قابىرعاسىن نىعايتىپ قانا قويماي, ونى مىقتى ۇستاز-عالىمدارمەن دە تولىقتىرا ءبىلدى. ولاردىڭ ءاربىرى ۇلكەن تۇلعا بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستانداعى زاڭگەرلەر ءۇشىن ەڭ الدىڭعى قاتارلى كىتاپحانا دا وسى وقۋ ورنىندا بولدى. ايگىلى قولباسشى, ءبىرتۋار باتىر باۋكەڭ ء«تارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى» دەپ ايتپاقشى, قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبى مەن ونىڭ بارلىق تۇلەكتەرىنىڭ بۇكىل جەتىستىگى وسى ءتارتىپ پەن تاربيەنى, ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى شەبەر ۇشتاستىرا بىلۋدە بولسا كەرەك.
شىنىندا دا ءتارتىپ وتە قاتاڭ بولدى, ونىڭ قاتاڭدىعى سونشا, ءسال عانا ءتارتىپ بۇزۋشىلىق ءۇشىن وقۋدان شىعارىپ جىبەرەتىن. تىڭداۋشىلاردىڭ ءبارى ءاردايىم ساپ تۇزەپ جۇرەتىن. تاڭەرتەڭ مىندەتتى تۇردە دەنەشىنىقتىرۋ جاسايتىنبىز. جەكە قۇرامنىڭ ءبارى ءتورت جىل بويى كازارمادا تۇردى.
ارامىزداعى بىرەن-ساران وتباسىلى ادامدار عانا قالادا تۇرۋعا رۇقسات الدى.
سول تارتىپكە شىداپ, باعىنىپ, ساپالى ءبىلىم العان شاكىرتتەر عانا بولاشاق قىزمەتكە جوعارى دايىندىقپەن كەلدى. وسىنداي تۇلەكتەردەن ناعىز بىلىكتى ماماندار شىقتى. ال ولاردى وقىتۋ, تاربيەلەۋ ىسىندە كۋرس وفيتسەرلەرىنىڭ, كۋرس باسشىلارىنىڭ ءرولى جوعارى بولدى. ولار تىڭداۋشىلاردىڭ نە ىستەپ, نە قويىپ جاتقانىن عانا ەمەس, نە ويلاپ, نەنى ماقسات تۇتىپ, نە ارمانداپ جۇرگەنىن دە بىلۋگە ءتيىس ەدى. كۋرستىڭ باسشىسى كۋرستاعى 200 بالانىڭ ءاربىرى ءۇشىن باسشىلىق الدىندا, ولاردىڭ اتا-انالارى الدىندا جاۋاپ بەردى. سوندىقتان دا ول ءاربىر تىڭداۋشىنىڭ وقۋىن, تاربيەسىن كۇن سايىن قاداعالاپ, ءبىلىپ, قاجەت بولسا ءتيىستى شارالار قابىلداپ ءجۇردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ونىڭ بۇكىل جۇمىسى وسى كۋرسپەن تولىق بايلانىستى بولدى. مۇنداي كۋرس باسشىلارى اراسىندا بۇرىننان كەلە جاتقان, ميليتسيا جۇمىسىندا ابدەن ىسىلعان, تاجىريبەسى مول وفيتسەرلەر دە, وقۋىن ەندى اياقتاپ, جۇمىسىن جاڭادان باستاپ جاتقان ادامدار دا بولدى. سولاردىڭ ىشىندە ەسەنالى اعا ءوزىنىڭ بىلىمىمەن, بىلىكتىلىگىمەن, بەدەلىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ول كىسى 1963 جىلى وردجونيكيدزە قالاسىندا (قازىرگى – ۆلاديكاۆكاز)س.م.كيروۆ اتىنداعى اسكەري ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن 1977 جىلى قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبى باسشىلىعىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن اسكەري باسشىلىق لاۋازىمىنان اۋىسىپ كەلگەن ەدى.
ەسەنالى اعا ناعىز اسكەري ادام ەدى, ول نىق داۋىسپەن, باسى ارتىق ءسوزسىز, ناقتى ءارى انىق سويلەيتىن. ونىڭ دەنە ءبىتىمى دە, بەت-اجارى دا كەلىستى, دەنەسى تىعىرشىقتاي, سۇيەگى ءىرى, ورتا بويلى ادام بولدى. كوپ ادام ول كىسىنىڭ كومانديرلىك داۋسىنان, ءجۇرىس-تۇرىسىنان قايمىعاتىن. ءبىز دە باسقا جۇرت قاتارلى ول كىسىدەن قايمىعىپ تۇراتىنبىز. ەسەنالى اعا بىزدەن ءبىر جىل بۇرىن بىتىرگەن كۋرستىڭ باسشىسى بولدى. مەن وقۋ ورنىن 1982 جىلى بىتىرگەن بولسام, ول 1981 جىلى بىتىرگەن تىڭداۋشىلار كۋرسىن باسقاردى. وسى كۋرس تۇلەكتەرى اراسىنان قازىرگى كۇنى ەلىمىزگە تانىمال مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, گەنەرالدار شىقتى. ولاردىڭ اراسىنان ا.ن.اقپانوۆ, ت.ك.اكيمجانوۆ, ا.ۆ.گلۋشكوۆ, گ.ب.جاشىبەكوۆ, ت.ا.ق ۇلىباەۆ, س.وسپانوۆ, ن.ا.راقىمبەرلين, و.ي.سۋۆاناليەۆ, تاعى باسقالاردى اتاپ وتۋگە بولادى.
بۇل كۋرستىڭ ەرەكشەلىگى – وندا سپورتشىلار, سپورتتىڭ الۋان تۇرىنەن سپورت شەبەرلەرى كوپ-تۇعىن. ولار بۇكىلوداقتىق جارىستارعا قاتىسىپ, ىلعي جەڭىمپاز اتانىپ, جۇلدەلى ورىندارمەن ورالىپ ءجۇردى. ناعىز سەن تۇر مەن اتايىن دەگەن, سايدىڭ تاسىنداي قابىلەتتى جىگىتتەردەن قۇرالعان, بەدەلى زور كۋرس بولدى. وسىنداي تىڭداۋشىلاردى ءبىر قولعا باعىندىرىپ, ۇستاي ءبىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ولاردى باسقارۋ ءۇشىن كۋرس باسشىسىنىڭ ءبىلىمى دە, بەدەلى دە زور بولۋعا ءتيىس. ال ەسەنالى اعا مىنەزى قاتاڭ بولسا دا, ءدال سونداي, ادىلدىگىمەن دە, ادالدىعىمەن دە بارشا جۇرتتى مويىنداتقان, بىلىكتى باسشى بولدى. ونى كۋرستاعىلار قاتتى سىيلاپ, قۇرمەتتەيتىن.
جوعارى ميليتسيا مەكتەبىندە اسكەري ءتارتىپ بولسا دا ءبىرلى-جارىم ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بولىپ تۇرادى. مىسالى, قالاعا رۇحسات سۇراماي كەتىپ قالۋ, نە بولماسا, رۇحسات سۇراپ شىقسا دا, سول جولدا بىرەۋمەن ءىلىنىسىپ قالۋ, نە كەشىگىپ كەلۋ, وقۋدا ۇلگەرمەۋ دەگەن سياقتى. ەسەنالى اعا وسىنداي ءتارتىپ بۇزۋشىلاردى ەشكىمگە ايتپاي, جوعارى جاققا مالىمدەمەي, وقۋدان شىعارىپ جىبەرەيىك نە باسقا دا جازا قولدانايىق دەمەي, ءبارىن ءوز قولىمەن جونگە سالاتىن. ءتارتىپ بۇزۋشىلاردى قالىڭ ومبى قارمەن جۇگىرتىپ, نە قار كۇرەتىپ, قارا جۇمىسقا سالۋ ارقىلى تاربيەلەيتىن. ءتارتىپ بۇزۋدىڭ سالدارى نە بولاتىنىن سول ارقىلى جەتە ۇعىندىراتىن.
ەسەنالى اعا پاراسات-پايىمى جوعارى, ۇلكەندىگىن دە, باسشىلىعىن دا ءوز ورنىمەن قولداناتىن, قاجەت جەردە اقىل-كەڭەسىن اياماي, قولىنان كەلگەنشە كومەك قولىن دا سوزاتىن كىسى ەدى. قاراعاندى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سول جەردە وقىتۋشىلىق جۇمىسقا كىرىسكەن كەزىمدە ءبىر شارۋامەن ەسەنالى اعاعا بارعانىم ەسىمدە. سول كەزدە ول مەنىڭ بارعان ماسەلەممەن عانا شەكتەلمەي, جۇمىسقا ورنالاسۋىممەن قۇتتىقتاپ, باتاسىن بەرىپ, جاي-جاعدايىمدى سۇراپ, ءبىراز اڭگىمەلەسكەن-ءدى. بۇل دا مەن سەكىلدى جاس مامانعا قانات بىتىرگەن ۇلكەن قولداۋ, ۇلكەن كومەك بولدى. ەسەنالى اعانىڭ ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق قىرلارىن ونىڭ جەكە كومەكشىسى, حاتشىسى بولىپ, جاقىن ارالاسقان, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ارىستان نوكەش ۇلى اقپانوۆ تا ءجيى ايتاتىن.
ەسەنالى اعانىڭ جۇبايى تىلەۋلەس جۇمانبايقىزى دا وتە مەيىرىمدى, قاراپايىم, كوپشىل, بارىنشا اڭقىلداعان, اقكوڭىل, ءجۇزى جارقىن ادام بولدى. ول ادامدارعا اق نيەتپەن, جاتىرقاماي, جاقسى كورىپ قارايتىن. ەسەنالى اعا مەن تىلەۋلەس جۇمانبايقىزىن دا وسىنداي اسىل مىنەزدەرى ءبىر-بىرىمەن قاۋىشتىرعان بولسا كەرەك.
زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ع. مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, «قازاق ايەلىن جان جولداسىم دەيدى. بۇل ۇلكەن ءسوز». سول ايتپاقشى, تىلەۋلەس اپامىز دا ەسەنالى اعامىزبەن جانى مەن جانى ۇندەس, ويى, ارمانى ۇيلەس, ەگىز ادامداي بولدى. ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپايىم تراكتوريست-مەحانيزاتور بولىپ باستادى. سول كەزدە جاس تراكتورشى قىزدىڭ ەڭبەك جەتىستىكتەرى مەن داڭقى بۇكىل ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنا بەلگىلى بولعان. ونىڭ فوتوسۋرەتى اۋداندىق قۇرمەت تاقتاسىنان تۇسپەگەن. وسى تاڭعاجايىپ قىز ءوزىنىڭ تۋعان سوۆحوزىندا دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ, ستاجى كوپ مەحانيزاتورلاردىڭ وزدەرى اقىل سۇراۋ ءۇشىن ۇزدىك تراكتورشى قىزعا جۇگىنگەن ەكەن.
تىلەۋلەس اپامىزدىڭ ەڭبەگى سول زاماننىڭ ۇلگىسىنە ساي باعالانعان. ايگىلى تراكتورشى قىز قازاق كسر-ءنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپ, كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا قابىلدانعان. كپسس XXII سەزىنە دەلەگات بولىپ, 1961 جىلى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى ايەلدەر سەزىنە تسەليننىي وڭىرىنەن قاتىسقان ەڭ جاس وكىلدەردىڭ ءبىرى بولعان. جەرگىلىكتى جانە ورتالىق ءباسپاسوز دە ول تۋرالى زور قۇرمەتپەن ءجيى جازاتىن. قازاقستاننىڭ بەلگىلى ءمۇسىنشىسى ليا كولوتيلينا اتاقتى تراكتورشى بولعان قاراپايىم قازاق قىزى تىلەۋلەس جۇمانبايقىزىنىڭ بەينەسىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ءمۇسىنىن كەرەمەت سومدادى. قازىرگى كەزدە قولادان جاسالعان سول «دالا قىزى» اتتى ءمۇسىن ەرەن ەڭبەكتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى رەتىندە الماتى قالاسىندا ءابىلحان قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيدىڭ تورىندە تۇر.
تىلەۋلەس اپا 1961 جىلى اگرونوم بولۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ سىرتتاي وقۋ بولىمىنە تۇسكەن. جەتپىسىنشى جىلدارى ول قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, كەيىن كوپ جىلدار بويى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. ومىردەگى ورنى مەن باقىتىن تىڭ يگەرۋ جەرىنەن تاپقان اسىل انا وتباسىلىق ومىردە تالعات, الماگۇل, مارات, بولات سىندى ۇل-قىزدارىن دۇنيەگە اكەلىپ, ەسەنالى اعامەن بىرگە ولارعا تاعىلىمدى تاربيە بەردى, ناعىز ازامات بولىپ ءوسىپ-جەتىلۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزدى.
سونىڭ ىشىندە وزىمىزگە جاقسى تانىس تالعات ەسەنالى ۇلى تەرگەۋ سالاسىندا ءبىراز جىل جۇمىس ىستەپ, ونىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرگەن كانىگى مامان بولىپ شىقتى. پراكتيكانى تەوريامەن ۇشتاستىرىپ, رف ءىىم بۇكىلرەسەيلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اديۋنكتۋراسىن ءبىتىردى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىندە, پارلامەنت سەناتىنىڭ اپپاراتىندا, تاعى دا باسقا ورگانداردا جاۋاپتى جۇمىستار اتقاردى. قازىر دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ پارلامەنتتەگى وكىلى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءوزى تالعات ەسەنالى ۇلىنىڭ بويىنا اتا-اناسىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرى تولىق دارىعانىن كورسەتەدى. قىزدارى الماگۇل − ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ماسكەۋدە د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيا اكادەمياسىندا عىلىمي قىزمەتكەر. ۇلى مارات – تەمىر جول سالاسىندا جولاۋشىلار تاسىمالداۋ اق استانا ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى. اۋلەتتىڭ كەنجەسى بولات – اكە جولىمەن اسكەري سالادا, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ايانباي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
* * *
شاكىرتتىڭ – جاقسى ۇستازى, وتباسىنىڭ – ونەگەلى باسشىسى, بالالارىنىڭ – ۇلگىلى اتا-اناسى بولۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن اۋقىمدى مىندەت. ەسەنالى اعامىز بەن تىلەۋلەس اپامىز وسى ابىرويلى مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, ارتىنا لايىقتى ءىز قالدىرا ءبىلدى. شاكىرتتەردىڭ دە, اينالا ورتاسىنىڭ دا جادىندا جاقسى ىسىمەن, ابزال اتىمەن قالعان وسىنداي اسىل جانداردى, جاقسى ۇستازداردى قالاي ۇمىتۋعا بولادى. ەسەنالى اعا مەن تىلەۋلەس اپامىزداي ەل يگىلىگى جولىندا ەڭبەك ەتكەن ابزال ادامدار كوبەيە بەرسىن!
نۇرلان ءابدىروۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور