عالىمنان قالعان مۇرا قاشان جاريالانادى؟

قاجىم جۇمالى ۇلىنىڭ ۇس­تاز­­­­­دىق جولى 1932 جىلدان باس­­تاۋ الادى. 1930 جىلدىڭ باسى­نا دەيىن كەڭەس وكىمەتى ءتۇرلى جەلەۋ­­مەن ورتا مەكتەپتەردە قاز­اق ادەبيەتىن جەكە ءپان رەتىندە وقىت­قان جوق. مۇنى بۇگىن بىرەۋ بىل­سە, بىرەۋ بىلمەيدى. ءوز جەرىندە وگەيلىك كورگەن قازاق ادەبيەتى قوعام­تانۋ ءپانىنىڭ قۇرامىندا عانا وقى­تى­لىپ كەلدى. ارنايى باعدار­لا­ماسى دايىندالماعان قازاق ادەبيەتىن جەكە ءپان دارەجە­سى­نە كوتەرۋدە قاجەكەڭنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. 

بۇل تۋرالى شاكىرتى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ: «قاجىم پەداگوگ, ۇستاز ەدى. ءومىرىنىڭ وتىز بەس جىلىن وقىتۋشىلىق قىزمەتپەن وتكىزدى. قاجىم شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنا ونىڭ ءدارىسىن تىڭداعان جاستاردى عانا ەمەس, وسى وتىز بەس جىل ىشىندە قازاق مەكتەپتەرىندە وقىپ, قازاق ادەبيەتىنەن ءدارىس العان شاكىرتتەردىڭ ءبارىن دە قوسار ەدىم. ولاردىڭ ءبارى ادەبي ءبىلىمدى العاش قاجىم وقۋلىعى ارقىلى الدى, قاجىم وقۋلىعى نەگىزىندە ورتا مەكتەپتە قازاق ادەبيەتىن ءپان رەتىندە جۇرگىزۋ ءىسى جولعا قويىلدى. قاجىم جۇماليەۆ رەس­پۋبليكادا ادەبيەت كادرلارىن دايارلاۋدا ولشەۋسىز مول ەڭبەك ءسىڭىردى. قاجىم جۇماليەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 32 ادام عىلىم كانديداتى, 8 ادام عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الدى. سونىمەن قاتار ول عىلىم دوكتورلارى از كورشى رەسپۋبليكالاردا, ورتالىق ازيا ادەبيەتشىلەرىنەن دوكتورلار دايارلاۋ ىسىنە زور قولعابىس ەتتى. وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, باشقۇرت ادەبيەتشىلەرىنىڭ ءبىر قاتارى-اق (ن.ساعيتوۆ, ن.جاپا­قوۆ, ق.رساليەۆ, ا.حاريسوۆ, ت.ب.) بۇل جاعىنان قا­­جىمعا قارىزدار» دەگەن بولا­تىن.

قىزمەتىن باتىس قازاقستان وبلى­سىندا باستاعان قاجىم جۇما­ليەۆ وڭىرىمىزدەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ادەبي-مادەني ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي مۇرىن­دىق بولعان تۇلعا. ول ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­تىن­دا ساباق بەرە ءجۇرىپ, باتىس ايماعىنداعى اقىن-جازۋ­شى­لار­دىڭ باسىن بىرىكتىردى. قاسىم امانجولوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, ابدوللا جۇماعاليەۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ت.ب. سىندى جاستاردى جيناپ, شىعارماشىلىق ورتا قالىپتاستىرعان ورالداعى جازۋشىلار فيليالىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى. 

بۇل تۋرالى ءومىرباياندا: 

«...العاش وبلىستىق جازۋشىلار ۇيى­مى­نىڭ باستىعى جۇمىسىن اتقارىپ, وبلىس كولەمىندە ادەبيەت جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, كادر دايارلاۋ ءتارىزدى ءارتۇرلى جۇمىستار جۇرگىزۋگە باسشىلىق ەتتىم. ول جىل­دار­داعى ورال وبلىسىنداعى جۇر­گىز­گەن ادەبي ىستەرىمىز ناتيجەلى بول­دى دەۋگە اۋزىم بارا الادى. ويتكەنى كەيىن قازاقتىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارى قاتارىنا ىلىك­كەن: قاسىم امانجولوۆ, جاردەم تىلەكوۆ, ساعىنعالي سەيتوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, ابدوللا جۇما­عاليەۆ, قۋان تاستايبەكوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋشىلار سول ورالدا تاربيەلەندى» دەگەن جازبا قا­جىم­­­تانۋدا عانا ەمەس, باتىس قازاقستان وبلىسىندا جازۋشىلار ۇيىمى­نىڭ نەگىزىن سالۋشى كىم دەگەن سۇراقتا دا تىڭ تاريحي مالىمەت ەكەنى داۋسىز.

قازاق ادەبيەتتانۋ عىلى­مىن­دا ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردىڭ بىلگىرى, ماحام­بەتتانۋشى عالىم دەپ مويىن­­دالعان ق.جۇماليەۆ ماحام­بەت ولەڭدەرىن ەل ىشى­ن­ەن ارالاپ ءجۇرىپ جيناپ, تەكستولوگيالىق قالىپقا ءتۇسى­رىپ, اقىننىڭ قۇپيا بولىپ كەلگەن ماڭگىلىك مەكەنىن اقسا­قال­دار كومەگىمەن تاۋىپ, باسى­نا قۇلپىتاس ورناتقان رۋحاني شىراقشىسى. سونداي-اق ماحام­بەت­تىڭ بەينەسىن كونەكوز ساڭلاق­تار­دىڭ ايتۋىمەن «ايقاس» پوۆە­سىن­دە العاش سومداعان عالىم-جازۋشى. داۋىلپاز اقىننىڭ ءومىرى مەن ولەڭدەرىن ءسوز ەتكەندە ق.جۇماليەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ماحامبەتتانۋدىڭ تەمىرقازىعى بولۋى كەرەك. وكىنىشتىسى, قاجىم مەكتەبى ارقىلى باس-اياعى بۇتىن­دەل­گەن ماحامبەت ولەڭدەرى سوڭعى كەزدە تەكستولوگيالىق جاعىنان وزگەرىسكە ۇشىراپ ءجۇر. بۇل, ارينە, ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

قازاق حالقىنىڭ بار بولمىسى, رۋحاني الەمى, دۇنيەتانىمى, ۇلتتىق كودى ادەبيەتىندە جاتىر دەيتىن بولساق, سول اسىل مۇرانى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش زەرتتەپ, 1941 جىلى ء«حVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتى تاريحى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, 1946 جىلى «ابايعا دەيىنگى قازاق پوە­زياسى جانە اباي پوەزياسىنىڭ ءتىلى» تاقىرىبىندا تۇڭعىش دوك­تور­­لىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان كوشباسشى عالىم, كورنەكتى قو­عام قايراتكەرى, زەرگەر جازۋشى, اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگىن مەرەي­تويلار تۇسىندا عانا اتالماۋ قا­جەت. ونىڭ عىلىم جولىندا كور­سەتكەن باعىت-باعدارى اياسىن كەڭ­ەي­تۋ, ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا اشىلعان «ق.جۇماليەۆ اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ» ورتالىعى ورال ءوڭىرى جاستارىن ينتەللەكتۋالدى تۇلعا بولىپ قالىپ­تاسۋىنا سەپتىگى تيەرى ءسوزسىز.

سانالى عۇمىرىن قازاق عىلى­م­­ى­نىڭ وركەندەۋىنە ارناعان اكادەميك ق.جۇماليەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تانۋ, ناسيحاتتاۋ باتىس قازاقستان وبلى­سىندا سوڭعى ۋاقىتتا جاڭا ءبىر مازمۇنعا يە بولدى. عالىم­نىڭ ءار جىلدارى جازىلعان ەڭبەك­تە­رى تۇڭعىش رەت 2010 جىلى «اق جايىق قالامگەرلەرى كىتاپ­حا­ناسى» سەريا­سىمەن 7 توم ەتىپ شىعارىلدى. 2012 جىلى «ق.جۇماليەۆ – ەپوس­تىق جانردىڭ تۇرلە­رىن زەرت­تەۋ­شى» اتتى مونوگرا­فيا جاريا­لاندى. 2015 جىلى «قازاق­ستان-ورال» تەلەارناسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» حابارى نە­گى­­­­­زىندە «قاجىمتانۋ» ءپانى بوي­ىن­شا ەلەكتروندى دا­رىس­­تەر قورى جيناق­تال­دى. 2017 جى­لى «اكا­دە­ميك ق.جۇما­­­لي­­­­­ەۆ ارحي­ۆى­ن­ەن» اتتى وقۋ قۇ­­را­­­­لى باسپادان شىقتى. 

قاجىم جۇماليەۆ شىعار­ما­شىلىعىن زەرتتەۋ ناتيجەسى عالىمنىڭ جەكە ارحيۆىندە كەڭەس­تىك يدەولوگيا جاريالاۋعا مۇم­كىن­دىك بەرمەگەن مول ماتەريال ساقتال­عانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل ماتەريالدار قازاق ادەبيەتىنىڭ بايلىعىن ەسەلەي تۇسەرى انىق. توزىعى جەتكەن قولجازبالار جويى­­لىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر. ءارى مۇنداعى دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى قازاق ادەبيەتىندەگى اقتاڭ­داقتاردى تانۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن سيرەك جادىگەرلەر. كولەمى بىرنە­شە تومعا جۇك بولعانداي.

ارحيۆ ماتەريالدارى كىتاپشا ەتىپ تىگىلىپ, رەتتىك سانمەن بەلگى­لەن­گەن. كىتاپشالاردىڭ بەتتەرى تۇ­گەل ەمەس, مۇنىڭ سالقىنىن سار­عاي­عان بەتتەردەگى «يزياتو ۋ مەنيا 1953 گود» دەگەن جازۋلاردان اڭعارۋعا بولادى. ىزعارلى جىلدارى جازىقسىز 25 جىلعا سوتتالىپ, كەيىن مەرزىمىنەن بۇرىن شىققانىمەن قاجەكەڭ تاركى­لەن­گەن ماتەريالداردى كەسىرى تيەر دەپ جويىپ تا جىبەرمەگەن, جاريالاي دا الماعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز عالىمنىڭ امانا­تى­نا اينالعان كول-كوسىر ارحيۆ ماتەريالىن ەلدىڭ رۋحاني قازى­ناسىنا اينالدىرۋ. قاجىم جۇما­ليەۆتىڭ ءارحيۆى بىلگەن جانعا عالىم­نىڭ اماناتى. اماناتقا ادال­دىق – ارلى ادامنىڭ ءىسى.

ازامات مامىروۆ,

باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

ورال