قازىرگى تاڭدا مەكتەپ باعدارلامالارىنا سايكەس, جاڭاشا وقىتۋ ادىستەرىنىڭ ىشىندە كەڭىستىكتە ويلاۋ, ياعني ءبىلىمدى ءۇش ولشەمدە زەردەلەۋ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. بۇل بالانىڭ ەركىن ويلاۋىنا ىقپال ەتىپ, بولاشاقتا جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.
وسى رەتتە ءبىز مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتىلاتىن ەجەلگى جىر, ءماتىنى مىڭداعان عاسىردىڭ ماعىنالى دا مازمۇندى تاريحي جۇگىن ارقالاپ جەتكەن, بۇكىل ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمىنە ورتاق, ءتىپتى تۇگەل ادامزاتتىڭ اسىل ارماندارىنا ارقاۋ, الاشتىڭ الىپ تۇلعاسى «الپامىس» جىرىن تىلگە تيەك ەتپەكشىمىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنىڭ العاشقى تاراۋلارىنىڭ بىرىندە ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا جايلى ايتىلادى. «مەتالل ءوندىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن تابۋ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىپ, ادامزات دامۋىنىڭ بارىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. سان الۋان مەتالل كەندەرىنە باي قازاق جەرى – مەتاللۋرگيا پايدا بولعان العاشقى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى», دەيدى ەلباسى. ولاي بولسا جوعارىدا ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن «الپامىس» جىرى تۋرا وسى ۇلى دالاداعى ەجەلگى مەتاللۋرگيا جايلى كوپ قۇپيانى ءماتىن استارىنا بۇگىپ جاتقان سىڭايلى. مۇنىڭ ءبارى اتالعان جىردىڭ ينتەر ماتىنىنە جاڭاشا ۇڭىلگەندە اشىق كورىنىس تابادى.
شاپسا قىلىش كەسپەيتىن...
جىردى جاڭاشا تالداۋ ۋاقىت تالابى دەر ەدىك. «قازاق تاريحىندا بۇكىل الەم عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقانىن» (ە.بەكماحانوۆ) جاڭا ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز قاجەت. ودان ۇلتتىق سانا سالتانات قۇرىپ, مەملەكەتشىل رۋح ەلى مەن جەرىنە ادال پەرزەنتتەردى ومىرگە اكەلەدى.
الپامىس – قانى ءبىر كيىز تۋىرلىقتى تۇركى جۇرتىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك بار. وزبەكشە الپامىش, باشقۇرتتار الپامىشا, تاتارلار الپامشا, باتىس سىبىردە الىپ ءمامشان, التايدا الىپ ماناس, ال تۇركيادا الىپ بامسى. سايكەسىنشە, قىرعىزداردىڭ ماناسى. ءبىر عانا وبراز, ورتاق تۇلعا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا كۋلت. وسى تىزبەكتى ءارى قاراي جالعاي ءتۇسىپ, ەجەلگى گرەك اڭىزدارىنىڭ اتاقتى قاھارمانى احيللەس وبرازى دا تىلدىك وزگەرىسكە ۇشىراي وتىرىپ (احيللەس – الپامىس), الپامىس باتىردان باستاۋ الۋى مۇمكىن دەر ەدىك.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ گۋميلەۆتەن ەستىگەنىندەي, «الەمدەگi ەڭ ۇلى جادiگەرتانۋشىلاردىڭ بiرi, گەرودوتتان باسقا, پارسىنىڭ رەسمي تاريحىنان باسقا, بەيمالiم ەرتە زاماننان كەلە جاتقان تاعى بiر تاريحي مەكتەپ بولعان». ول مەكتەپ وكىلدەرى جازعان تاريح قازىر دە وقىتىلمايدى. ءبىردى-ەكىلى عالىمدار عانا ءار جەردە ايتىپ, جازىپ ءجۇر. مىنە, ءبىزدىڭ ءسوزدىڭ سەنىمسىز ەستىلەتىنى دە وسى جەردەن باستالادى. باياعىدا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىزدىڭ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى اتستەك, مايا تايپالارىنىڭ تامىرى قازاقتان تارايدى دەگەن ءسوزى دە ەرتەگى دەپ قابىلدانىپ كەتتى...
جالپى – اڭىز, ەرتەگى, جىر-داستانداردا شىندىق بار دەپ ۇعىنۋىمىز كەرەك. ونداعى 80 پايىز قيال-عاجايىپتى الىپ تاستاعاننىڭ وزىندە 20 پايىز شىندىق قالادى. ونىڭ استارىندا ساياسي دا, ادەبي ءھام تىلدىك ۇلكەن ءمان جاسىرىلادى. نەگىزگى ءمانماتىننىڭ كوپتەگەن قاباتتارىندا قانشاما ءداۋىر بويى ءومىر ءسۇرىپ, بۇگىننەن بولاشاققا جەتىپ وتىرادى. جىردىڭ ارتەكتىلىگى, اشىقتىعى, كوپنۇسقالىعى دا وسىنداي شارتتاردان كەلىپ تۋىندايدى. جاۋگەرشىلىك زامانداردا ساياسي ءماننىڭ ىقپالى مەن قاجەتتىلىگى زور بولعان. مىسالى, ەرتە زاماندارداعى «الپامىس», «يليادا», «وديسسەيا» سياقتى جىر-داستاندار ءبىر جاعىنان قارسى كۇشكە باعىتتالعان اقپاراتتىق شابۋىل ەكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
سونىمەن «الپامىس» جىرىنداعى باستى قاھارمان الپامىس پەن «يليادا» گەرويى احيللەستى سالىستىرىپ, ەكى تاريحي كەڭىستىككە جاڭا كوزقاراسپەن قايتا ءۇڭىلىپ كورەلىك. جۋىردا بەلگىلى تۇركىتانۋشى, زەرتتەۋشى عالىم ماقسات بايلىنىڭ ءبىر سۇحباتىن وقىدىق. «يليادا – تۇركولوگ كوزىمەن» دەگەن تولىمدى ەڭبەگى جارىق كورگەن عالىم اتالعان سۇحباتىندا ەسكى جىرعا ەتيمولوگيالىق ساراپتاما جاساي وتىرىپ, اتاقتى «يليادانى» جاڭاشا تالدايدى. ەڭبەكتە قىسقاشا ايتقاندا ەلليندىك وركەنيەت دالالىق پروتوتۇرىكتەردەن تامىر تارتادى دەگەن بولجام جاسالعان. عالىم ءوز كىتابىندا «مىس» سوزىنە جەكە تاراۋ ارناعان. ءيا, كادىمگى جەز ياكي مىس. قۇندى, قاتتى مەتالدىڭ «يليادا» جىرىندا كوپ كەزدەسەتىنىن, ونىڭ قازاق دۇنيەتانىمى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى ماڭىزدى بۇيىم ەكەنىن بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن بايىپتى زەرتتەگەن. ن.گنەديچتىڭ اۋدارماسىنداعى جىردا كەزدەسەتىن «سە ي ۆوجدي, ي ۆلاستيتەلي مەدنودوسپەشنىح داناەۆ», «يح وستانوۆيات ۆەزدە مەدنولاتنىە راتي احەيان», «ۆزياۆ, ناكونەتس, كوپە, پوۆەرشەننوە وسترويۋ مەديۋ», «ۆىشلي, پىلايا درۋگ درۋگا پرونزيت سمەرتونوسنويۋ مەديۋ», «سكوۆان, ترينادتسات ون مەسياتسەۆ ۆ مەدنوي تەمنيتسە توميلسيا» دەگەن جولداردان ول داۋىردە مىستىڭ قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. سايكەسىنشە, حالىق جادىندا سونداي قاتتى مەتالدان جاراتىلعان, تۇتاس سومنان قۇيىلعان مىس باتىردىڭ يدەالىن قالىپتاستىرۋ, جاس ۇرپاقتىڭ سول يدەالعا ەلىكتەپ, قايراتتى, ەرجۇرەك, كوزسىز باتىر بولىپ ەرجەتۋىن تىلەگەن ادەبيەت ءار ۋاقىتتا «الپامىس», «يليادا» سىندى باتىرلار جىرىن تۋدىرىپ وتىرعان. ال ەندى گرەكتەردە «زەۆستىڭ ۇلى سكيف, ەڭ ءبىرىنشى مىس بالقىتۋشى» دەگەن ءسوز بار. تەك گرەكتەر عانا مىستى كۋپرۋم دەمەگەن, حولاكۋس دەپ اتاعان. قازاقشا – قولا. ەلباسىنىڭ اتالعان ماقالادا «ەجەلگى زاماندا-اق قازاقستاننىڭ ورتالىق, سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارىندا تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ وشاقتارى پايدا بولىپ, قولا, مىس, مىرىش, تەمىر, كۇمىس پەن التىن قورىتپالارى الىنا باستادى» دەپ وتىرعانى وسى تاريح.
سونىمەن, الپامىس كىم؟ الىپ + مىس. الپا + مىس. بولماسا, قازاق دۇنيەتانىمىنداعى جاعىمسىز قارا كۇش, جەڭىلمەيتىن ز ۇلىمدىق يەلەرى دە «مىس+تان كەمپىر», «جەز+تىرناق». بارلىعى ءبىز ايتىپ وتىرعان ءتۇستى مەتالداردىڭ قيالداعى جەمىسى ەكەنى بايقالادى. ەندى سالىستىرىپ قاراساق, «شاپسا قىلىش كەسپەيتىن» الپامىس تا, دەنەسىنە وق دارىمايتىن احيللەس تە وسىندايلىق قيالداعى قۇرىش, قولا باتىرلار. قانداي جىردىڭ نەگىزىندە قانداي باتىر دۇنيەگە كەلگەنىن ويشا سارالاپ كورىڭىز.
ارقاداعى الىپ ماناس ءمۇسىنى حاقىندا
سونداي-اق مىس قورىتۋداعى بەعازى-ءداندىباي وركەنيەتىنىڭ ءوندىرىستى ىستەرىن قالايشا ايتپاي كەتپەكپىز. جالپى, ارقانىڭ بەلىندەگى قىزىلاراي-بەعازى تاۋلارىن باۋىرىنا تىلسىم سىر تىعىپ جاتقان تاريحى تەرەڭ ايماق دەر ەدىك. 1946-1953 جىلدارى اكادەميك الكەي مارعۇلان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرى ارقىلى بەعازى قورىمىنداعى قولا ءداۋىرىنىڭ قۇپيا سىرىن اقتاردى. اتالعان وركەنيەتتىڭ كىندىگى سانالاتىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىندا قىزىلاراي دەگەن ۇلكەن تاۋ بار. ەرتە زامانداردا سونىڭ جامان قىزىلاراي دەپ اتالاتىن بولىگىندە مىس قورىتقان. ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقان ايتقانداي, ول تۋرالى الكەي مارعۇلان 1954 جىلى «سوۆەتتىك قاراعاندى» گازەتىنە جازىپتى. اتالعان ماقالاسىندا تاريحشى ول جەردە مىستان قۇيىلعان اتتى ادامنىڭ الىپ ءمۇسىنى بار دەپ جازعان. ونى كەيىننەن قاراعاندى وبكومىنىڭ 1967-1969 جىلدارداعى حاتشىسى مالىك يماشەۆ دەگەن باسشى كورۋگە كەلىپتى. قاسىنا تاۋدىڭ ەتەگىندەگى قاراتال اۋىلىنىڭ ءبىراز جىگىتتەرىن ەرتىپ السا كەرەك. ىشىندە سول كەزدەردە مەكتەپ ديرەكتورى بولعان 32 جاستاعى عادىلشە تۇسىپبەكوۆ دەگەن ازامات تا بار. وسى اڭگىمەنى كەيىن ت.مۇقانعا سول كىسى ايتىپ بەرگەن. ءتۇس اۋا تاۋدىڭ باسىنان مىس قورىتقان جەردى تابادى, الايدا مىستان قۇيىلعان ءمۇسىندى كەزىكتىرە الماعان. كەيىننەن 82 جاسقا كەلگەن ع.تۇسىپبەكوۆ ت.مۇقاندى ەرتىپ الگى بيىككە قايتا كوتەرىلىپ, مىس قورىتقان جەردى ەكىنشى مارتە كورسەتىپ كەتەدى. 15-20 مەترگە دەيىن اققان مىس ءالى كۇنگە دەيىن ساي بوپ جاتىر. دۋ ارشامەن ورتەپ قورىتقان مىسقا سۋدى سول ماڭايداعى 9 شۇڭقىر اپاننان العان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ول ۋاقىتتا ۇلكەن رۋدا تاستاردى سوناۋ بيىكتەن الىپ ءتۇسۋ مۇمكىن بولماي, قورىتىلعان دايىن مەتالدى عانا الىپ تۇسسە كەرەك.
وسى جەردە ول مىستان قۇيىلعان الىپ ءمۇسىن جايلى ويىمىز تاعى دا الپامىس اڭىزىمەن ۇشتاسا تۇسەدى. ەسىمىزگە بەعازى اڭىزى مەن اقيقاتى تۋرالى بىرنەشە اڭگىمە قاتار كەلەدى. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, الپامىس – ول الىپ ماناس. ءوز زەرتتەۋىندە الكەي مارعۇلان اتاقتى ماناس باتىر ارقاعا كەلگەندە بەعازى تاۋىنىڭ بوكتەرىن جايلاعانىن جازادى. اۋەلدە بەعازى – جاۋعا شاپقان باتىر قىزدىڭ ەسىمى ەكەن. تاۋدىڭ اتى سول باتىر قىزدىڭ ەرلىگى قۇرمەتىنە قويىلعان دەگەن اڭىز بار ەل اۋزىندا. جانە ءبىر ءاپسانادا بەعازى تاۋىنىڭ باسىندا ماناس باتىردىڭ اققۇلا تۇلپارىنىڭ تاس اقىرى بولعان دەلىنەدى. ول جاڭاعى مىستان قۇيىلعان الىپ ءمۇسىن بولۋى كەرەك. تاريحتىڭ بۇل بۇرىلىسى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەرى انىق.
قۇرىش پاتشادان ءامىر تەمىرگە دەيىن
باستاپقى اڭگىمەمىزگە قايتا ورالار بولساق, تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي بيلەۋشى, كوشباسشى ۇلى حانداردىڭ, بەكتەردىڭ, باتىرلاردىڭ ەسىمى قاتتى مەتالداردىڭ اتىمەن اتالۋى بىرنەشە داۋىرلەردە ءداستۇرلى جۇيەمەن جالعاسىپ وتىرعان. مىسالى, قۇرىش پاتشا (كير), تومير+يس (تومير – تەمىر), تەمۋچين (تەمىر+شىن), اقساق تەمىر.
سونىمەن ءبىز گومەردىڭ تەك يلياداسىن ءسوز قىلعاندىقتان, وديسسەيانىڭ الپامىس سياقتى ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن بارىپ وتانىنا ورالاتىنىن, ونىڭ بالاسى تەلەماحتىڭ جادىگەر سياقتى ءجابىر كورىپ جۇرگەندىگىن قوسىمشا عانا ايتىپ وتپەكشىمىز.
بارلىعىمىز الپامىستىڭ دا, احيللەستىڭ دە باتىرلىق سيپاتتارىن جاقسى بىلەمىز. ءتىپتى ولاردىڭ وسال تۇستارىن دا جالپىلاما بىلەتىندەيمىز. بىراق ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسى مەن اۋىسپالى ماعىناسى بولاتىنىن ەسكەرىپ, ەكى جىردى قايتا سالىستىرىپ وقيتىن بولساق, وقيعا ءتىپتى دە احيللەستىڭ «وكشەسىندە» ەمەستىگى ايقىندالا باستايدى. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن احيللەستىڭ ءالسىز تۇسى راسىمەن وكشەسى دەپ پايىمدايمىز. ول ءبىر نۇسقاسىندا وكشەسىنە ساداق ءتيىپ ولەدى, ال كەيبىر حالىق جادىنداعى اۋىزشا تاراعان نۇسقالاردا الىپ باتىردى جەردەن تىك كوتەرىپ السا, ياعني وكشەسى جەردەن كوتەرىلىپ كەتسە جويقىن كۇشىنەن ايىرىلىپ قالادى دەلىنەدى. بىزگە كەرەك نۇسقا دا وسى بولسا كەرەك. ونىڭ ەرەكشەلىگى (باتىرلىعى) جەرگە تىرەلگەن وكشەسىندە بولعان. احيللەس ءبىر عانا باتىر. ال ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ جاۋگەرشىلىك زامانداعى بىرلىگى, باتىرلىعى, نامىسى, قازاقتىڭ, قازاق بولىپ ساقتالىپ قالۋى, تاقىمىن جىلقىدان, تابانىن جەردەن اجىراتپاعاندىعىن اڭعاراتىن بولساق, «وكشە» السىزدىگىن اسا دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني, جىرداعى ء«السىز وكشەنىڭ» تۇپكى ءمانى «ۇلتاراقتاي جەرىڭنەن, وكشە تىرەر ولكەڭنەن ايىرىلساڭ سەنىڭ كۇشىڭ كەتەدى, رۋحىڭ جويىلادى» دەگەن يدەيانى مەڭزەپ جاتسا كەرەك.
وسى جۇيەمەن الپامىستىڭ ءالسىز تۇسىن ىزدەگەن ۋاقىتتا «وكشە», «ۇلتاراق», «ۇلتان», ياعني الپامىستىڭ ءالسىز جاعى ۇلتانقۇل ەكەنى كورىنىس بەرەدى. قازاق دۇنيەتانىمى ءتىپتى تەرەڭنەن, تەكتىلىك ماسەلەسىنەن تامىر تارتا وتىرىپ, ۇرپاق جادىنا اتاتەك ماسەلەسىن العا شىعارادى. شىن مانىندە, الپامىستىڭ ءالسىز تۇسى, وپاسىز ۇلتانقۇل ەدى. بۇل جەردە «وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس» فيلوسوفياسى وتاندى قورعاۋعا ق ۇلىقسىز, ءوز وتانى بولماعان سوڭ قاسيەتتى اتاجۇرتتىڭ قادىرىن بىلمەيتىن ۇلتانقۇل سياقتى جاعىمسىز وبرازدار الپامىستاي ەرلەردىڭ السىزدىگى بولاتىنىن مازمۇندايدى. احيللەس گرەك ميفولوگياسىندا كەزدەسەتىن باتىر ەكەنى شىندىق بولعانىمەن, اڭىز جەلىسىنىڭ ساق تايپالارىنان, دالالىقتاردىڭ ساناسىنان تۋعان جيىنتىق بەينە ەكەنىن دە ەشكىم جوققا شىعارمايدى...
* * *
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءبىز دە «الپامىس» جىرىن وقىپ وتىرىپ, اتا-بابالارىمىز جاڭا, نەعۇرلىم بەرىك مەتالدار ءوندىرۋ ءىسىن دامىتىپ, ولاردىڭ جەدەل تەحنولوگيالىق ىلگەرىلەۋىنە جول اشقانىن, قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان مەتالل قورىتاتىن پەشتەر مەن قولدان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدارى, ەجەلگى ءداۋىردىڭ تۇرمىستىق زاتتارى مەن قارۋ-جاراقتارى بۇل تۋرالى تەرەڭنەن سىر شەرتكەنىن بەيسانا سەزىندىك. شىن مانىندە, وسىنىڭ ءبارى ەجەلگى زامانداردا ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى دالا وركەنيەتى تەحنولوگيالىق ءھام ادەبي تۇرعىدان قانشالىقتى قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى. الايدا ۇلكەن تارازى – تاريح بار. جوعارىداعى دولبار تۋراسىندا بىزگە دەيىن دە شەكسىز پىكىرلەر, ءتۇرلى داۋلار بولىپ كەلگەن. ناقتى دەرەكسىز, ەشقانداي جادىگەرسىز سويلەگەندىكتەن, بۇلاي بولماعان كۇندە بولجام دەپ قاراستىراتىنىمىز اقيقات. سونداي-اق «وديسسەيا», «يليادا», «الپامىس» جىرلارىنداعى موتيۆتەر ۇقساستىعىن كەزدەيسوقتىق دەي الماس ەدىك.
ميراس اسان,
«ەgemen Qazaqstan»