ەلباسى جۋىردا «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسىنىڭ جەڭىمپازدارىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىسقان ەدى. سول جەڭىمپازداردىڭ ءبىرى نازگۇل كەنجەتاي – حالىقارالىق اسكەري جۋرناليستيكا وكىلى. قىزىلوردا قالاسىندا ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, تۇركيادا ءبىلىمىن جالعاستىرعان جاس مامان تاياۋ شىعىستاعى سوعىس وشاقتارىنا بارىپ, الەمدىك قاقتىعىستاردىڭ فوتودەرەكتەر قورىن تىڭ تۋىندىلارمەن تولىقتىرا تۇسكەن. فوتوسۋرەتتەرى الەمنىڭ بەدەلدى باسىلىمدارىندا جاريالانىپ جۇرگەن جۋرناليستيكا ماگيسترانتى ەلىمىزگە جوعارىدا اتالعان ايتۋلى شاراعا كەلۋ ساپارىندا ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ قاراشاڭىراعى – «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنىڭ رەداكتسياسىنا باس سۇعىپ, قىزمەتىنىڭ قىر-سىرىمەن, بولاشاق جوسپارىمەن بولىسكەن ەدى.
اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزى
– وكىنىشكە قاراي قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ جۋرناليستيكا حالىقارالىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە «copy, paste», ياعني كوشىرىپ الۋ-ورنالاستىرۋ دەڭگەيىنەن شىعا الماي وتىر. بۇل – ۇزاققا اپاراتىن جول ەمەس. ءبىز اقپارات جارشىسى رەتىندە جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى ورنىمىزدى ساقتاپ قالعىمىز كەلسە, اقپاراتتارىمىزدىڭ قۇندىلىعىن جوعالتپاۋىمىز قاجەت, – دەپ ءسوز باستاعان نازگۇل كەنجەتايمەن اراداعى اڭگىمە ودان ءارى حالىقارالىق, اسكەري جۋرناليستيكا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالالارىنا ۇلاسقان بولاتىن.
– ءسىز حالىقارالىق اسكەري, ساياسي جۋرناليستيكاعا ماماندانىپ, تاياۋ شىعىستاعى, اراب ەلدەرىندەگى شيەلەنىستەردىڭ, سوعىستاردىڭ ورتاسىندا بولىپ ءجۇرسىز. ال سول جاعداياتتاردى شەتەلدىك اقپارات كوزدەرىنەن الۋ ءبىزدى شىنايى اقپاراتتاردان اجىراتىپ تاستاعان جوق پا؟
– ءيا, اقپاراتتى كوشىرىپ الاتىن مەملەكەتتەر وزگەلەردىڭ ۇگىت-ناسيحاتىن جالعاستىرۋشى بولادى. ءبىز قازىر سيرياداعى جاعدايعا رەسەي جانە ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ كوزىمەن قاراپ وتىرعانىمىز راس. ازىرگە, وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ اقپاراتىن قايتالاۋمەن كەلەمىز. وسىدان كەلىپ ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەر ەسكەرىلمەي قالىپ جاتادى. مىسالى, كەز كەلگەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى شيەلەنىستە ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىز بەن كورەرمەندەرىمىز اقپارات قۇرالدارىنىڭ تارالۋ اۋقىمى كەڭ, داۋىسى وكتەم جاعىنا ەرىكسىز بولىسادى. قازىر قارۋلى سوعىستاردان بۇرىن, اقپاراتتىق مايداننىڭ الاتىن ورنى باسىم.
جالپى, حالىقارالىق قاقتىعىستاردا كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى قاتە دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى قازىر «اقيقات» اقپاراتتى تەز وڭدەپ, ءوز مۇددەسىنە ساي جاراتۋشىلاردىڭ قولىندا تۇر.
– سوندا اقپاراتتىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ قانداي جولىن ۇسىناسىز؟ وعان تاياۋ شىعىسقا, باسقا دا شۋلى وقيعالار ايماعىنا ءتىلشى ورنالاستىرۋ جاعدايدى وڭالتا ما؟
– بۇل ارادا الدىمەن وتانىمىزعا ادال, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا شىن بەرىلگەن ازاماتتاردى تاربيەلەۋ ماڭىزدى. مىسالى, ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن تۇركيادا وتە بەدەلدى, ءبىلىمى تولىسقان, قيالى ۇشقىر, قالامى قارىمدى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرىنە اينالعان جۋرناليستەر بار. بىراق كەيبىرەۋى ءوزىن وپپوزيتسيا وكىلى ساناپ, مەملەكەت مۇددەسىن, قۇپياسىن سىرتقا جاريالاي سالۋى مۇمكىن. بۇل – جارامايتىن ءىس. ءوز ءىسىنىڭ, ۇلتىنىڭ قىزمەتشىلەرى تاۋەلسىز جۋرناليستيكانىڭ دا شەگىن ۇعىنۋى كەرەك. سەن قانشالىقتى وپپوزيتسيا بولساڭ دا, ماسەلە ەل مۇددەسىنە جەتكەن ۋاقىتتا توقتاۋىڭ قاجەت. ويتكەنى سىرتتا انتالاپ, اشكوزدەنىپ, ەلىڭدەگى بۇلىكتى كۇتىپ وتىرعان ساياسي كۇشتەر بار. دەمەك, وسى جولدى تاڭداساڭ, ولارعا قورەك بەرگەنىڭ. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن اسىل ءسوزى بار.
ءسابي بەينەسى كوڭىل اۋدارادى
– ءسىزدىڭ فوتو نىساناڭىزعا ىلىنگەن كادرلاردان كوبىنە مۇڭايعان ادامدار, كوز جاسى توگىلگەن سابيلەردى كوردىم. مۇنداي سۋرەتتەردى تۇسىرۋدەگى ماقساتىڭىز نە؟
– بۇل سۋرەتتەر ءبىر عانا ءسابيدىڭ كوز جاسىن, ءبىر جەسىر ايەلدىڭ قيىنشىلىعىن عانا بەينەلەمەيدى. بۇل – وتانسىز ادامداردىڭ ءجۇزى, ولاردىڭ قاسىرەتى. مىسالى, سىرتتان جاقسى ءومىر ىزدەپ شەكارا اساتىنداردىڭ دەنى بوسقىن مارتەبەسىن الادى. ال بوسقىننىڭ ءومىرى قايدان جاقسى بولسىن؟! جاقسى ءومىر ىزدەپ شۆەيتساريا, كاناداعا تاپ بولساڭ دا, ولار ءۇشىن سەن – بوسقىنسىڭ. سوندىقتان كىسى ەلىندە سۇلتان بولۋدى اڭساۋ اقىلعا سىيمايدى.
– تۇسىرگەن سۋرەتتەرىڭىزدىڭ ىشىنەن ومىرلىك ۇستانىمىڭىزعا, كوزقاراسىڭىزعا اسەر ەتكەندەرى بولعان شىعار؟
– سۋرەتكە ءتۇسىرۋ, ءساتتى كادر جاساۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. سۋرەت «سويلەپ» تۇرۋى كەرەك. مىسالى, ەۋروپالىقتاردى شىعىستىڭ ساقالدى ادامدارىنىڭ بەينەسى مۇلدەم قىزىقتىرمايدى. ويتكەنى كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اراب الەمىندەگى قاقتىعىستارعا ءوز مۇددەلەرىنە ساي جاناما بولسا دا قاتىسى بار. سوندىقتان مەن بەيكۇنا سابيلەردىڭ قاسىرەتى ارقىلى سوعىستىڭ زاردابىن جەتكىزۋدى ويلادىم. ال سوعىس جاعدايىندا فوتوسۋرەت قويىلىم, نۇسقاۋمەن تۇسىرىلمەيدى. تەك كانىگى مەرگەنشە اپپاراتتىڭ تۇيمەسىن كەرەك ساتتە باسىپ ۇلگەرۋىڭ كەرەك. ول جەردە تىلشىلەرگە بەرىلەتىن ۋاقىت تا شەكتەۋلى.
– ال ەڭ ءساتتى كادرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– ءيا, ەڭ ءساتتى سۋرەتىم انتاليادا ءتۇسىرىلدى. بىلايعى جۇرت انتاليا دەگەندە كوز الدارىنا تەڭىز بەن پالما اعاشتارىن ەلەستەتەدى. سول جەردە سيريادان باس ساۋعالاپ قاشىپ كەلگەن جيىرماعا جۋىق وتباسى تۇراتىندىعىن ەستىدىك. ولار ەش جەردە تىركەلمەگەن, قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ نازارىنان تىس قالعان. ءسويتىپ ولار تۇراتىن اۋماققا جيىرما شاقتى ءتىلشى باردىق. وتباسى بولعان سوڭ بالالارى بولادى, سوندىقتان قالتامىزعا تاتتىلەردى تولتىرىپ الدىق. سيريالىق وتباسىلاردى تاپقان سوڭ, بالالارىنا بازارلىقتارىمىزدى ۇلەستىرە باستادىق. بالانىڭ اتى – بالا, ءبىر ۋاقىتتا تالاسا-تارماسا شۇپىرلەگەن بۇلدىرشىندەردى اكە-اعالارى وشپەندىلىكپەن ساباۋعا كىرىستى. سول ەرەسەكتەر بالانى اشەيىن قاقپايلاعان جوق, قۇددى ءبىر كەگى بار ادامداي وشپەندىلىكپەن ۇرىپ جاتتى. ءبىزدىڭ سول ساتتەگى مىندەتىمىز سۋرەتكە ءتۇسىرۋ بولاتىن. ال ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوبى بۇل كەلەڭسىز كورىنىستەن ابدىراپ, بالالاردى اراشالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. الايدا, مەن ءبىر مەزەتتىك اراشا بالالارعا كومەك بولمايتىنىن ۇعىپ, شىرتىلداتىپ سۋرەتكە تۇسىرە بەردىم.
كەيىن بۇل وتباسىلاردىڭ ايانىشتى تاعدىرى مەنىڭ سۋرەتتەرىم ارقىلى تۇركيا باسشىلىعىنا جەتىپ, جاڭاعى بالالاردى ەسەپكە الىپ, جەتىمدەر ۇيىنە ورنالاستىرىپ, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلە باستادى. بۇل – ءىرى جەڭىسىم. ادەتتە مۇنداي كادرلار ويلاماعان جەردە پايدا بولادى.
– ءسىز اسكەري جۋرناليست رەتىندە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتارعا ءجيى شىعاسىز. ونىڭ جانتۇرشىگەرلىك جاعداياتتارىن ءوز كوزىڭىزبەن كوردىڭىز. ال ءبىزدىڭ بەيبىت ەلدە ادامنىڭ ۇرەيىن ۇشىراتىن قىلمىستىق وقيعالار, تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتار مەن ولاردىڭ قۇرباندارى, ءتىپتى قازا بولعان كىسىلەردىڭ بەينەلەرى باسىلىمداردىڭ ءبىرىنشى بەتتەرىنەن ورىن تەبەدى, تەلەارنا جاڭالىقتارىنىڭ الدىڭعى لەگىندە شىعادى. مۇنداي ۇدەرىستى حالىقارالىق جۋرناليستيكا قالاي باعالايدى؟
– بۇل – قاراپايىم ادەپتىلىكتىڭ ولشەمى. رەيتينگ ءۇشىن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن مۇنداي قادامدار كەڭىنەن قولدانىلادى. مىسالى, مەنىڭ دە جانتۇرشىگەرلىك ساتتەر بەينەلەنگەن سۋرەتتەرىم بار. بىراق ولار حالىقارالىق ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەگەندىكتەن, جاريالاۋعا بولمايدى. ولارعا ادەپتىلىك ولشەمىمەن قاراپ, جاريالاۋعا دا قاقىم جوق. سۋرەتتەگى قان, جاس بوسانىپ قالعان قىزداردىڭ بەينەسى جانە باسقا دا ادەپكە جات كورىنىستەر قوعامنىڭ تەرىس تاربيەلەنۋىنە ىقپال ەتەتىندىكتەن, حالىقارالىق ۇيىمدار ولاردى جاريالاۋعا تىيىم سالعان. ءسويتىپ جەكە ارحيۆىمىزدە قالادى. ولاردى قولدانعىم كەلسە, ەشكىم قولىمدى قاقپايدى, بىراق مەنىڭ جۋرناليستىك بەدەلىمە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ادەپتىلىكتەن الىس سۋرەتتەردى الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ, ميلليونداعان لايك جيناي السام دا, ادامشىلىقتىڭ شەگىنەن شىعۋعا بولمايتىندىعىن جاقسى تۇسىنەمىن. ماسەلەن, لاڭكەستىك كەزىندەگى جارىلىستاردى كورسەتە بەرسەك, سودىرلارعا تەگىن جارناما جاساپ بەرەمىز. ولارعا دا كەرەگى وسى. تەرىس پيعىلدىلار قانداي دا ءبىر سۇمدىق وقيعالاردىڭ سۋرەتتەرىن جاريالاۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ وسى ماسەلە الدىندا ءالسىز ەكەندىگىن كورسەتىپ, ءوز ۇستەمدىكتەرىن اسىرا ءتۇسۋدى كوزدەيدى.
بايلىقتان قىمبات ميسسيا
– ءسىز سوعىس وشاقتارىنىڭ ماڭىندا, كىلەڭ شيەلەنىستەردىڭ ورتاسىندا جۇرگەننەن كەيىن سول كورىنىستەردى جۇرەگىڭىزبەن قابىلداماۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. وسى پسيحولوگيالىق قىسىمعا قالاي شىدايسىزدار؟
– وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى وڭتۇستىكافريكالىق ءفوتوتىلشى كەۆين كارتەر سۋدانداعى سوعىس ايماعىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن. الايدا, ونىڭ رۋحاني كەدەيلىگى قىسقا عۇمىرىن اقشاعا تاۋەلدىلىكپەن, ەسىرتكىگە قۇمارلىقپەن ءتۇيىستىردى. ونىڭ الەمدەگى ەڭ تاڭداۋلى جۇلدەلەردى العان سۋداندا تۇسىرگەن سۋرەتىندە اشتىقتان ابدەن قالجىراعان بالانىڭ ءولىمىن كۇتكەن جىرتقىش قۇس بەينەلەنگەن. بۇل سۋرەت وعان اقشا دا, اتاق تا اكەلدى. بىراق ول سۋرەتتى تۇسىرگەن بويدا بالانى قۇتقارماستان كەتىپ قالادى. كەيىن تىلشىلەرگە سۇحبات بەرگەن ۋاقىتىندا بالانى نەگە قۇتقارمادىڭىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي, ادامشىلىقتان اتتاعانىن سەزىنگەن بويدا كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساپ تىندى. ول ءولىم الدىنداعى حاتىندا كوزىمەن كورگەن سۇمدىق جاعدايلار ابدەن كۇيزەلتكەنىن جازىپ كەتكەن. سوندىقتان بىزگە كاسىبي سالامىزدا پسيحولوگيالىق ۇستامدىلىق, ادامگەرشىلىك, بيىك رۋح كەرەك.
– سۋرەتتەرىڭىزدى جاريالاپ جاتقان حالىقارالىق بەدەلدى باسىلىمدار ەڭبەگىڭىزگە قالاماقى تولەي مە؟
– بۇل سالاعا كەلگەن ۋاقىتتارى, شىنىمدى ايتسام, قالاماقىسىز جۇمىس ىستەدىم. مەنىڭ مۇددەم – كومەككە ءزارۋ, جاردەمگە مۇقتاج, ءزابىر كورگەن حالىقتىڭ زارىن كورسەتۋ بولدى. سۋرەتتەرىم جاريالانا باستاعاننان كەيىن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىم حابارلاسىپ, كەيىپكەرلەرىمنىڭ قايدا ەكەنىن, قانداي كومەك كەرەك ەكەنىن سۇراي باستادى. بۇل مەن ءۇشىن ەڭ ۇلكەن سىياقى بولاتىن. ماقساتىما جەتتىم, كەيىپكەرلەرىمە الەم نازار اۋداردى.
ۋاقىت وتە ارىپتەستەرىم سۇيىكتى كاسىبىمنەن پايدا تابۋدىڭ دا جولىن كورسەتتى. مەنى كەيبىرەۋلەر مول قاراجات تابادى دەپ تە ويلاۋى مۇمكىن. بىراق مەنىڭ تىرشىلىگىم – ستۋدەنتكە ءتان قۇبا تىرشىلىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەرىك ابدىبەك,
«Egemen Qazaqstan