استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى: الەۋمەت پەن الەۋەت

وبلىستىڭ 17 اۋدانى ازىق-تۇ­لىك بەلدەۋىنە ەنگىزىلگەن. 2009-2017 جىلدار ارالىعىندا جال­پى كولەمى 101,8 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇرايتىن 125 جوبا ىسكە اسى­رىلعان. ونىڭ ىشىندە 7 جوبا ءسۇت­تى مال شارۋاشىلىعى بولسا, 15 جوبا ەت باعىتىنداعى مال شارۋا­شىلىعى. وعان قوسا قۇس شارۋا­شىلىعىن قاۋزايتىن 9 جوبا بار. 

ءسۇت بۇلاعىن تاسىتىپ, مايلى, ءنارلى ەتتى تاۋ قىلىپ ءۇيىپ تاس­تاعا­نىڭىزبەن, سول كۇيىندە داس­تارقانعا قويىلمايدى عوي. ەندى ونى زامان تالابىنا ساي جاقسىلاپ, ساپالى ەتىپ وڭدەۋ كەرەك. بۇل ورايدا, ءسۇت وڭدەۋگە باعىتتالعان 7, ەت وڭدەۋدى ورايلاستىراتىن 5 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ دەنى قاراعاندى وبلىسىنا تيەسىلى بولعانىمەن, اقمولا وبلىسىنان اعىلعان اقتىڭ ۇلەسى ءبارىبىر كەمشىن. سوندىقتان تاياۋ شەتەلدەردەن جەتكىزىلەتىن تاۋارعا توسقاۋىل قويۋعا تەگەۋرىنى جەتپەۋى ابدەن مۇمكىن. 

بۇل ارادا تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋ ەت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتىڭ بەينەتىنەن مولداۋ ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. مۇن­تازداي تازا, جىلى قورا, ءسۇت ساۋا­تىن, جينايتىن, ساقتايتىن ورىن كەرەك. قازىر بۇرىنعى سوقپاق­پەن كوزدى جۇمىپ تارتا بەرسەڭ تا­قىرعا وتىراسىڭ. مالدى بۇرىن­عىشا باعۋ جوق. ەرەيمەنتاۋ اۋدا­نىنداعى «حامزە» شارۋا قوجا­لىعىندا بولعان كەزىمىزدە قيىن ءىستىڭ ءمان-جايىمەن تانىسقانبىز. مال ازىعىن سالاتىن وتتىعىنىڭ ءوزى وزگەشە. ءسۇتتى, ەتتى سيممەنتال تۇقىمداس سيىر باققان قاۋىم باعىمداعى مالدارىنىڭ قىر­قىندى ءشوپ جەۋىنەن قورقادى ەكەن, اسقازانىنا زالال. مال ازىعى ارنايى تسەحتا ازىرلەنەدى. ساۋىن سيىردىڭ قايسىسىندا كىنارات بارىن ساۋىن كەزىندە كومپيۋتەر ارقىلى بىردەن انىق­تايدى. جايىلىمنان جۇقپالى اۋرۋ جابىسپاسىن دەپ قىسى-جازى ورىسكە شىعارماي قاماپ باعا­دى. ساناپ وتىرساڭىز, قانشاما شىعىن. 

ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن ەندى قالاي جاساۋعا بولادى؟ بىزدىڭشە, تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ ونىمىنە جەكەنىڭ قولىنداعى مال ونىمدەرىن ۇستەۋ. ءاۋ باستا دۇرىس شەشىم بولىپ كورىنگەن كووپەراتيۆتەردەن قايران بولمادى. تىعىرىقتان شىعار توتە جول – ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن كوبەيتۋ. ەكىن­شىدەن, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ. اسىل تۇقىم باق­ساق قانا ايىمىز وڭىنان تۋادى. وبلىس­تاعى اسىل تۇقىمدى قارا مال سا­نى 67,4 مىڭ باسقا جەت­تى. 50,5 مىڭ باسى ەتتى, 15 مىڭى ءسۇتتى تۇ­قىم. 

وسىدان-اق ءسۇت وندىرۋدەن دە ەت ءوندىرۋ باسىمدىراق ەكەن­دىگى كو­رىنىپ تۇرعان جوق پا؟

ەكى باعىتتاعىنى قوسقانداعى كورسەتكىش باعىمداعى بارلىق مالدىڭ 33 پايىزىن عانا قۇرايدى. قالعانى ءسۇتى از, ەتى وياز جەرگىلىكتى تۇقىم. ەگەر جەكەنىڭ قولىنداعى جەرگىلىكتى تۇقىمدى سىڭىرە بۋدانداستىرۋ ارقىلى اسىلداندىرساق, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دە نىعايتار ەدىك ءارى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى­نىڭ دا ەڭسەسى تىكتەلەر ەدى. اسىل تۇقىم­نىڭ ارتىقشىلىعىنا تاعى ءبىر دالەل ايتايىق. اسىلداندىرۋ قولعا الىنعان 2013 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا, قازىر بارلىق شارۋا­شىلىقتاعى ساۋىن سيىردان ساۋىلاتىن ءسۇت مولشەرى ءار سا­ۋىن سيىرعا شاققاندا 266 ليتر­گە كوبەيىپ, جىلدىق ءونىم كولە­مى 2977 ليترگە جەتكەن. ەتكە وتكىزى­لەتىن مالدىڭ ورتاشا تىرىلەي سال­ماعى 2013 جىلى 387 كەلى بولسا, بىلتىر 395 كەلىگە جەتتى. وسى ارا­دا تولىق كولەمىندە يگە­رىل­مەي جاتقان ىشكى رەزەرۆ تۋرالى ءبىر پىكىر ايتا كەتۋگە بولار. اسىل تۇقىمدى مال سانى 33 پا­يىز عانا دەدىك قوي. ەندى جەكە­نىڭ قو­لىنداعى 70 پايىزعا جۋىق مالدى اسىلداندىرساق, كول-كو­سىر ەت ونىم­دەرى استانانىڭ ساۋدا سورە­لەرىندەگى يمپورتتى ىعىس­تىرىپ شىعارار ەدى. ىعىس­تىرىپ قانا قوي­ماي, شەتەلگە شىعاراتىن ەت ون­ىم­­دەرىنىڭ كولەمىن كوبەيتەر ەدىك. 

استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن جۇمىرتقا جانە كارتوپپەن قامتاماسىز ەتۋدە كەمدىك جوق. ماسەلەن, 2018 جىلى 243 ميلليون دانا جۇمىرتقا وندى­رىلگەن. ءوسىم − 9,4 پايىز. وسى­لايشا سۇرانىستىڭ 92 پايىزى قام­تاماسىز ەتىلىپ وتىر. تاياۋدا ىسكە قوسىلعان بۇلاندى قۇس فاب­ريكاسى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە تۇگەل قامتاماسىز ەتەدى. كارتوپ كولەمى 6,5 پايىزعا ءوسىپ, 90 مىڭ تونناعا جەتىپ, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى سۇرانىسىنىڭ 90 پايىزىن جاۋىپ وتىر. ال كوكونىس كولەمى تىڭ سەرپىلىستى قاجەت ەتەدى. كارتوپ ەگەتىن شارۋاشىلىق باس­شى­لارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوكونىس ساقتايتىن قويما بولما­عان­دىقتان, وندىرىلگەن ءونىمدى كۇزدە ساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر. مول­شىلىق ماۋسىمدا كارتوپ باعاسى ارزان. سوندىقتان جۇمسالعان شىعىندى جابۋىن جاپقانىمەن, پايداسى ماردىمسىز. كارتوپ وسىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن استانا ماڭىنا كوكونىس ساقتايتىن قويمالاردى كوبىرەك سالۋ قاجەت. كوكونىس كولەمى كوبەيتۋدى قاجەت ەتەدى-اق. ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە 26 مىڭ توننا كوكونىس ءوندىرىلىپ, سۇرانىستىڭ 29 پايىزى وتەلگەن. ەندىگى ارادا تامشىلاتا سۋارىلاتىن القاپتاردى كەڭەيتۋ جانە كوكونىس قويمالارىن سالۋ بۇل ورايداعى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە سەبەپ بولا الادى. ماسە­لەن, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى «لەيا سارىارقا» سەرىكتەستىگى 100 گەكتار جەرگە كارتوپ وتىرعىزسا, الدا­عى ۋاقىتتا ەگىستىك جەر كولەمىن كوبەيتە الادى. سونداي-اق «Green Team» سەرىكتەستىگى 58 گەك­تار جەرگە كارتوپ, 10 گەكتار جەر­گە باس­قا كوكونىس ەگىپ ءجۇر. مۇن­داي شارۋا­شىلىقتار بارشىلىق. كوك­ونىس مول­شىلىعىن جاساۋ ءۇشىن وسىنداي شاعىن شارۋاشىلىق­تار­دىڭ ءونىمىن كۇزدە كوتەرە ساتىپ الىپ, كوكتەمگە دەيىن ساقتاۋعا جاعداي تۋعىزۋ قاجەت. 

استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن قالىپتاستىرۋ جوباسى جاڭار­تىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس نەگىزىنەن ءتورت باعىتتى قام­تيتىن بولادى. العاشقىسى ەت ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ بولسا, ەكىنشىسى − 2020-2021 جىلدارى ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋ. وسى ورايدا ەلوردالىق وبلىس 7200 باس ساۋىن سيىرى بار 5 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن قۇرۋدى مەجەلەپ وتىر. ولار بۋراباي اۋدانىن­داعى «ني­كولسكوە», «فيرما نانار», زە­­رەن­دى اۋدانىنداعى «اق­قا­يىڭ-ج», استراحان اۋدانىن­داعى «كامىشەنكا» جانە اقكول اۋ­د­انىن­داعى «ەڭبەك» جاۋاپكەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى. ولاردىڭ ارقايسىسىندا 1200-دەن استام ساۋىن سيىر بولادى. وعان قوسا وبلىس اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن, «قازاگرو» ۇبح» اق-مەن بىرلەسە وتىرىپ, جالپى قۇنى 23,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 92 جوبانى جۇزەگە اسىرماق. بۇل جوبالار قۇس, بالىق, جىلىجاي ونىمدەرىنەن بولەك, 40,9 مىڭ توننا ءسۇت, 3,2 مىڭ توننا ەت وندىرۋگە جول اشادى. 

ازىرگە وندىرىلگەن ءونىمدى ۇسى­نۋ جولدارى جاقسارىپ كەلەدى. 128 ءوندىرۋشىنىڭ جيعان-تەرگەن ءونى­مى 44 ساۋدا نۇكتەسىندە ساتىلىپ كەلسە, «اقمول» ساۋدا جەلىسىنىڭ فيرمالىق 4 دۇكەنى اشىلىپ, وندا جىل باسىنان بەرى 280 ميلليون تەڭگەنىڭ 248 توننا ازىق-ت ۇلىگى ساتىلعان. بۇل دۇكەندەردە ساتى­لاتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى استاناداعى وزگە دۇكەندەرگە قارا­عاندا ەداۋىر ارزان. 

ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى اقمو­لا­لىقتاردىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە­دى. اسىلىندا ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكى جاققا دا ءتيىم­دى. ساۋدا سورەلەرى ارزان, ساپالى وتان­دىق ونىمدەرمەن تولىعادى, اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن تابىس­تى جۇمىس ورنى كوبەيەدى. ءتورت ت ۇلىك­تىڭ تابىسىمەن كۇنەلتەتىن اۋىل ادامدارىنىڭ مال باسى اسىل­دانىپ, ءوسىپ, ءونىمىن وتكىزەتىن نا­رىقتى ىزدەمەي-اق تابادى.

بايقال ءبايادىل,

«Egemen Qazaqstan»

اقمولا وبلىسى