الىس جورىقتارعا اتتانعانىندا بابالارىمىزعا اس بولعان «التى مالتانى» – قازاقتىڭ كادىمگى قۇرتىن تاعى ءبىر تاريحي ميسسيا كۇتىپ تۇر. قاراعاندىلىق كاسىپكەر سلامبەك قيناياتتىڭ قولىمەن جاسالعان قاسيەتتى تاعام بۇل كۇندە اراب حالقىنىڭ تالعامىنان شىعىپ, ءساتىن سالسا, الداعى ۋاقىتتا سول ەلگە ەكسپورتتالماقشى.
ءبارى دە بىلتىرعى جازدان باستالىپ ەدى. تابيعاتى تامىلجىعان قارقارالىعا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن, گەرمانيادان ءبىر توپ تۋريست قىدىرىپ كەلگەن بولاتىن. سول كەزدە شەتەلدىكتەر جەرگىلىكتى كاسىپكەر سلامبەك قينايات ۇلىنىڭ شاعىن كاسىپورنىندا دا بولىپ, قۇرتتىڭ قالاي جاسالاتىنىن, مايدىڭ قالاي شايقالاتىنىن كورىپ, تاڭدانىستارىن جاسىرماعان. نەمىستەر ەجەلگى ادىسپەن الىنعان سارى مايدىڭ ءدامىن تاتىپ, باس شايقاسا, اراب ازاماتتارى اۋزىڭنان سىلەكەيىڭدى شۇبىرتاتىن قۇرتقا قاتتى قىزىققان ەكەن. اقىر اياعىندا قازاقتىڭ قوناقجايلىعىنا ءتانتى بولىپ, تۇمسا تابيعاتىنا تامسانىپ, ماۋقىن باسقاننان كەيىن ەلدەرىنە قايتارىندا الگى ساياحاتشىلار وزدەرىمەن بىرگە ءبىر دوربا قۇرت الا كەتىپتى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە اراب ەلىنەن سلامبەككە قۋانىشتى اقپار ارقالاعان جەدەلحات جەتكەن. سويتسە, ارابيالىق ساياحاتشىلار ەلىنە كەلگەن سوڭ, سلامبەكتىڭ قۇرتتارىن زەرتتەپ, ونىڭ 98 پايىز تاپ-تازا تابيعي شيكىزاتتان تۇراتىنىنا كوز جەتكىزگەن. سودان ولار قارقارالىلىق كاسىپكەردەن اراب امىرلىكتەرىنە قۇرت جەتكىزۋىن ءوتىنىپتى.
* * *
سلامبەك قينايات ءوز ءىسىن باستار الدىندا قاراعاندى وبلىستىق كاسىپكەرلەردى قولداۋ پالاتاسىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن بولاتىن. ونداعىلار بولاشاق كاسىپكەردى «باستاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا جىبەرەدى. الدىڭعى جىلى وقۋىن تامامداعاننان كەيىن قولىنا دايىن بيزنەس-جوسپارىن الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورىنا بارعان. قوردىڭ كەڭسەسىنەن قۇر قول شىقپادى. 18 ميلليون تەڭگە نەسيە الىپ, قىتايعا جول تارتقان. ول جاقتان سلامبەك وزىنە قاجەتتى, كوپتەن بەرى ويىندا جۇرگەن قۇرال-جابدىق اكەلدى. قالعان اقشاعا 10 سيىر ساتىپ الدى. ءسويتتى دە, بىلەك ءتۇرىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتكەن. ادال ەڭبەك, توگىلگەن تەر زايا كەتپەدى. تاسى ورگە دومالاپ, كوپ ۇزاماي تابىستىڭ دا ءدامىن تاتا باستادى.
«سان الۋان دارۋمەنمەن, پايدالى مينەرالدارمەن بايىتىلعان ءسۇت الۋ ءۇشىن زەڭگى بابا تۇقىمى جەگەن جەم-ءشوپتىڭ قۇرامى وتە قۇنارلى بولۋى تيىس» دەيدى كاسىپكەر. مىنە, وسىنداي جولمەن وندىرىلگەن ساپالى سۇتتەن سلامبەك بۇگىندە 11 ءتۇرلى ءونىم الادى. ماي شايقايدى, ىرىمشىك قايناتادى, قۇرت جاسايدى. وسىنىڭ ءبارىن ول قازاقتىڭ اتام زاماننان كەلە جاتقان ءداستۇرى بويىنشا ىستەيدى. بۇگىندە سلامبەك تسەحىنان شىققان ءسۇت ونىمدەرى قارقارالى اۋدانى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ وزگە وبلىستارىنداعى كاسىپكەرلەردى دە قىزىقتىرىپ وتىر.
* * *
ازىرگە سلامبەك قۇرعان تسەحتا بار-جوعى ءۇش ادام عانا جۇمىس ىستەيدى: ءوزى, زايىبى جانە بالاسى. بولاشاقتا بيزنەسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدى ارماندايدى. «ول ءۇشىن, – دەيدى كاسىپكەر, – ساۋىن سيىر سانىن ارتتىرۋ كەرەك». تاياۋدا تاعى ءبىر سۋبسيديا الۋعا ءوتىنىم بەرىپ قويعان ەكەن, 50 شاقتى سيىر ساتىپ الماقشى.
سلامبەكتىڭ بولاشاققا جوسپارى دا سان-سالالى. قازىر ول كونە رەتسەپت بويىنشا ەت سۇرلەۋدى جولعا قويۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر. «جالپى, – دەيدى ول, – بۇل جەردە دە جاڭادان بىردەڭە ويلاپ تابامىن دەپ اۋرەگە ءتۇسۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. بابالارىمىز مۇنىڭ ءبارىن باياعىدا ىستەپ, بىزگە مۇراعا قالدىرىپ كەتكەن...». ودان كەيىن مالدان الىناتىن ءونىم نەگىزىندە ەمدەيتىن شيپاجاي سالۋ دا بيزنەس-يدەياسىنىڭ ءبىر بۇتاعى. وسىنىڭ ءبارى شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرارىنا بەك سەنىمدى.
سلامبەكتىڭ تاعى ءبىر پايدالى ءىسى – كوكونىس وسىرۋگە ارنالعان جىلىجاي. مۇنىڭ سيىر مەن سۇتكە قانداي قاتىسى بار دەيسىزدەر عوي؟ سويتسە, جىلىجايداعى كوكونىستەن شىققان بۋ سيىر مالىنا قۇنارلى جەم ءشوپ سياقتى زور پايداسىن تيگىزەتىن كورىنەدى.
«قازىر جۇرت كوبىنە قۇرتتى تۇرىپ قالعان نەمەسە سەپاراتوردا ايىرىلعان كوكسۇتتەن جاسايدى. ال مەن قايماعى الىنباعان ءسۇتتى قايناتىپ بارىپ قۇرت سىعام. سودان دا بولار, مەنىڭ قۇرتىمنىڭ ءدامى ەرەكشە بولىپ تۇرادى. بۇدان بولەك قۇرت قۇرامىنا ءتۇرلى دامدەۋىش قوسامىن. مىسالى, التاي بالىن قوسقان قۇرتتىڭ ءدامى, جەسەڭىز, تاڭدايدان كەتپەيدى. جالپى, قوسپالار تاعام قۇرامىندا بيولوگيالىق بەلسەندى ۇستەمە قىزمەتىن اتقارادى» دەيدى كاسىبىنىڭ قۇپياسىمەن تام-تۇمداپ بولىسكەن سلامبەك قينايات.
بۇگىندە سلامبەك اي سايىن ساۋدا نۇكتەلەرىنە 130 كيلوعا جۋىق سارى ماي مەن 100 كيلودان استام قۇرت جونەلتىپ وتىرادى. ساۋداعا شىعارىلار باسقا دا ءسۇت ونىمدەرى جەتەرلىك. كاسىپكەر جۇمىسىنىڭ قىس كۇندەرى سايابىرسيتىنى راس. دەگەنمەن, قول قۋسىرىپ وتىرعان سلامبەك جوق. ول جاقىندا ەشكى مەن تۇيە ءسۇتىن ساتىپ الا باستادى. ويى – بۇدان دا قۇرت جاساپ, باسقا دا ءسۇت ونىمدەرىن الۋ.
قاراپ تۇرسا, قولعا العان ءىستىڭ قاي-قايسىسىن دا ءارى قاراي دوڭگەلەتىپ الىپ كەتۋ ءۇشىن اجەپتاۋىر سوماداعى قارجى كەرەك ەكەن. ماسەلەن, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە قۇرتتى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ ءوز الدىنا, ءونىمنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا, سودان سوڭ شيپاجاي سالۋعا, مال باسىن كوبەيتىپ, كاسىپورىن اياسىن كەڭەيتۋگە... قيىندىق اتاۋلى از ەمەس. بىراق مەسەلى قايتىپ, تاۋى شاعىلىپ وتىرعان سلامبەك قينايات جوق. قايتا نەبىر ۇتقىر وي, ۇتىمدى جوبالاردىڭ يدەياسىمەن قارۋلانىپ, العان بەتىنەن قايتپاۋعا بەكىنگەن.
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»
قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى