پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ ەڭبەگى دۇرىس باعالانباي, نازاردان تىس قالىپ وتىرعاندىعىن ايتادى.
– حالىقارالىق دارەجەدە اباي برەندكە اينالۋى كەرەك, بۇل وتە دۇرىس. بىراق اباي بار دا, ونىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ بار ەكەندىگىن ءتۇسىندىرۋ قيىن بوپ تۇر بۇل زاماندا, – دەيدى اراپ ءسىلام ۇلى. – قازاقستاننىڭ كيەلى جەرىنىڭ جاعرافياسى دەگەنگە قۇنانبايدىڭ مەكەنى, قورىمى كىرمەي قالۋى دەگەن نە سۇمدىق؟! نەگە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مۇنى قاراماي وتىر. الدا ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى كەلە جاتقان جوق پا؟!
شىنىن ايتۋ كەرەك, اراپ ەسپەنبەتوۆ قازاقستانداعى ماڭدايالدى عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى. قۇنانباي قورىمىن نازارعا الۋ قاجەتتىگىن ايتۋداي ايتىپ, جازۋداي جازىپ-اق كەلەدى. تەلەراديو سالاسىن بىلاي قويعاندا, باسىلىم بەتتەرىندە, اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بىرنەشە رەت ماقالا جاريالادى. 2016 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا «قۇنانباي قورىمىنا قامقورلىق قاجەت», 2018 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا «حاكىم ابايدىڭ ۇلدارىن نەگە ۇمىت قالدىردىق؟», تاعىسىن تاعى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
– ابايداي الىپتىڭ, قازاقتىڭ ۇلى اقىنىنىڭ تۋعان اكەسى قۇنانباي بۇگىندە ەسكەرۋسىز قالۋدا, – دەدى پروفەسسور اراپ ەسپەنبەتوۆ. – قۇنانبايدى تولىق تانىپ, ءتيىستى باعاسىن بەرە بىلمەدىك. تۋعانىنا 200 جىل تولعاندا مەرەيلى مەرەكەنى ءوز دارەجەسىندە ۇيىمداستىرا المادىق, ۇيىمداستىرۋعا ق ۇلىق-نيەتىمىز بولمادى. تۇتاس قازاقستان كولەمىندە دەمەي-اق قويالىق, سەمەي وڭىرىندە قۇنانبايعا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ بوي كوتەرمەۋى, كوشە اتىنىڭ بەرىلمەۋى كىمگە ابىروي اپەرمەك؟! سوندا ۇلى اباي قوعامنان, ەل-جۇرتتان بولەك جەكە ءومىر سۇرگەن بە؟ سەمەي قالاسىندا قاسيەتتى شاڭىراق بار. ول سەكسەن جىلدىق تاريحىندا نەبىر تۇلعالار: مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, شەتەلدىك مەيماندار, عالىمدار, جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى, سپورت ساڭلاقتارى, قاراپايىم حالىق, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى سوقپاي وتپەگەن كيەلى مەكەن – اباي مۋزەيى. تولىق اتاۋى ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايى. قورىق-مۇراجاي قۇرامىنا سەمەي قالاسىنداعى باس مۇراجاي, «الاش ارىستارى – م.و.اۋەزوۆ» مۇراجايى, اباي اۋدانىنداعى ابايدىڭ مۇراجاي-ءۇيى, بورلىدەگى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى, جيدەبايداعى شاكارىمگە ارنالعان «سايات قورا» ەكسپوزيتسياسى, كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ تاقىرداعى مەشىت-مەدرەسەسى, قۇندىزدىداعى شاكىر ابەن ۇلىنىڭ مۇراجاي-ءۇيى, اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ماقانشىداعى ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى, سونداي-اق ساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشاسى «اباي-شاكارىم» ماۆزولەي كەشەنى ەنگەن. ءار نىسان الدىنا قويعان ماقساتىنا ساي حالىققا قىزمەت كورسەتۋدە. وسىلاردىڭ ءبارى كىرگەندە ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ كىرمەۋى دەگەن سۇمدىق قوي. ابايعا ارنالعان مەموريالدىق كەشەن شەڭبەرىنەن قۇنانباي قورىمىنىڭ تىس قالۋى ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى.
اراپ اعامىزدىڭ سوزىنە وراي, اقشوقىداعى قۇنانباي قورىمىنا كىرەتىن نىسانداردى ناقتى اتاپ كەتەيىك:
قۇنانباي وسكەنباي ۇلى (1804-1886), جاقىپ وسكەنباي ۇلى (1814-1906), ىسقاق قۇنانباي ۇلى (1847-1902), تاڭىربەردى قۇنانباي ۇلى (1834-1906), سماعۇل قۇنانباي ۇلى (1852-1932), ءسال تومەنىرەك ۇلى اقىننىڭ زور ءۇمىت كۇتكەن پەرزەنتتەرى ءابدىراحمان اباي ۇلى قۇنانباەۆ (1868-1895), ماعاۋيا اباي ۇلى قۇنانباەۆ (1870-1904) ماڭگىلىككە جەر قويناۋىنا بەرىلگەن. جالعاستىرا سالىنعان قۇلاعالى تۇرعان زيراتتا قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتاسى اۋەزحان بەردىحان ۇلى (1830-1917), اباي كىتابىن 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باستىرۋشى, العاشقى بيوگرافتارىنىڭ ءبىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى قۇنانباەۆ (1870-1915) مۇردەسى جاتىر. ءبارىنىڭ قۇنانباي, اباي ۇرپاقتارى, ەت جاقىندارى ەكەنى ءسوزسىز. اباي شوبەرەلەرىنىڭ وسيەتتەرى ورىندالىپ, بۇل قورىمعا 2011 جىلى عازەل جاعىپارقىزى ماعاۋينا, 2014 جىلى يشاعى جاعىپارقىزى ماعاۋينا جەرلەندى.
بىلتىر وسكەمەننەن بەرىلگەن 30, سەمەيدەن بەرىلگەن 20 كوشەنىڭ ىشىندە قۇنانباي قاجى اتىنا بىردە-ءبىر دۇرىس كوشە بەرىلمەگەن. سەمەيدىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ اتاۋى كىمنىڭ ايعايى كۇشتى, كىمنىڭ ىزدەۋشىسى بار سونىڭ ىقپالىمەن كەتكەنىن كوزىمىز كوردى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى اراپ ەسپەنبەتوۆ اعامىزدىڭ ءبىر- اۋىز ءوتىنىشىن نازارعا الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. قىسقاسى, قۇنانباي ۇمىت قالماۋى ءتيىس.
راۋشان قابجانقىزى,
جۋرناليست