ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تۇركىستان, قىزىلوردا, قاراعاندى جانە اقتوبە وبلىستارىندا ورىن العان جاعدايلاردى تالقىلاۋ, ۇيىمداستىرۋ-تاجىريبەلىك شارالاردى ازىرلەۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ەل ۇكىمەتى جانىنداعى جاسوسپىرىمدەر ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىن شۇعىل شاقىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى.
مينيسترلىكتىڭ دابىل قاعاتىنىنداي-اق بار. سوڭعى كەزدەرى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ورىن العان الىمجەتتىك الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءجيى تاراتىلا باستادى. تۇركىستان قالاسىندا قاتارلاستارىنا الىمجەتتىك جاساعان وقۋشىلاردىڭ ارەكەتى الەۋمەتتىك جەلىدە تاراپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن وقيعانىڭ «ىستىعى» باسىلماي جاتىپ-اق قىزىلوردا قالاسىندا مەكتەپ دارەتحاناسىندا بولعان وقۋشىلار اراسىنداعى بەينەتاسپاعا تۇسىرىلگەن وقيعا جاريا بولدى. كەيىن ولاردىڭ ەسىمدەرى انىقتالىپ, بالالار 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگى حابارلاندى. اقتوبە وبلىسىندا دا وقۋشىلار اراسىنداعى توبەلەس جيىلەگەن. شالقار قالاسىندا جاسوسپىرىمدەر مۇز ايدىنىندا سوزگە كەلىسىپ قالعاننان كەيىنگى وقيعادان سوڭ, ولاردىڭ ءبىرى اۋرۋحانادا كوز جۇمدى. وعان دەيىن دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا بولعان توبەلەستەن كەيىن, ءبىر وقۋشى پىشاق جاراقاتىن العان-دى. قاراعاندى وبلىسىندا پيتستسەريادا ورىن بەرمەگەنى ءۇشىن قۇرداستارىن سوققىعا جىققان بىرنەشە ءجاسوسپىرىمنىڭ ەسىمى انىقتالدى. بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءمالىم بولعان مۇنداي وقيعالار جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر. ال ءبىلىم بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ سالالارىنىڭ ارەكەتى ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ قيمىلىن ەسكە تۇسىرەتىن سياقتى. مىسالى تۇركىستانداعى وقيعادان سوڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى جيىن جيىلەدى. تۇركىستان قالاسىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس پەن قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە ءبىلىم سالاسىنداعى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالعان ءماجىلىس ءوتتى. وبلىستىق باسقارما باسشىلارى, اۋدان-قالا اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى مەن ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىلارى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى مەن جەرگىلىكتى پوليتسيا جانە پروكۋراتۋرا وكىلدەرى قاتىسقان ماجىلىستە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مالىك وتارباەۆ بارلىق جاۋاپتى ورىندارعا ارنايى تاپسىرمالار بەردى. قىلمىستى بولدىرماۋ باعىتىنداعى جۇمىستار كۇشەيتىلىپ, وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان ۇنەمى باقىلاۋدا بولاتىنىن جەتكىزدى.
وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى يساتاي ساعىندىقوۆ وقۋشىلار تاربيەسىنە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, تەلەارنالاردان ارنايى باعدارلاما اشىپ, قۇقىقبۇزۋشىلىققا قارسى تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ سياقتى ويلارىمەن ءبولىستى. تۇركىستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اباي ءجۇسىپوۆ ءتارتىبى قيىن بالالاردى قوعام بولىپ, جاقسى باعىتقا بۇرۋعا اتسالىسۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن اقپارات قۇرالدارىندا زورلىق-زومبىلىقتى كورسەتەتىن بەينەماتەريالدار جۇكتەۋدىڭ, كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالاردىڭ بەت-ءجۇزىن رۇقساتسىز جۇرتشىلىققا تاراتۋدىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى بار ەكەنىن ەسكەرتتى. وسى ماقساتتاعى جيىندى قالا اكىمدىگى دە وتكىزدى. تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى ءا.وسەرباەۆ جاۋاپتىلاردى جازالاۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن وسى ماسەلەگە توقتاۋ سالۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. «وسى وقيعاداعى قۇقىق بۇزعان جانە زارداپ شەككەن بالانى ارقايسىمىز ءوز بالامىزداي سەزىنۋىمىز كەرەك. جۇگەنسىزدىككە جول بەرگەن وقۋشىلار تارتىبىنە مەكتەپ پەن اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قاتار جۇرەدى. سوندىقتان دا بالالاردىڭ تاربيەسىن تۇزەپ, ءتارتىبىن قولعا الۋ باعىتىندا جۇمىستى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى قالا اكىمى. ال جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باستىعى, پوليتسيا مايورى ب.يانكين ءاربىر بالانىڭ مەكتەپتەگى جاعدايىن جانە بوس ۋاقىتتا قايدا جۇرگەندىگىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مۇمكىندىگىنشە GPS قۇرىلعىلارىن ورناتىپ, ءموبيلدى بايلانىسقا قوسۋدى ۇسىندى. قازىرگى تاڭدا تۇركىستان قالالىق پوليتسيا باسقارماسى, قالالىق ءبىلىم ءبولىمى تۇركىستان قالاسىنىڭ ءۇش مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىق ارەكەتتەر جاساعانىن انىقتاپ, تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
وسىنداي جيىنداردان كەيىن, جوعارىدا ايتىلعان جۇمىستار بۇعان دەيىن مۇلدە جۇرگىزىلمەگەن بە دەگەن دە وي كەلەدى. ءيا بۇكىل ءبىر مينيسترلىك, ءتيىستى سالالار دابىل قاعاتىنداي وزەكتى ماسەلە قىزۋى قاتتى ءورتتى ەلەستەتەدى. وقۋشىلار اراسىنداعى وقيعالار زەرتتەلىپ, كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلار, الىمجەتتىك جاساعاندار ءتيىستى جازاسىن الاتىنى جانە انىق. وسى ء«ورتتىڭ» الدىن الۋعا بولاتىن با ەدى؟ كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ ورىن العانىنا كىنالى – بۇگىندە جيىن وتكىزىپ, دابىل قاعىپ جاتقان ءبىلىم سالاسى مەن قۇقىق قورعاۋشىلار عانا ەمەس قوعام, ونىڭ شىندە اتا-انالار دا دەيتىنىڭىز ءمالىم. قاتەلەسپەيسىز. بالانىڭ ورتامەن, ياعني ۇلكەن-كىشىمەن قارىم-قاتىناسى, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى ءبىلۋى, ساقتاۋى جالپى تاربيەسىنە قاتىستى ماسەلە «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە تالاي رەت كوتەرىلىپ, قۇندى وي-پىكىرلەر مەن ۇتىمدى ۇسىنىستار جاريالانعان دا بولاتىن. وكىنىشتىسى تاعىلىمدى دۇنيەلەردى كەيبىر اتا-انالاردىڭ قاپەرگە الماۋى, بالا تاربيەسىنە سالعىرت قاراۋى بۇگىنگىدەي ولقىلىقتىڭ ورىن الۋىنا اكەلىپ وتىر. "ادامزات بالاسى زاڭنىڭ ەمەس, سالت-ءداستۇردىڭ "ق ۇلى" بولعان كەزدە باقىتتى ءومىر باستالادى" دەپتى ءبىر ويشىل. «ۇلت ءداستۇرى – زاڭنان بيىك», دەگەن ەكەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر ناعاشىباي شايكەنوۆ. كەشەگى وقيعالاردان كەيىن ۇلكەنىن ارداقتاعان, سالت-ءداستۇرىن ساقتاعان, تەكتى ۇلتتىڭ ۇرپاعى تىم ۇساقتالىپ بارا ما دەگەن وي كەلەدى. قازاقتىڭ كەز كەلگەن ۇلتتىق ادەت-عۇرپىندا كىسىلىك, ادامگەرشىلىك, مەيىرىم بار. ال بۇگىنگىنىڭ بالاسى ءالى جەتكەننىڭ باسىنان تەۋىپ, قاتىگەزدەنىپ بارا جاتقانى وكىنتەدى. "تىيىم كورمەگەن بالادان تەكسىز شىعادى. تەكتەۋ ادامدى ادەپتىلىككە ۇيرەتەدى". مىنە, قازاقتىڭ ءتول تاربيەسىنىڭ وزىق ۇلگىسى. "ۇيات بولادى" مەن "وبال بولادىنى" بالاسىنىڭ ساناسىنا ءتاي-ءتاي باسقاننان, العاش بىلدىرلاي باستاعاننان ءسىڭىرىپ كەلگەن قازاق بۇگىندە تىيىم مەن تەكتەۋدى ۇمىتتى. قازىرگى بالا جالتاق قوعامنىڭ جاعىمپاز ادامدارىنان قانداي تاربيە كورىپ وتىر؟ كورسەتەر ونەگەمىز قايسى؟ وسىنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, ۇلتتىق مىنەز-بولمىسىمىزدى جوعالتىپ العانىمىزدىڭ كەسىرى. ءداستۇرلى نانىم مەن سەنىمگە مويىنۇسىنباعان سوڭ, سالت-ءداستۇردى ساقتاماعان سوڭ كورگەنسىزدىككە بوي الدىرىپ, تاتۋلىقتى قاتۋلىقپەن ءىرىتىپ ءجۇرمىز. باياعى باۋىرمال كوڭىل, قازاقى قايىرىمدىلىق جوق. قۋلىق پەن سۇمدىقتىڭ قۇدىعىنا سۇيرەگەن قۋاياق, سۇماۋىز بولىپ بارامىز. وزەكتى ورتەگەن وسى ويلار كوڭىلگە تىنىم, جۇرەككە مازا بەرمەيدى», دەيدى اكتەر بەكجان تۇرىس «Egemen Qazaqstan» گازەتى بەتىندە وي ءبولىسىپ.
تەكتىلىك تۋرالى ەلىمىزدىڭ باس گازەتىندە جاريالانعان تانىمدى دۇنيەلەر مۇعالىمدەر ءۇشىن, اتا-انالار ءۇشىن دە جانە سولار ارقىلى ساناسىنا سىڭىرىلەتىن جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن قۇندى. كەشەگى كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ كەيىپكەرلەرى مەن اتا-اناسى, ءتىپتى مۇعالىمدەرى گازەت-جۋرنال وقىمايدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى وسىندايدا. قازاقتىڭ «الما ساباعىنان الىس تۇسپەيدى», «تۇبىنە قاراي بۇتاعى, تەگىنە قاراي ۇرپاعى», «تەكتەن ءنار العان توزبايدى», «تۇلپاردىڭ تۇياعى, سۇڭقاردىڭ قياعى», «تەگىندە بار تەكتىلىك», «تەكتىلىك تۇقىم قۋادى», «تەكتى جەردىڭ تۇلپار ۇلى», «تەگى مىقتى», «تەگى تازا», «تەگىنە تارتقان», «اسىلدىڭ قيىعى», «تەكتىنىڭ تۇياعى», «جاقسىنىڭ كوزى», «اسىلدىڭ سىنىعى» دەگەن ناقىل سوزدەرى تەكتىلىكتىڭ ءمان-ماعىناسىن اشا تۇسەدى. بابالارىمىزدان جەتكەن ء«وزى بولعان جىگىتتىڭ – اتا-تەگىن سۇراما», «جاماننان جاقسى تۋسا – تەڭى بولماس, جاقسىدان جامان تۋسا – ەمى بولماس» دەگەن پايىمى دا كوپ ءجايتتى اڭعارتادى. ەندەشە كەشەگىدەي وقيعالارعا قاتىگەزدەنىپ بارا جاتقان, الىمجەتتىككە بەيىم بالا كىنالى مە, الدە... كىنالىنى تاۋىپ, جازعىرۋ ەمەس, ماقساتىمىز اتا-انالارعا وي سالۋ عانا ەدى.
ايتپاقشى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ء«سۇيىنشى» سۇراعانداي بولىپ, وقيعانى جارىسا ء«بولىسىپ» جاتقانداردىڭ سوتسيولوگيا عىلىمىنداعى "ۆەرتەر سيندرومىن" ۇمىتپاعانىن, ەسكەرگەنىن قالايتىندار كوپ. پسيحولوگتار بۇل سيندروم بويىنشا, ءبىر رەت جاسالعان جاۋىزدىق اكتىسى اقپارات قۇرالدارىنان كەڭىنەن ايتىلىپ, جازىلىپ, كورسەتىلە بەرسە, قانىپەزەر ارەكەت دومينو ادىسىمەن ەلدىڭ ءار قيىرىنان قىلاڭ بەرىپ, ۇلاسپالىعا اينالاتىنىن ايتادى. ال, ءالى وڭ-سولىن تانىماعان ءجاسوسپىرىمنىڭ ەلىكتەگىش-سولىقتاعىش كەلەتىنى ءمالىم. بۇل ورايدا, وكىنىشكە قاراي, عالامتور, ونىڭ ىشىندە كەيبىر سايتتار جاريالانىمى – وسى تەكتەس تەرىس ىقپالدار مەن اگرەسسيا نەمەسە قاراپايىم جاۋاپسىزدىققا ۇيرەتەتىن جەرگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان پسيحولوگ ماماندار قاتىگەزدىكتى كورسەتەتىن وقيعالار تۋرالى اقپارات جاريالاۋدا جاعدايدى جان-جاقتى سارالاپ بارىپ شەشىم قابىلداۋعا كەڭەس بەرەدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«Egemen Qazaqstan»
تۇركىستان وبلىسى