تۇراننىڭ تۇعىرلى تۇلعاسى

رەسەيدە تۇراتىن, ءستاليننىڭ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەگەن قازاق تاريحشىسى دينا امان­جولوۆا ءستاليننىڭ جەكە مۇراعا­تىندا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الاشورداشىلارمەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر كوپ ەكەنىن ايتادى. سو­­نىڭ بىرەگەيى – 1922 جىلى تۇ­­رار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قو­­جانوۆ ءاليحان بوكەيحانوۆتى تۇتقىننان بوساتۋ ءۇشىن ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىسپەن شىققانى.

«مۇنداي ارەكەت جالانىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن ايىپتاۋعا سەبەپ بولارىن الدىن الا بىلسە دە باس­تارىن بايگەگە تىككەن» – دەيدى دينا امانجولوۆا.

دينا امانجولوۆا كرەمل ارحيۆىندە, ءستاليننىڭ قۇجاتتارى اراسىندا رىسقۇلوۆتىڭ ستالين­مەن قىزمەت بارىسىنداعى حاتتارى ونىڭ قىلىشتىڭ جۇزىمەن ءجۇرىپ وتكەنىنەن حابار بەرەتىنىن ايتادى. بۇل قۇجاتتار دا ءالى قازاق قوعامىنا قولجەتىمدى ەمەس.

ال تاريحشى وردالى قوڭى­راتباەۆ ءا.بوكەيحانوۆتىڭ قۇ­پيا تۇردە تاشكەنتكە كەتۋi­نەن قاۋiپتەنگەن گپۋ-دiڭ (مەم­لە­كەت­تiك ساياسي باسقارما) قار­قا­رالىداعى جەرگiلiكتi بولiم­شەسi ارقىلى1922 جىلى 14 قازاندا ونىڭ تۇت­قىنعا العانىن تومەن­دەگىدەي بايان­دايدى:

«گپۋ-دiڭ قارقارالى بولiم­­شەسiنiڭ iس-ارەكەتiنە نارازىلىق بiلدiرiپ, ءوزiن بوساتۋدى تالاپ ەتكەن ءا.بوكەيحانوۆ تۇرمەدەن تانىستارى ارقىلى قول جالعاپ ماسكەۋگە, ركفسر ۇلت iستەرi جو­نiن­دەگi حالىق كوميسسارياتىنا ء«اليحانوۆ» دەپ قول قويىلعان شۇعىل جەدەلحات جولدايدى. جە­دەلحاتتىڭ ء«اليحانوۆ» دەگەن ات­پەن جiبەرiلۋiنiڭ وزiندiك سىرى بار, ويتكەنi ونىڭ ناعىز يەسi كiم ەكەنiن بiلسە, قارقارالىنىڭ تەلەگراف بولiمiندەگi گپۋ اگەنتتەرi تار­كiلەپ الارى ءسوزسiز ەدi. جەدەل­حات ءۇش كiسiنiڭ – ركفسر ۇلت iس­تە­رi جونiندەگi حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستاليننiڭ, حالىق كو­ميسسارىنىڭ ەكiنشi ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆتىڭ جانە ركفسر حالىق كوميسسارلار كەڭە­سi مەن ەڭبەك جانە قورعانىس كەڭەسi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.د.تسۋريۋپانىڭ اتىنا جولدانعان:

«16-10-22. ماسكەۋگە. قار­قا­رالىدان. جولداس ستالينگە. كوشiرمەسi  –  حالىق كوميسسارلار كەڭەسi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.د.تسۋريۋپا مەن ۇلت iستەرi جو­نiندەگi حالىق كوميسسارىنىڭ ورىن­باسارى ت.رىسقۇلوۆقا. 14 قا­­­زاندا مەملەكەتتiك ساياسي باس­­قار­ما (گپۋ) بۇيرىعىمەن تۇت­قىندالدىم, مەنi سەمەي قالاسىنا اتتاندىرماق. ماسكەۋ قالاسىنا ءوز ەركiممەن كەلۋiمە رۇقسات بە­رiلۋiن سۇرايمىن. ءاليحانوۆ».

ءاليحان بوكەيحانوۆقا اراشا ءتۇسiپ, اباقتىدان الىپ شىققان تۇرار مەن سۇلتانبەك بiردەن-اق گپۋ-دiڭ قارا تiزiمiنە iلiگەدi. گپۋ-دiڭ قازاقستانداعى وكiلەتتi وكiلi ي.د.كاشيرين مەن قۇپيا ءبولiم باستىعى ياكۋبوۆسكيدiڭ گپۋ-دiڭ شىعىس ءبولiمiنiڭ باس­تىعى يا.ح.پەتەرسكە 1923 جىلى 14 ناۋرىزدا جولداعان قۇپيا ەسەپ­تi بايانداماسىندا تۇرار مەن سۇل­تانبەكتiڭ iس-ارەكەتتەرiنە ۇلكەن ساياسي ءمان بەرiپ, بىلاي دەپ اتاپ كورسەتكەن: «بوكەيحانوۆتىڭ تۇت­قىندالۋىنا تاشكەنتتiك الاش­­ورداشىلار قىزۋ جاۋاپ بەر­­­دi. ولار ستاليننiڭ اتىنا رىس­قۇلوۆ پەن قوجانوۆتىڭ باس­شىلىعىمەن جانە سولاردىڭ قولى قويىلعان جەدەلحات جولداپ, بوكەيحانوۆتىڭ جازىقسىز تۇتقىندالۋى دالا­لى ايماقتاردا بۇلiنشiلiك پەن قازاق بۇقاراسى ورتاسىندا تۇسiنبەستiك تۋدىرادى دا, ولاردى كەڭەس وكi­مەتiنەن اجىراتادى, سوندىقتان دا ونى بوساتۋ ءۇشiن تيiستi مەكەمەلەرگە ىق­پال جاساۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويدى».

كەڭەس زامانىندا قول جەتپەگەن نيەتتى ىسكە اسىرۋعا تاۋەل­­سىزدىك داۋىرىندە جول اشىل­دى: 2011 جىلى 1920-1937­ جىل­دا­رى ماسكەۋدە تۇرار تۇر­عان پاتەرلەردىڭ مەكەنجايى انىق­تالدى, ەسكەرتكىش بەلگى قويىلدى.

تۇرار رىسقۇلوۆقا الماتىدا ەسكەرتكىش قويۋ ماسەلەسى دىن­مۇحامەد قوناەۆ تۇسىندا 1970 جىل­دارى كوتەرىلىپتى.

1970-1980 جىلدارى الماتى قالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولعان قوعام قايراتكەرى كەڭەس اۋحاديەۆ بىزگە 1970 جىلداردىڭ اياعىندا الماتىداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنەن رىسقۇلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى شە­شىمىن تاپقانىن, ونىڭ ورنى دا بەلگىلەنگەنىن ايتتى.

«بىراق ءالىبي جانگەلديننىڭ مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەل­­گەن­دىكتەن, بۇل ماسەلە تا­عى دا­ كەيىنگە شەگەرىلگەن. باس­قا­­شا ايت­قاندا, تۇراردىڭ ەسكەرت­كىشى تۇراتىن جەرگە ءالىبي جانگەل­دين­نىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى. 1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا ماس­كەۋدىڭ كەلىسىمىن الىپ, ەس­كەرت­كىشتىڭ ورنى بەلگىلەنىپ قويعان كەزدە قوناەۆ ورنىنان كەتتى», – دەيدى كەڭەس اۋحاديەۆ.

1990 جىلدارى رىسقۇلوۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى قايتا كۇن تارتىبىنە شىقتى. قازاق زيا­لىلارىنىڭ الماتىدا تۇرار ەسكەرتك­ىشىن ورناتۋ, تۇراردىڭ شىعارمالار جيناعىن تولىق نۇسقاسىندا جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسى قازاق ۇكىمەتى تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى.

قازاقستان ۇكiمەتiنiڭ 1993 جىلعى №198 قاۋلىسى بويىنشا, الماتىدا رىسقۇلوۆتىڭ ەڭسەلi ەسكەرتكiشi ورناتىلۋى ءتيىس ەدى

بىراق ارادا 25 جىل وتسە دە ءىس ور­نىنان قوزعالعان جوق.

تۇرارتانۋشى عالىم, مارقۇم مول­ديار سەرىكباەۆتىڭ وسى ما­سە­لەنى كوتەرىپ, جوعارىعا جاز­عان حاتتارىنا كەلگەن جاۋاپ تا ءبىر سارىندى. ول قۇجاتتاردى مولديار اعا كوزى تىرىسىندە كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ ءوتتى.

1993 جىلعى №198 قاۋلىنى ال­عا تارتىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋ­رالى وتىنىشىنە الماتى قالاسى مادەنيەت باسقارماسىن باسقارعان ە.اۋەزوۆ «الماتى قالاسى اكىم­دىگىندە تۇرار رىسقۇلوۆقا ەسكەرت­كىش ورناتۋ بويىنشا جۇمىستار باستالعانمەن, قازىرگى ساتتە توق­تاپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, بار ما­سە­لە قارجىعا كەلىپ تىرەلىپ تۇر. دەگەنمەن قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ت.رىسقۇلوۆقا الداعى ۋا­قىتتا ەسكەرتكىش ورناتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلادى» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

ەرتەرەكتە شەراعامىزبەن وسى­ تاقىرىپتا سىر-سۇحبات قۇرعاندا: «كي­نو­عا كەرەك دۇنيەنى تۇگەندەپ بەر­­دىم. سيۋجەت سويلەپ تۇر. كينو تۇسىرەمىن دەگەندەردىڭ قو­لىن كىم بايلاپ تۇر؟» دەگەن ەدى.تۇرار كوكەسىنىڭ بەينەسى كي­نو­دا سومدالسا دەگەن ارمان كۇنى كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن شەراعانىڭ ىشىندە كەتتى.

تۇرار بەينەسىن سومداعان اكتەر ايدوس بەكتەمىر اكتەر رەتىندە تانىلۋىنا تۇرار رىسقۇلوۆ ءرولى سە­بەپشى بولعانىن ايتادى.­ 1980 جىل­داردىڭ سو­ڭىندا الما­تىدا «قىزىل جەبە» قويىلعان كەزدە حالىقتىڭ زال­عا سىيماعانى سونشالىق, ەسىك­تى سىندىرىپ جىبەرە جازداپتى. العاشقى كورسە­تىلىمىنە ت.رىسقۇلوۆتىڭ جارى ءازيزا اپا, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, گ.كول­بين, ەلباسىمىز, ول كەزدە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تور­اعا­­سى قىزمەتىن اتقارعان ن.نازار­باەۆ­ قاتىسقان.

«رىسقۇلوۆتىڭ قازاقتىڭ مۇ­ڭىن جوقتاپ ستالينگە حات جازاتىنى, ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا ءۇش رەت بولاتىن تۇستارى بار. پرە­مەرادان كەيىن گەننادي كولبين نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنان: «وسى راس پا, الدە ءسىزدىڭ ۇلتىڭىزدان شىق­قان اۆتور ويىنان شىعارىپ وتىر ما؟» دەپ سۇراپتى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ول حاتتار ءبىزدىڭ مۇراعاتتا ساقتاۋلى تۇر. سەنبەسەڭىز كورسەتە الامىن», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قويىلىم بىتكەن سوڭ ءازيزا اپا كەلىپ, مەنىڭ ماڭدايىمنان ءسۇيىپ, «اينالايىن تۇراردىڭ بەينەسىن كوز الدىمدا قايتا جاڭعىرتتىڭ» دەپ باتاسىن بەردى. «اپا, مەنى تۇرارعا ۇق­ساتتىڭىز با؟» دەگەن ساۋالىما: «ۇق­ساپ تۇرسىڭ. بىراق تۇراردىڭ بويى سەنەن بيىگىرەك ەدى» دەپ جاۋاپ بەردى», – دەيدى ايدوس بەك­تەمىروۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە.

تاريحشى, تۇرارتانۋشى ور­دالى قوڭىراتباەۆ ايتپاقشى, تۇ­رار رىسقۇلوۆ كوزى تىرىسىندە-اق ازيا­لىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قايرات­كەر رەتىندە مويىندالعان تۇلعا.

ورتالىق ازيا قۇرلىعىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى تاريحىنا كوز جۇگىرتكەن تاريحشىلار تۇرار تۇل­عاسىنا, تۇرارتانۋ اۋىلىنا  ات شالدىرماي كەتە المايدى.

رەسەي عانا ەمەس, موڭعول, قىر­عىز, وزبەك ەلدەرى مەملەكەتتى­لى­­گىنىڭ 1920-1937 جىلدارداعى قا­لىپ­تاسۋ كەزەڭىندە تۇراردىڭ قول­تاڭباسى سايراپ جاتىر. با­تىس ەۋروپا مەن ازياعا (يران,­ اۋعان­­ستان, پاكىس­تان) جول اشاتىن ۆولگا-دون كانالىن (قارا تەڭىز, ازوۆ تەڭىزى, كاس­پي تە­ڭى­زى, پارسى شىعاناعى, ومان شى­عا­ناعى) سالۋ تۋرالى دا 1923 جىلى ت.رىسقۇلوۆ ايتتى. «ول – الەمدىك, ورتاازيالىق, رە­سەيلىك بىر­نەشە ەكونوميكالىق وداق­تىڭ نەگىزىن قالاۋشى. سونىڭ ءبىرى – 1923 جىلى يان ەرنەست رۋد­زۋتاك ەكەۋى ۇسىنعان يران رەس­پۋبليكاسى مەن تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى كە­دەندىك وداق.  تۇرار 1923 جىلى رەسەي كوممۋنيستىك پار­تياسىنىڭ ءحىى سەزىندە ۇلتتىق-وداقتىق كە­ڭەس قۇرۋدى, ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردى ەكونوميكالىق اۋدانداۋ كەرەكتىگى تۋرالى بايانداما جاسا­دى», دەيدى وردالى قوڭى­رات­باەۆ.

تاريحشىلار ت.رىسقۇلوۆتىڭ 200-دەن اسا زەرتتەۋ ەڭبەگى بار ەكە­نىن اي­تادى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جا­رى ءازيزا رىسقۇلوۆا ءومىرىنىڭ سوڭ­عى جىلدارىندا ۇزاق جىل (1926-1937) ركفسر حالىق كوميس­سارلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى بولىپ ىستەگەن ونىڭ كوپ­تەگەن ەڭبەكتەرى ماقساتتى تۇر­دە جويىلىپ جىبەرىلگەنىن, «قا­زاقستان تاريحى» دەپ اتا­لا­­تىن زەرتتەۋى رىسقۇلوۆ ۇستال­عان كۇنى قولدى بولعانىن ايت­قان. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن كۇن­دەلىكتى باسىلىم بەتتەرىندە رىس­قۇلوۆتىڭ «قازاقستان تاريحى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى اقش-تاعى كىتاپحانالاردىڭ بىرى­نەن تابىلدى» دەگەن اقپارات شىققان كەزدە تۇرار ۇستالعان كەز­دە قول­دى بولعان ەڭبەك سول شى­عار دەپ ەلەڭدەپ قالعانبىز. بىراق ىزى­نە تۇسەر زەرتتەۋشى بول­ماعان­دىق­تان, ونىڭ دا سوڭى سيىر­قۇيىم­شىقتانىپ كەتتى. جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. تاريحشى وردالى قوڭىراتباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ماسكەۋ ارحيۆ­تەرىندە تۇرار ۇستالعان كەزدە تار­كىلەنگەن قۇجاتتاردىڭ تىزىمىمەن تانىسقانىن ايتتى.

«بىراق ول تىزىمدە «قازاقستان تاريحى» جوق. دەمەك, ونىڭ دەرە­گىن باسقا جاقتان ىزدەۋ كەرەك», دەيدى ول.

قۇجاتتانعان, قاعازعا تۇسكەن ەڭ­بەكتىڭ ءبارى تاريح ەكەنى, كۇنى ەرتەڭ ولاردىڭ ىزدەۋشىسى بولاتىنىن كرەمل ءبىلدى, سول ءۇشىن اسا قۇندى قۇجاتتاردى تاركىلەنگەن ەڭبەكتەردىڭ تىزىمىنە ماقساتتى تۇردە قوسپاۋى ابدەن مۇمكىن.

ەندەشە, سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترلىگى ارقىلى الىس-جاقىن شەتەل­دەر ارحيۆتەرىندەگى تۇرار­دىڭ مۇرالارىنا ىزدەۋ سالاتىن كەز كەلدى. تۇراردىڭ قىزى ساۋلە رىسقۇلوۆامەن سوڭعى اڭ­گى­مەلەسكەنىمىزدە اكەسىنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇرانىڭ باسىم كوپشىلىگى باكۋ, بىشكەك, تاش­كەنت, ماسكەۋ, ۇلان-با­تىر ارحيۆتەرىنەن تابىلىپ قا­لۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى. سە­بەبى تۇراردىڭ قىسقا عۇمىرىندا ول ەلدەرمەن تۇيىسكەن نۇك­تەلەرىنىڭ كوپ بولعانىن كۇنى كەشە عانا دۇنيەدەن وتكەن شەر-اعا شەرحان مۇرتازا تالاي رەت اي­تىپ كەتتى.

«ىزدەۋگە, سۇراۋ سالۋعا قول قىسقا بولدى» – دەگەن ەدى ساۋلە تۇ­رار­قىزى بىزبەن اڭگىمەسىندە. تۇرارتانۋشى عالىم مولديار سەرىكباەۆ قىرعىز, وزبەك ەلدە­رى­نىڭ 1920-1937 جىلدارداعى قا­لىپ­تاسۋ كەزەڭدەرىندە تۇراردىڭ قول­­تاڭباسى بار ەكەنىن تالاي رەت ايتقان. «سىرتقى ىستەر مينيستر­لىگى ارقىلى بىشكەك, تاشكەنت قا­لالارىندا تۇرار تۇرعان, جۇ­مىس ىستەگەن ۇيگە ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ­دى قولعا الۋىمىز كەرەك. بۇل ما­سە­لەنى كەشەۋىلدەتۋگە بولمايدى.

تۇرار ورتالىق ازيا دەڭ­گەيىندەگى تۇلعا بولسا دا ونىڭ جوق­­­تاۋشىسى تەك قازاق ەلى عانا بو­­لىپ وتىر.

تۇراردى جان-جاعىمىزعا تا­نى­تۋ ارقىلى ورتالىق ازيا ەل­دەرى اراسىنداعى پوزيتسيا­مىزدىڭ تاريحىن ءبىر عاسىرعا ءارى جىلجى­تامىز.

ءبىز وزبەك, قىرعىز, ازەربايجان مۇرا­جايلارىنداعى تۇرارعا قا­تىس­تى دەرەكتەردى تۇگەندەپ ۇل­گىر­گەن جوقپىز ءالى. باكۋ مۇرا­جايلارى دا تۇرارعا قاتىستى كوپ سىردى بۇگىپ جاتىر. ەگەر بارلىق دەرەكتەردىڭ باسىن قوسساق, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءوزى 30 توم بولىپ قالادى» دەگەن ەدى.

قىرىقتان ەندى اسقاندا قىر­شىن كەتكەن قازاقتىڭ تۇرارى تۋرالى تىم كوپ ايتىلمادى, دەرەك تە تابىلمادى,تولىق, ساناۋلى سۋ­رەتتەرى عانا بولماسا. قىزىل يمپەريانىڭ قاتتى وشىككەنى سونشا, تۇرار رىسقۇلوۆتى اتۋ تۋرالى بۇيرىققا ءستاليننىڭ ءوزى قول قويدى. «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتالعان ارىس 1938 جىلى 10 اقپاندا اتىلدى. تۇراردىڭ اتىلۋىنا ستالين, ۆوروشيلوۆ, كاگانوۆيچ, مولوتوۆ سىندى ءتورت ادام بىردەي قول قويدى. بۇل ونىڭ كەڭەستىك ازۋلى ءھام اياۋسىز ساياسي-اكىمشىلىك بيلىگىنىڭ نەگىزگى نىساناسىنا اينالعان دارا تۇلعا ەكەنىن بىلدىرەدى. ال جۇبايى الجير-دە 18 جىل ايداۋدا بولدى, ۇلى ەسكەندىر تۇرمەدە كوز جۇم­دى.

تۇراردىڭ تاعدىرىن تو­لىق زەرتتەسە تالاي تاريحي قۇن­­دى قول­­­­­­جازبالار تابىلارى­ ءسوز­سىز. قول­جازبا دەمەكشى, كەي­بىر زەرت­تەۋشىلەر تۇرار رىسقۇلوۆ­تىڭ ءوز قولىمەن جازعان حاتتارىنىڭ بىرقاتارى امەريكانىڭ مۇراعات­تارىندا دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى.

گۇلبارشىن ساباەۆا,

جۋرناليست

الماتى