جىلقىنىڭ سۇيەك قۇرىلىمى

جىلقىنىڭ دەنە ءبىتىمى جانە اناتوميالىق ەرەكشەلىگىنىڭ نەگىزى ونىڭ سۇيەك قۇرىلىمىنىڭ ورنالاسۋى مەن ۇيلەسىمىنە بايلانىستى بولادى. ياعني, جىلقىنىڭ سۇيەك ءبىتىمى تالاپقا ساي كەلگەنىمەن, ونىڭ سىڭىرلەرى, بۇلشىق ەتتەرى, بۋىن شەمىرشەكتەرى جانە ىشكى اعزالارى تالاپقا ساي كەلمەسە, ول جىلقى جۇيرىك بولمايدى. ناقتىراق ايتقاندا, جىلقىنىڭ سۇيەك ءبىتىمى ىشكى اعزا مۇشەلەرىمەن ۇيلەسىم تابۋى قاجەت.

جىلقىنىڭ ءاربىر دەنە مۇشەسىنىڭ اتقاراتىن مىندەتى بار. مىسالى, جىلقىنىڭ تومەنگى تىرەك مۇشەلەرى (اياعى, سانى, جىلىنشىگى, تۇياعى) جالپى دەنە سالماعىن قوزعالىس كەزىندە الىپ جۇرۋگە مىندەتتى. ياعني, جىلقىنىڭ دەنە مۇشەلەرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى قانشالىقتى دۇرىس ۇيلەسىم تابادى, سونشالىقتى ساپاسى ارتادى.

ال, جىلقىنىڭ سۇيەگى ونىڭ نەگىزگى قاڭقاسىن قۇرايدى. سۇيەكتەرى ءىرى ءارى مىقتى بولسا, ول ساپالى جىلقى دەپ ەسەپتەلەدى. جىلقىنىڭ سۇيەگى ءىرى بولعان سايىن ونىڭ سالماعى ارتادى جانە تۇلعاسى كورنەكتى كەلەدى.

سۇيەكتەردىڭ مىندەتى – جىلقىنىڭ قيمىل-قوزعالىسىن رەتكە كەلتىرۋمەن قاتار, ىشكى اعزالاردىڭ تابيعي تۇردە ورنالاسۋىن قامتيدى جانە بۇلشىق ەتپەن قاپتالادى. ەتتىڭ سىرتىنان تاقىر ءجۇندى قالىڭ تەرى وراي ورنالاسادى.

جىلقىنىڭ جالپى دەنەسى ءىرىلى-ۇساقتى 205 سۇيەكتەن قۇرالادى. بۇل سۇيەكتەر بۋىن ارقىلى قوزعالىپ, جۇمساق ءارى بەرىك شەمىرشەك-سىڭىرلەر مەن بۇلشىق ەتكە بەكيدى.

جىلقى سۇيەكتەرىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى:

• باس سۇيەك;

• مويىن جانە ارقا سۇيەك بۋىندارى;

• قابىرعا سۇيەكتەرى;

• الدىڭعى-ارتقى اياق سۇيەكتەرى جاتادى.

باس سۇيەكتىڭ قۇرىلىمى: ەكى جاق سۇيەك (استىڭعى جانە ۇستىڭگى), ماڭداي جانە توبە سۇيەگى, كوز ۇياسى, كەڭسىرىك, ازۋ جانە قاسقا (ماڭداي) تىستەر, تاڭداي سۇيەگى, سوياۋ ءتىس جاتادى.

الدىڭعى اياق سۇيەكتەرىنە: جاۋىرىن, توقپان جىلىك, كارى جىلىك, جىلىنشىك, باقاي سۇيەكتەرى جانە تۇياق جاتادى.

ارتقى اياق سۇيەكتەرىنە: جامباس, ورتان جىلىك, اسىق جىلىك, تىرسەك, جىلىنشىك, جەتىم سۇيەك, باقاي جانە تۇياق جاتادى.

قابىرعا سۇيەكتەرىنە: قابىرعا سۇيەكتەرىن ءۇش توپقا بولەدى. ءبىرىنشىسى – ءتوس سۇيەككە بىتىسكەن بۇعانا قابىرعالار, ەكىنشىسى – قارا قابىرعالار, ءۇشىنشىسى – سۇبە قابىرعالار.

مويىن جانە ارقا سۇيەك بۋىندارىنا: جەلكە قۇيىسى, مويىن بۋىندارى, شوقتىقتىڭ بۋىن-سۇيەكتەرى, ارقا بۋىندارى, ساۋىر قۇيىسقانى, قۇيرىقتىڭ جىڭىشكە بۋىن-سىلبە سۇيەكتەرى جاتادى.

● بۋىننىڭ قۇرامى – بۋىن ۇياسى, شەمىرشەك قابىعى جانە سارىسۋدان (سۇيىق زات) تۇرادى. بۇل قۇرام بۋىن سۇيەكتەرىنىڭ ۇيكەلىسىن رەتتەيدى. ياعني, بۋىن قوزعالىسقا ەنگەن جاعدايدا ەركىن قىزمەت اتقارۋ مۇمكىندىگىن جاسايدى.

بۋىنداردى – جىكتى بۋىن, تۇتاسقان بۋىن, قوزعالمالى بۋىن دەپ ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرعان ءجون.

● جىكتى بۋىنعا – جىك ارقىلى تۇتاسقان باس سۇيەك بۋىندارى جانە جامباس-جاۋىرىن جىگى مەن ءتوس سۇيەك جىكتەرى جاتادى.

● تۇتاسقان بۋىنعا – مويىننىڭ جەتى بۋىنى, شوقتىقتىڭ 18 بۋىنى, ارقانىڭ 6 بۋىنى, جايانىڭ 6 بىتەۋ بۋىنى, قۇيرىق بۋىندارى (جىلقىنىڭ جاسىنا بايلانىستى 13-19 بۋىن) جاتادى.

● قوزعالمالى بۋىنعا – جىلقىنىڭ قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەتىن, ياعني, بۇگىلىپ-جازىلاتىن بارلىق بۋىندار جاتادى. بۋىن قوزعالىستارىن ءيىندى جانە جابىق ءيىندى دەپ ەكىگە بولەدى.

● ءيىندى بۋىنعا - جىلقىنىڭ كۇردەلى قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەتىن اياق بۋىندارى مەن شۇيدەگە تۇتاسقان (قاراقۇس) مويىننىڭ اۋىز بۋىنى مەن كەۋدەگە تۇتاسقان سوڭعى بۋىنى جاتادى.

● جابىق ءيىندى بۋىنعا – قابىرعا سۇيەكتەرىنىڭ ارقاعا تۇتاسقان ۇستىڭگى بۋناقتارى جانە ءتوس سۇيەككە بايلانعان بۇعانا قابىرعا بۋىندارىن جاتقىزامىز.

قوزعالمالى بۋىنداردى ورنالاسۋىنا قاراي – الدىڭعى جانە ارتقى بۋىن تىزبەگى, ارقا-قابىرعا-ءتوس بۋىن سۇيەكتەرى دەپ بولەدى.

● الدىڭعى بۋىن تىزبەگىنە – جاۋىرىن مەن توقپان جىلىك قوسپاسى, جىلىنشىكتىڭ ۇستىڭگى بۋىنى, تىزەنىڭ 6 بۋىن سۇيەگى, باقاي جانە تۇياقتىڭ ۇساق بۋىندارى جاتادى.

● ارتقى بۋىن تىزبەگىنە – جامباس قوسپاسى, توبىق, اسىق بۋىنى, جىلىنشىك پەن باقاي قوسپاسى جانە تۇياق بۋىن سۇيەكتەرى جاتادى.

● ارقا-قابىرعا-ءتوس بۋىن سۇيەكتەرىنە – ءتوس پەن قابىرعا, ارقا مەن قابىرعانىڭ تۇتاسقان شەمىرشەكتى بۋىندارى جاتادى.

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»