قانشاما ۇزاق عۇمىر كەشكەنىمەن ءومىردىڭ سوڭىنا قاراي قامشىنىڭ سابىنداي بولىپ شولتاڭ ەتە قالاتىن, كورگەن تۇستەي جالت ەتىپ وتە شىعاتىن جارىق دۇنيەنى اتا-بابالارىمىز «جالعان» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن تۇيىندەپتى. كۇنى كەشە عانا ورتامىزدا جۇرگەن ەسەنقۇل اقىن ايتقانداي «بىزدەرمەن جەردى ءبىر باسقان, سۇيگىزگەن, سۇيگەن, مۇڭداسقان» اباي سادۋاقاس ۇلىنىڭ ومىردەن وتكەنىن ويلاعاندا بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقاتتىعىنا كوزىڭ تاعى ءبىر جەتە تۇسەتىندەي...
جاقسىلار ارامىزدا جۇرگەندە مىنا ومىردەن وتپەيتىندەي, انا دۇنيەگە ەشقاشان كەتپەيتىندەي كورىنەتىنى بار. سونداي ابزال, جاقسى ازاماتتاردىڭ ءبىرى اباي باۋىرىمىزدى دا ورتامىزدا اڭقىلداپ جۇرە بەرەتىندەي سەزىنۋشى ەدىك. عۇمىرىن ونشالىقتى ۇزاق قىلماعان جاراتقاننىڭ جازۋىنا شارا بار ما؟..
ازدى-كوپتى عۇمىرىندا ماعىنالى تىرلىك كەشىپ, ءتۇرلى قىزمەتتەردى, سونىڭ ىشىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەردى دە اتقارعان اباي سادۋاقاس ۇلىنىڭ قادىرى تىرلىگىندە دە جوعارى بولدى. جاقسى جولداس, قيماس تۋىس, كىشىپەيىل ءىنى اينالاسىنداعىلارعا ادامگەرشىلىگى زور, ورنى بولەك اقكوڭىل ازامات رەتىندە تانىلىپ ەدى.
اباي تۋرالى ءسوز بولعاندا وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارى ويعا ورالادى. ەڭبەك جولىن باستاعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويماعان جاس جۋرناليسپەن كۇرتى اۋداندىق «شۇعىلا» گازەتىندە بىرگە قىزمەت اتقاردىق. رەداكتسيامىزدىڭ ارقاسۇيەر اقساقالى, قاربالاس تىرلىگى ءبىر بىتپەيتىن اۋداندىق گازەتتىڭ قارا نارى ىسپەتتى سادۋاقاس بيگەلديەۆ اعامىزدىڭ ابايدى قولىنان جەتەكتەگەندەي بولىپ جۋرناليستىك قىزمەتكە الىپ كەلگەنى ەسىمىزدە. كوزىن اشقالى كورگەنى جۋرناليستىك قىزمەت بولعاسىن, اۋداندىق گازەتتە قىزمەت اتقاراتىن تىلشىلەردى تۇگەلگە جۋىق تانىعاسىن با, الدە تابيعاتىنان شىعارماشىلىققا بەيىمدىگىنەن بە, اباي گازەت جۇمىسىنا بىردەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ۇجىمعا تەز ۇيرەنىسىپ كەتتى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە-اق جۋرناليست رەتىندە قالىپتاسىپ, كۇرتىلىك وقىرماندارعا وزىندىك ءۇنى, ايتارى بار اقىن رەتىندە دە تانىلدى.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى كۇرتى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا «اقشي تەلەارناسى» دەپ اتالاتىن جەرگىلىكتى ارنانىڭ اشىلعانى ەستەن كەتپەيدى. بۇل ءوڭىردىڭ ەرەسەك تۇرعىندارى ءۇشىن عانا ەمەس, بالدىرعاندارى ءۇشىن دە عاجايىپ جاڭالىق بولىپ ەدى. سول كەزدەگى اۋدان اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن اشىلعان تەلەارنا ءوڭىر جاڭالىقتارىن, وتكىزىلىپ جاتقان يگى شارالاردى كورسەتكەننەن كەيىن كورەرمەن نازارىنا مىندەتتى تۇردە بەينەفيلم ۇسىناتىن.
تەلەارنانىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ تاعايىندالعان اباي باۋىرىمىز ارنا جۇمىسىن ۋاقىتپەن شەكتەمەيدى. كوپ رەتتە ەكى ساعاتقا دەيىن سوزىلاتىن, ول كەزدە تەلەديداردا كوپ كورسەتىلە بەرمەيتىن بەينەفيلم اياقتالعان سوڭ اقشيلىك بالدىرعانداردىڭ وتىنىشىمەن كەيدە تاعى ءبىر بەينەفيلمدى قويىپ جىبەرەدى. وندايدا شاعىن اۋىلدىڭ بالا بىتكەنى اباي اعالارىنىڭ اتىنا وزدەرى بىلەتىن بارلىق جاقسى سوزدەرىن جاۋدىرىپ, قولدارىن شاپالاقتاپ ءماز بولىپ قالاتىن. ونداي ريزاشىلىقتى سەزىنگەن اباي دا قاناتتانا ءتۇسىپ, بالدىرعانداردى ءار كۇن سايىن قۋانتۋعا اسىعاتىن. ازاماتتىڭ وسىنداي كەڭپەيىلدىگىنىڭ وزىنەن ونىڭ جاز كۇنىندەي جايدارى مىنەزى اڭعارىلىپ تۇراتىن ەدى-اۋ...
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە سىرتتاي وقىپ جۇرگەندە ابايدى ازامات رەتىندە تاعى ءبىر قىرىنان تانىعانداي بولدىق. الدىڭعى بۋىن اعالارىنا جاقسى ءىنى, قاتارلاستارىنا سىيلاس, سىرلاس دوس, جولداسىن قيىن جاعدايدا تاستاپ كەتپەيتىن سەنىمدى سەرىك رەتىندە تانىلعان باۋىرىمىز سول كەزدە قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قانشاما دوس, جولداس تاپتى دەسەڭىزشى. سودان كەيىن دە شىعار, بۇگىندە «جايساڭ جولداستىڭ قازاسىن كەزىندە ەستىمەي قالدىق, ەندى قىرقىنا بارساق دەپ وتىرمىز» دەپ حابارلاسىپ جاتقان ازاماتتار قانشاما؟!
كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىن تاڭداعان اباي سادۋاقاس ۇلى كۇرتى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى مەن اۋدان اكىمى اپپاراتىندا, باسقا دا اۋداندىق گازەتتەر رەداكتسيالارى مەن مادەنيەت سالاسىندا جەمىستى قىزمەت اتقاردى. سونداي قىزمەت باسپالداقتارى ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى كەڭسەسىنىڭ باس ينسپەكتورى, اقمولا وبلىسى ەڭبەكشىلدەر اۋدانىنىڭ اكىمى, «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق مۇراجايى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمدارىنا دەيىن كوتەرگەن بولاتىن.
«ادامدى سىناپ, ونىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن بىلگىڭ كەلسە, قولىنا بيلىك پەن بايلىق بەرىپ كور» دەگەن دە تۇجىرىم بار. اباي باۋىرىمىز وسىناۋ ەكى قيىن سىناقتان دا سۇرىنبەي ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ناقتىراق ايتاتىن بولساق, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەندە كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ اسقاقتاپ كەتكەن جوق, قاراپايىم دا كىشىپەيىل قالپىنان تانبادى. كوپ بالالى وتباسىنداعى قوڭىرتوبەل تىرلىككە ۇيرەنگەن ازامات باقۋاتتى تىرلىككە قولى جەتكەندە دە اسىپ-تاسقان ەمەس. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قيىن جاعدايدا قالعان كەيبىر اعايىن-تۋىس پەن كەشەگى ءتىلشى ارىپتەستەرىنە, جورا-جولداستارعا كومەك قولىن سوزىپ, قانشاما ساۋاپتى ءىس جاسادى. كەيبىرەۋلەر ءتارىزدى ونىسىن جارنامالاپ, دابىرايتىپ كورسەتۋگە دە تىرىسپادى. «ابەكەڭ تاعدىردىڭ جازۋىمەن باسپاناسىز قالعان ءجۋرناليستى ءوزىنىڭ ساياجايىنا ورنالاستىرىپتى», ء«بىر ارىپتەسىنىڭ الپىس جىلدىعىنا وراي ات مىنگىزىپتى», «اعايىن-تۋىس, قۇدا-جەگجاتىنا كومەكتەسىپتى» دەگەندەي اڭگىمەلەردى ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بارىپ, وندا دا وزگە بىرەۋلەردەن ەستىپ قالاتىنبىز. ال ءوزىنىڭ «مەن ءسويتىپ ەدىم...» دەگەنىن بىردە-ءبىر رەت قۇلاعىمىز شالماپتى. شىن مانىندەگى ساۋاپتى ءىس دەپ ناق وسىنداي يگىلىكتى ىستەردى ايتاتىن بولار دەپ ويلايمىن.
اباي سادۋاقاس ۇلى تىرلىگىندە رەسپۋبليكالىق «جىل تاڭداۋى» اگەنتتىگىنىڭ ۇيعارىمىمەن «قازاقستاننىڭ ۇزدىك اكىمى» اتاعىنا يە بولىپ, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن «جىل مەتسەناتى» اتانىپتى. سونداي جاقسى ىستەرى ءۇشىن 2015 جىلى «قۇرمەت» وردەنىنە يە بولىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناسيحاتتالۋىنا بەلسەندى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ اتىنان ء«تىل جاناشىرى» قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان.
مۇنىڭ ءوزى ابزال ازاماتتىڭ قىزمەت بارىسىندا دا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن, اكىمدىك جۇمىستى اتقارا ءجۇرىپ تە قايىرىمدىلىق پەن ىزگىلىكتى, انا تىلىمىزگە دەگەن جاناشىرلىقتى ءدايىم نازاردا ۇستاعاندىعىن ايعاقتايدى.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا اباي سادۋاقاس ۇلىنىڭ قاتىسۋىمەن جەرگىلىكتى «جەتىسۋ تەلەارناسى» ارقىلى ەفيرگە شىققان «ۇلت پەن رۋح» باعدارلاماسىن تاعى ءبىر كورىپ شىقتىم. «تاڭبالى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە نەگىزىنەن وسى مۇراجايدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جايىندا اڭگىمە قوزعاعان ابەكەڭ باسشىلىق تىزگىنىن قولىنا العالى بەرى جارىق كورگەن كىتاپتاردى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىپ, مۇراجاي ماڭىندا ارنايى «ساپار ورتالىعىنىڭ» سالىناتىنىن, باسقا دا كوپتەگەن يگىلىكتى شارالاردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن قۋانا حابارلاعان ەكەن. ءوز سالاسىن جەتىك مەڭگەرگەن بىلگىر مامان, ماسەلەنى مەملەكەتتىك تۇرعىدا قويا بىلەتىن بىلىكتى باسشى, پاراساتتى ازامات دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن اباي سادۋاقاس ۇلىنىڭ نار تۇلعاسى, جارقىن ءجۇزى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. سول ساتتە ويىمىزعا «وسى جوبالاردىڭ تالاپ دەڭگەيىندە جۇزەگە اسۋىن قاداعالاۋىم كەرەك, دارىگەرلەرگە سودان كەيىن قارالارمىن» دەپ شاپقىلاپ ءجۇرىپ جۇرەكتى ەمدەۋ ۋاقىتىن وتكىزىپ الدى-اۋ دەيمىن», – دەگەن تۋىستارى مەن ارىپتەستەرىنىڭ وكىنىش پەن وكسىككە تولى ءسوزى ورالدى.
ءيا, جۇمىس, جۇمىس دەپ ءجۇرىپ جۇيكە مەن جۇرەككە سالماق ءتۇسىرىپ, دەنساۋلىقتى بۇزىپ الاتىنىمىز وكىنىشتى. ايتسە دە ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ تىرشىلىگىن ويلاپ, ءوز قامىن كۇيتتەپ جۇرسە اباي اباي بولار ما ەدى دەگەن وي كوڭىلگە تاعى ورالماي قويمايدى. ۇجىم, مەكەمە, تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويىپ, ەڭ قىمبات دەگەن دەنساۋلىعىنىڭ ءوزىن سوڭعى كەزەكتە ويلايتىن مۇنداي ازاماتتاردىڭ قاتارى دا سيرەپ بارا جاتىر-اۋ...
جاقسى ادامنىڭ جارقىن بەينەسى اسقار تاۋ سەكىلدى الىستاعان سايىن اسقاقتاي تۇسەدى ەمەس پە؟ سول ايتقانداي, اباي باۋىرىمىزدىڭ اسىل بەينەسى دە كوڭىل تورىندە, جۇرەك تۇكپىرىندە بىردەن-بىرگە بۇرىنعىسىنان دا بيىكتەي تۇسكەندەي. ادال دوس, ادامگەرشىلىگى جوعارى ابزال ازامات, جانى جايساڭ جاننىڭ رۋحى بۇل بيىگىنەن ەشقاشان تومەندەمەك ەمەس.
ءنۇسىپباي ابدىراحىم,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى وبلىسى