كورەيا جەرىندە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 57-جىلدارى نەگىزى قالانعان شيللا دەگەن مەملەكەت بولعان. سول شيللانىڭ كونە استاناسى – كيوندجۋ قالاسى. وندا ايگىلى «تەرىڭ ۋون» مايىتتەر ورنى بار. تۋرا وسى جەردەن تابىلعان, كەزىندە كورەيا قوعامى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولعان التىن ساپتى سەمسەردىڭ جۇمباعى نەشەمە جىلدان كەيىن ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا شەشىلدى جانە ول ءبىزدىڭ ۇلى دالامەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ شىقتى.
كيوندجۋ قالاسىندا 1973 جىلى جولدىڭ استىن قازىپ, سۋ قۇبىرلارىن سالۋ جۇمىستارى كەزىندە جۇمىسشىلار ءبىر قابىرگە تاپ بولادى. ودان التىن جالاتىلعان زاتتار شىعادى.
بۇل تۋرالى گازەتتەر جارىسا جازىپ, مەملەكەتتىك مۇراجاي مەن تاريح ورتالىقتارىنان كەلگەن عىلىمي قىزمەتكەرلەر زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. دەرەۋ قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاتىلىپ, قازبا جۇمىستارى باستالادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردەن تابىلعانداردىڭ ءبارى قاراپايىم ادامنىڭ زاتتارى ەمەس. ءسويتىپ ولار ۇلكەن بيلەۋشى نەمەسە الەۋمەتتىك مارتەبەسى جوعارى ادامنىڭ زاتتارى بولعاندىعى انىقتالعان.
ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى عالىمدار مەن ارحەلوگتەر تابىلعان زاتتاردىڭ يەسى كىم بولعانىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى. كەلەسى كەزەكتە زاتتاردىڭ وتانىن ىزدەيدى. بەرتىن كەلە وسى قابىردەن تابىلعان زاتتارعا بايلانىستى كيونحي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى, ارحەولوگ عالىمى كان ين ۋك ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردەگى قابىرلەردىڭ كوبى سوعىستا قازا بولعان ادامداردىكى جانە سولاردىڭ زاتتارى. اراسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىندا كەزدەسە بەرمەيتىن ەرەكشە زاتتار دا بار. سولاردىڭ ىشىندە كوزگە ەرەكشە تۇسكەن ءبىر زات بولعان. ونىڭ نە ەكەنىن, قايدان شىققانىن ءارى قاراي عالىم قىزىقتى مالىمەتتەر كەلتىرە وتىرىپ اڭگىمەلەيدى.
36 سانتيمەترلىك التىن ساپتى سەمسەردىڭ ءبىر بولىگى الەمنىڭ باسقا ءبىر جەرىنەن تابىلعان. بىزدە تابىلعان سەمسەردىڭ سابىندا قىزىل گاۋھار تاستار ورنالاستىرىلعان. بۇل سەمسەردىڭ شيللانىڭ التىن مادەنيەتىمەن بايلانىسى بار دەگەن تۇجىرىم جاسالىپ وتىر. بىراق سەمسەردىڭ مادەني باستاۋى باسقا ەلدىكى دەگەن دالەلدى دە عالىمدار ايتا باستادى. وعان دالەل تابۋ كەرەك بولعانى تاعى اقيقات. امەريكانىڭ «Denbo» وقۋ ورنىنىڭ «سارا نەلسون» دەگەن عالىمى: «بۇل شيللالىقتاردىڭ جاساعان زاتى ەمەس, بۇل سول كەزدە شيللالىقتار ءبىرىنشى رەت كورگەن عاجايىپ زات بولعان سياقتى», دەپ ۇلكەن ءبىر عىلىمي وي تاستايدى. تاريحشىلارعا ونىڭ ايتقان وسى ءبىر ءسوزى قاتتى اسەر ەتىپ, قىزۋ تالقىعا تۇسكەن.
كوپ عالىم مۇنداي سەمسەر بۇرىن كورەي جەرىندە تابىلماعان دەيدى. ءسويتىپ كەيىن ۇزدىكسىز بىرنەشە جىلدىق ىزدەنىستەن كەيىن شيللا جەرىندە تابىلعان مۇنداي زات شىعىس ەۋروپا اسكەريلەرىنىڭ ىشىندە قولدانىستا بولعان دەگەن عىلىمي نەگىزدى ويلار ايتىلدى. بالقان ماڭىنداعى بۇلعارلار وسىنداي سەمسەردى قولداندى دەگەن بولجامداردى دا عالىمدار ۇسىنا باستايدى. كورەيا عالىمدارى ونى دا زەرتتەپ كورگەن. ول جاقتا سونداي سەمسەردى گوتتار مەن عۇن تايپالارى ۇستاعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. بىراق كورەيا عالىمدارى ودان دا ناقتىراق دالەلدى ۇزبەي ىزدەي بەرەدى. ويتكەنى, بۇل سەمسەردىڭ ءتۇپ وتانى قاي ەل دەگەن سۇراق مازا بەرمەيدى. كورەيا عالىمدارىنىڭ اسىقپاي, بىرنەشە جىل ۋاقىت پەن ماڭداي تەرىن سارپ ەتىپ ىزدەگەن سۇراقتارى ولار ويلاماعان باسقا ءبىر ەلدەن تابىلادى. قايدان دەيسىز عوي؟
كورەيلەر ءوز ەلدەرىندەگى عاجايىپ سەمسەردىڭ تۋرا سونداي نۇسقاسى باسقا ەلدە بولۋى مۇمكىن دەگەن زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, سوڭىندا رەسەيدىڭ سانكت- پەتەربۋرگ قالاسىندا ورنالاسقان الەمدەگى ەڭ باي تاريحي مۇراجايدىڭ ءبىرى – «ەرميتاجعا» دەيىن ات تەرلەتىپ بارىپ قايتادى. نەشە جىل ىزدەگەن دۇنيەسىن تۋرا وسى مۇراجايدان تاپقان كورەيلەر قازاق تاريحىنىڭ تىم كونە ەكەنىنە جانە باي ەكەنىن كوز جەتكىزدى. شيللا مەملەكەتىنە تيەسىلى دەپ جۇرگەن سەمسەردىڭ كىمدىكى ەكەنى تۋرا وسى ەرميتاجدا تۇرعان زات انىقتاپ, تاريحي جۇمباقتى شەشەدى. كورەيا عالىمدارى وسىلايشا تاڭ قالارلىق جاڭالىق اشادى. قازاقستان جەرىندە تابىلعان سەمسەردىڭ ءبىر نۇسقاسى كورەيا جەرىندەگى سەمسەردىڭ نۇسقاسىمەن بىردەي دەلىنگەن دالەل ۇسىنىلىپ, عىلىمي جاڭالىق جاسالادى. كەنحي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى كان ين ۋكتىڭ ايتۋىنشا, «ول زاماندا ءتۇرلى التىن تەحنولوگياسى بولعان, بىراق مىنا سەمسەردىڭ ورنەكتەرى مەن سالىنعان گاۋھار تاستارى ءبىر-بىرىنەن اۋمايدى. جانە بۇل شيللا قولونەرشىلەرىنىڭ بىرەۋلەرگە ەلىكتەپ جاساعان دۇنيەسى ەمەس.
مۇنداي قۇندى عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ءبىز ءۇشىن زور ەكەنى ءسوزسىز ماڭىزدى. ياعني, بۇل عالىمنىڭ ايتقانىنان تۇيەتىنىمىز, ءبىزدىڭ قولونەرشىلەردىڭ شەبەرلىگى ءبىر ورتالىق ازيا كولەمىندە قالىپ قويعان جوق. ولاردىڭ قولىنان شىققان زاتتار قىتاي, كورەيا, جاپونيا ەلدەرىنە دەيىن جەتتى دەگەن ءسوز.
كورەيا عالىمى ايتقان كەلەسى ءبىر ۇتىمدى وي «التىن تەحنولوگياسىنا» قاتىستى. ونىڭ قازاق جەرىندە دە ەرەكشە دامىعانىن اڭعارتادى. دەمەك, «التىن تەحنولوگياسى» شىعىس ەلدەرىنىڭ كەيبىرىندە عانا بولعان دەگەن كوزقاراس تۇبىرىنەن قاتە دەۋگە نەگىز بار. بۇل دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ەرەكشە تاقىرىپ دەر ەدىك.
جالپى, قىتاي, جاپونيا جانە كورەيا ەلدەرىنەن ءالى دە بىزگە تيەسىلى مادەني مۇرالار, كونە جادىگەرلەر تابىلاتىنىنا سەنىم مول. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا باسقا وسىنداي جادىگەرلەرىمىزبەن تانىستىرامىز. سوندا وعان كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
ەلدەر اراسىنداعى ۇلكەن اراقاشىقتىقتى امەريكالىق «Denbo» وقۋ ورنىنىڭ عالىمى سارا نەلسون بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇل – عاجايىپ زات. كونە تاريحي ۇعىممەن قاراساق, ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قازاق جەرىنەن كورەي جەرىنە التىن ساپتى سەمسەر جەتكەن دەگەندى بىلدىرەدى». اقش-تىڭ عىلىمي وكىلى سەمسەردىڭ وتانى قازاق جەرى دەگەن ويدى ناقتى ءبىلدىرىپ, ءوز باعاسىن وسىلاي بەرىپ وتىر.
شەتەلدىك عالىمدار دالەل مەن دايەكسىز سويلەمەيدى. ولار زەرتتەۋدى حالىقارالىق دەڭگەيگە دەيىن شىعارىپ ىزدەنىس جاسايدى جانە زەرتتەۋلەرى ناقتى ايعاقسىز جاريالانبايدى. دەمەك, پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسىنا حالىقارالىق دەڭگەيدە دە باعا بەرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. بۇل – زامان تالابى. وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىراز زەرتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلىپ, قازاققا ءتيىسىلى دۇنيەلەر ەلگە تانىستىرىلۋى قاجەت. وزگە ەلدەردەگى جادىگەرلەرىمىزدى دە عالىمدارىمىز ىزدەپ تاۋىپ, يگىلىگىمىزگە جاراتساق, ەلىمىزدىڭ كونە تاريحى ۇرپاققا ۇلى مۇرا بولىپ قالارى ءسوزسىز.
داستان اقاش,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
سەۋل (كورەيا رەسپۋبليكاسى)