اقىل-ويدىڭ الىبى, سۇڭعىلا سۋرەتكەر لەۆ تولستويدىڭ: ء«اربىر باقىتتى جانۇيا ءبىر-بىرىنە ۇقساس, ءاربىر باقىتسىز جانۇيا وزدەرىنشە باقىتسىز» دەپ باستالاتىن رومانىن ساحنالاعان تەاترلار كوپ.
كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى تۋىندى جەلىسىمەن رەسەي دە, اقش تا كينو ءتۇسىردى. كەمەل ويلى, كەڭ تىنىستى كەمەڭگەر 1873-1877 جىل ارالىعىندا بەس جىل بويى جازعان ەكى توم تۇلعالى تۋىندى عاسىرلار وتسە دە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جوعالتقان جوق, كەرىسىنشە ونە بويى جاۋھارعا تولى جۋسان ءيىستى كيمبەرليتتەي جىل وتكەن سايىن جاڭا ءبىر قىرىمەن جارقىراپ, ءوزىنىڭ مۇحيتتاي تەرەڭ, وي تەبىرەنگەن تەكتى سەزىمدەرىمەن قۋاتتى ماگنيتتەي تارتۋمەن كەلەدى. لەۆ تولستوي – الەمنەن دە كۇردەلى تۇلعا. ۇلى سۋرەتكەر الەمى تۇتاس عالامشار. سودان دا ونىڭ قاي شىعارماسىن بولسا دا ساحنالاۋ – قيىننىڭ قيىنى. اسىرەسە «اننا كارەنينانى». بۇل دەگەنىمىز − اسپانداي جۇمباق, تەڭىزدەي تەرەڭگە بويلاۋ دەگەن ءسوز. «اننا كارەنينانى» قازاق ساحناسىنا تۇڭعىش شىعارعان ۇجىم سونداي جۇرەك جۇتقان باتىرلىق پەن جانكەشتى تاۋەكەلگە بارعان. وسى يگى ءىستى باستاعان كورنەكتى قوعام قايراتكەرى PhD دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسحات ماەميروۆ. ول كولەمى ۇساق ارىپپەن تەرگەننىڭ وزىندە 700 بەتتەن اساتىن, 8 بولىمنەن تۇراتىن ەكى توم روماننان نەگىزگى وقيعالاردى ويىپ الىپ, قازاقشاعا وتە ءساتتى, ساۋاتتى اۋدارما جاساپتى. بۇل دەگەنىڭىز, وزگەسىن بىلاي قويعاندا كۇندىزگى كۇلكى, تۇنگى ۇيقىنى قۇرباندىققا شالعان اسا اۋقىمدى, اسقان جانكەشتى ەڭبەك! شىعارما سوڭىنداعى «اننا كارەنينا» انىق كورىپ تۇر» دەۋدىڭ ورنىنا «ناقتى كورىپ تۇر» دەپ از-كەم اعاتتىق جاساعانى بولماسا, تۇتاستاي العاندا تاجىريبەلى قالامگەردىڭ قولتاڭباسىنداي وتە اجارلى, اسا ابات!
«اننا كارەنينانىڭ» قويۋشى رەجيسسەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, پروفەسسور ەسمۇحان وباەۆتىڭ تابيعي ۇلكەن تالانتى مەن كوپ جىلعى تاجىريبەسى – شىعارماشىلىق تابىستىڭ كىلتى بولعانى ايداي انىق. كينوداعىداي ەمەس, تەاترداعى قويىلىمدا ۋاقىت شەكتەۋلى. بۇگىندە عاسىر باسىنداعىداي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «حان كەنەسىن» ەكى كۇن بويى كورەتىن كورەرمەن جوق. بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي ەكى تومدىق رومان ساحنالىق نۇسقاسىندا كوپ قىسقارعان. لەۆينگە قاتىستى جايلار, ستيۆەننىڭ جۇبايىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالۋىنا بايلانىستى وبلەنسكي ۇيىندەگى جاعداي, ونى جۇبايىمەن تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن اننا كارەنينانىڭ پەتەربوردان ماسكەۋگە ارنايى كەلۋى قىسقارعان. بۇل قىسقارتۋلار ورىندى.
«اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن قىسقارتۋلار دا بار. ءبىر عانا مىسال. تەمىر جول ۆوكزالىندا اننا ۆورونسكيدى ءبىرىنشى رەت كورەدى. سول وقيعادان ىلە-شالا كۇزەتشىنى پويىز باسىپ ولتىرەدى. وسى باقىتسىزدىقتان اننا سەكەم الىپ, جامان ىرىمعا بالايدى. وزگە قىسقارتۋلار وقيعانى ساحناعا لايىقتاپ ىقشامداۋ امالسىزدىعىنان بولدى دەسەك تە, ءدال وسى ءبىر شىعارما شىرايىن ارتتىرىپ تۇرعان كەرەمەت كەلىستى, كەرميىق, ۇرىمتال تۇستى قىسقارتپاۋ كەرەك ەدى, ول سيۋجەت جەلىسىنە ورىلگەن التىن ارقاۋ, سۇڭعىلا سۋرەتكەردىڭ استارلى ەمەۋرىنى ەدى...
ۇلى سۋرەتكەر لەۆ تولستويدىڭ «اننا كارەنيناسى» قازاق ساحناسىندا العاش رەت سويلەپ تۇر. تۇڭعىش بولۋدىڭ ابىرويىمەن قوسا جاۋاپكەرشىلىگى دە بار. تۇتاستاي العاندا, بۇكىل سانالى ءومىرىن ساحنا ونەرىن وركەندەتۋگە ارناعان اسا تالانتتى, اسقان بىلگىر ەسمۇحان وباەۆ «اننا كارەنينانى» قويۋ ارقىلى جانكەشتى ەڭبەك ەتىپ, ءوزىنىڭ كەڭ قۇلاشتى, كەمەل ويلى, كەڭ تىنىستى, تۇلپار شابىستى تالانتىمەن جاقۇتتاي جارقىرادى. ءبىر عانا مىسال. سپەكتاكل فينالىندا باس كەيىپكەر اننا كارەنينانى قانسىراتا قازاعا ۇشىراتاتىن قاھارلى, قاتەرلى, پويىز پاروۆوزىنىڭ قاراڭعىنى قاق جارعان كۇشتى جارىعىن بەرۋى وعان قوسا پويىزدىڭ كورەرمەننىڭ بويىن تىكسىنتىپ, توبە شاشىن تىك تۇرعىزىپ اششى داۋىسىن قوسۋى شىعارما تابيعاتىنا ساي تابىلعان ءساتتى شەشىم.
سينتەزدىك ساحنا ونەرىندە قويۋشى سۋرەتشى دە شەشۋشى ءرول اتقارادى دەسەك, ءحىح عاسىرداعى پەتەربور اقسۇيەكتەرىنىڭ باي تۇرمىسى مەن سىڭسىعان ورىس ورمانىنىڭ كوز تويماس كوركەم كورىنىسىن تاپ باسىپ تاماشا بەينەلەگەن ەسەنگەلدى تۇياقوۆتىڭ ەڭبەگى مەن تالانتى قاي قۇرمەتكە دە لايىق. ساحنانىڭ سول جاعىندا تۇلا بويىمەن تۇتاس كورىنىپ تۇرعان يمپەراتوردىڭ پورترەتى, وڭ جاقتاعى الەكسەي الەكساندروۆيچتىڭ ەدەننەن توبەگە دەيىن جەتكەن كىتاپ سورەسى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, استارلى ويلاردى اجارلى اشىپ تۇر. كوستيۋم سۋرەتشىسى ل.ۆوزجەنيكوۆانىڭ وزىندىك قولتاڭباسى قويىلىمعا وزگەشە كورىك بەرگەن.
سپەكتاكلدەگى اۋىر جۇكتى ارقالاپ تۇرعان باس كەيىپكەر اننا كارەنينا بەينەسىندەگى اكتريسا نازگۇل قارابالينا ءمىنسىز مۇسىندەگەن. اننا كارەنينا وتكەن ءومىرى وكىنىشتى, بولاشاعى بولجاۋسىز دا ب ۇلىڭعىر بەيباق. ونىڭ تراگەدياسى – جالعىزدىق پەن بەلگىسىزدىك. ءوز ورتاسىنان جان سىرىن بولىسەر جان تاپپاي جان دۇنيەسى ارپالىسقان ازاپقا تولى جاننىڭ جانكەشتى جانايقايىن نازگۇل اسا شەبەر ويىنىمەن دە, تاڭعى شىقتاي مولدىرەگەن كوزىنىڭ ءبىر قيىعىمەن اڭعارتقان مەرگەن ميميكامەن دە, كوڭىل كۇيىنە ساي قۇلپىنايداي قۇلپىرعان قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋسىمەن دە, اسقان شەبەرلىكپەن سيپاتتادى. بۇلاي دەۋ دە از, نازگۇل كيەلى ساحنادا ءوزىن دە, وزگەنى دە ۇمىتىپ ەكى ساعات بويى اننا كارەنينا بولىپ ءومىر ءسۇردى. نازگۇل قارابالينانى تالانتتى دەۋ دە از, ول ساحنا ءۇشىن جارالعان سىمباتى بولەك سۇلۋ تۇلعا!
ساحنادا تالاي تاماشا بەينەلەر سومداعان تالانتتى اكتەر باۋىرجان قاپتاعاەۆ اننانىڭ كۇيەۋى الەكسەي الەكساندروۆيچ ءوز بويىنا شاق جۇك كوتەرگەن.
سپەكتاكلدەگى ۇشتىكتىڭ ءبىرى الەكسەي ۆرونسكي وبرازىن نۇرعيسا قۋانىشباي ۇلى ونىڭ جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستارى ارقىلى سەرپىندى دە سەنىمدى جەتكىزدى. اسىرەسە ول ءوزىن ءوزى اتپاق بولىپ, پيستولەتتى شەكەسىنە تاقاعان ساتتەگى سەزىم ارپالىسى اكتەردىڭ جۇزىندەگى, كوزىندەگى قاس-قاعىم ساتتە قىرىق قۇبىلعان قۇلپىرما بوياۋلار كورەرمەندى ءتانتتى ەتتى.
«كىشكەنتاي ءرول جوق, كىشكەنتاي اكتەرلەر بار» دەيدى تەاتر ونەرىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن بىلگىرلەر. ء«وزىڭ ءۇشىن ەمەس, ارىپتەسىڭ ءۇشىن وينا» دەيتىن قاعيدا تاعى بار. وسى جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اۋقىمدى قويىلىمنىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاسقان اكتەرلەر جايلى ايتپاۋ ادىلەتسىزدىك بولار ەدى. وسى ويعا ارقا سۇيەپ ايتساق, باستى ءرول دەۋگە سىيمايتىن, ەپيزودتىق بەينە دەۋگە قيمايتىن ساحنادا دوللي وبلونسكايا بولىپ تاعدىر كەشكەن اسا تالانتتى, وتە سۇيكىمدى اكتريسا, «سەرپەر» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, وزگەسىن ايتپاعاندا زۋرا اتاباەۆا, زامزاگۇل ءشارىپوۆا سىندى ۇلى اكتريسالاردىڭ وزىنە سىن بولعان قاراگوز بەينەسىمەن كورەرمەن كوڭىلىن جاۋلاپ العان بايان قاجنابيەۆا, ليديا يۆانوۆنانى ءمىنسىز مۇسىندەگەن قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى راقيلا ماشۋروۆا مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى راشيدا حادجيەۆا, مياگكايا كنياگينيا سومداعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, ساحنا ساڭلاعى عازيزا ابدىنابيەۆا مەن تەاتردىڭ تورىندە, ونەردىڭ ورىندە جۇرگەن تالانتتى اكتريسا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى شىنار اسقاروۆا قويىلىمنىڭ اجارىن اشىپ, ابىروي, ايبىنىن اسىردى.
ماقالانى گازەت كولەمىنە وراي قانشا شاقتاساق تا ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر كەيىپكەر – سەرجي رولىندەگى اكتەر دانيار يزمۋحانوۆ. وسى ءبىر بەيكۇنا بالا وبرازىن وتە بەدەرلى بەينەلەدى. اننانىڭ جاسىرىن كەلىپ ءوز ۇلى – سەرجيمەن كەزدەسەتىن كورىنىستى دانيار ويلى, مۇڭلى كوزقاراسىمەن شەبەر جەتكىزدى.
قاي ەل, قاي مەملەكەتتىڭ دە مادەنيەتىنىڭ قاي دارەجەدە ەكەندىگىن انىقتايتىن باستى بەلگىنىڭ ءبىرى «توبىردى حالىققا اينالدىراتىن تەاتر» (توماس مانن)! قۇدايعا شۇكىر, قازاقستاندا 54 كاسىبي تەاتر بار. ارقايسىسىنىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى. ەلىمىزدىڭ باس تەاترى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى ءوزىنىڭ اتى مەن زاتىنا, اتاعى مەن ابىرويىنا ساي جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولىپ كەلەدى. ۇلى ويشىل لەۆ تولستويدىڭ كوپتىڭ ورەسى جەتە بەرمەيتىن «اننا كارەنيناسىن» ساحنالاۋ ارقىلى اكەمتەاتر ءوزىنىڭ وزگەشەلىگى مەن ارتىقشىلىعىن تاعى ءبىر مارتە تانىتتى.
ءساتتى قويىلىم – كورەرمەن ولجاسى. قالعىپ كەتكەن سەزىمدى وياتىپ, كورەرمەندى قالىڭ ويعا شومىلدىرعان «اننا كارەنينا» قازاق ساحنا ونەرىنىڭ كوز ءسۇيسىنتىپ, كوڭىل قۋانتقان جاڭا ءبىر بيىگى!
اننا كارەنينا – قازاقستاندا!
قوش كەلدىڭىز, الەم نازارىنداعى سىمباتى بولەك سۇلۋ!
ءسابيت دوسانوۆ,
دراماتۋرگ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى